1. Kryefaqe
  2. Ilirët
  3. Grumbullimi katolik mesjetar në Adriatik dhe e çara e tij e madhe

Grumbullimi katolik mesjetar në Adriatik dhe e çara e tij e madhe

image description
Fillimet e krishterimit në Adriatikun Lindor – Peshkopatat e para. - Terminologjia kishtare te shqiptarët dhe emrat e shenjtëve në topografi. - Themelet latine të krishterimit. Sikurse Iliria e vjetër ishte një vend kufi në pikëpamje politikee kulturore, ashtu edhe Shqipëria ka qenë qendër kufitare në pikëpamje besimi. Këtu ekzistojnë sot katolicizmi, ortodoksizmi dhe islamizmi.

Fillimet e krishterimit në këto vise bëjnë pjesë në historinë e shekullit të parë të këtij besimi. Dy qytete të mëdha bregdetare, dy pika nisjeje të rrugëve të mëdha ushtarake, dy qendra kryesore të provincave romake të Dalmacisë dhe Epirit, Salona (Solini) dhe Dyrrhachium (Durrësi), qenë fidanishtja e krishterimit në Adriatikun Lindor. Edhe më herët, në shek. IV dhe V, në vargun e qyteteve nga Kvarneri deri në Otranto, ishin qendra të peshkopatave parësore. Sipas sistemit të atëhershëm politik, Salona u bë metropolia e Dalmacisë, Shkodra për procincëri Praevalis, ndërsa Duyrrachium për provincën Epiri i Ri. 

Sikurse të gjitha këto qytete nga Arba (Rab) e deri në Vlorë deri në fillim të shek. VII patën bërthamë romake të paprekur, ashtu qëndruan edhe nën ndikimin parësor të Perëndimit, në kontakt të vazhdueshëm me Romën latine. Në këtë pikëpamje nuk shkaktoi asnjë tronditje ndarja e Perandorisë Romake (395), pas së cilës Dalmacia mbeti nën Perëndimjn, Prevalis (Prevalitania) dhe Epiri mbetën nën Lindjen. As fakti që në vitin 535 peshkopatat e Prevalitanisë ranë nën metropolin e Justinianit I, dhe në këtë mënyrë nën ndikimin grek? nuk shkaktoi ndonjë pengim. Sikurse në Dalmaci, ashtu, edhe në Prevalitani (549), Papët patën "Patrimoniumin" e vet.

Elementi qytetar romak goditi themelet e krishterimit në popullsinë e hinderlandit të Adriatikun Lindor. Popullsia pagane sllave iu nënshtrua zellit fetar të këtij elementi, veçanërisht kroatët e veriut, në Dalmaci. Këtij iu nënshtrua edhe populli shqiptar autokton në tokëne hapur të Jugut, në Epir. Terminologjia kishtare te shqiptarët qe prej burimit latin më tepër se te rumunët, që ishin trashëgimtarët e romakëve në viset e Podunavles.

Këtu ishte kudo në veprim përdorimi jashtëzakonisht i vjetër i emrave të shenjtëve në topografi. Veçanërisht zgjojnë interes emrat e vendeve me rrokjen fillestare Sut, të cilët formojnë një veçori në tërë bregdetin nga Istria deri në Tivar. Kjo rrokje u bë nga fjala romake Sartto, San, që do thotë "shenjt" ("shën"). Zanorja e parë e kësaj fjale u kap nga veshi sllav si një "a" hundore dhe u shndërrua ne zanoren "u". Një emër të tillë e mbante në jug (1408) qafa e malit Sutorman (Sut-Roman: Sant-Roman), po ashtu edhe fshati Sutomore (Santa Maria) afër Spiçës;Sustjepan (shqip Shën Shtjefen) në zonën e Petroviqit afër Budvas. Në pikëpamje të elementit të krishterë në terminologjinë topografike, Shqipëria e mesjetës formon kalimin ngaAhaja në Dalmaci. Shqipëria është ë mbushur me emra shenjtësh lindorë e perëndimorë, të cilët kaluan gjuhësisht nëpër reortën greke, shqiptare, sllave e romane dhe të çojnë deri në emërtime jashtëzakonisht egzotike. Për shembull, në vitin 1416 në kadastrën e Shkodrës quhet një vend " Sancto Auracio de sovra Sçutari". Ky emër del nga ajo, që këtë vend në Pilotin e Sipërm serbët (1348) e quanin "Sveti Vraçi" kurse romanët (1349) "Sancti Chosma-Damiani".
Në të gjitha ato vende, ku gjendej popullsia qytetare romake e fortë, krishterimi mbajti karakter latin. E mbajti këtë karakter edhe atëherë, kur cari Lav Izaurijac (732) e shkëputi Epirin e Ri dhe Prevalitaninë së bashku me Italinë e Poshtme nga kisha romake dhe ia nënshtroi ato patriarkanës së Kostantinopolit. E mbajti edhe atëherë kur plasi përçarja e hapur (863,1054), edhe në atë kohë kur u themelua kisha serbe autoqefale (1219). Peshkopatat e Dalmacisë së Jugut e të Shqipërjsë së Veriut u bënë mbështetje kryesore e Papatit në luftën e madhe kundër Bizantit dhe ortodoksizmit në Ballkan në kohën turke:

Shtresa dytësore epeshkopatave. - Metropolia e Durrësit dhe krasitja e saj nga jugu e nga veriu: Ohri e Durrësi, Raguza e Spalati (Spliti). - Lufta e Tivarit dhe e Raguzës për të drejtat metropolitore mbi peshkopatat duklane. - Tribuni i Raguzës dhe Gregori i Tivarit: dekretet e shtrembra dhe të drejta.

Nën trysninë e dyndjes së popujve, por edhe të fuqive natyrore, u zhdukën në shek. VI e VII shumë qendra peshkopatash parësore përgjatë Adriatikut. Përreth kështjellave romako-bizantine u krijuan lagje (varoshe) të reja dhe në to u themeluan peshkopata të reja; popullsia e tokës së hapur u ndryshua nga themeli. Edhe më fort se në Dalmaci u ngrit mbi truallin shqiptar një shtresë dytësore peshkopatash, pjesërisht të reja, pjesërisht të riformuara (rreth vitit 1215).

Sikurse Spalati mori traditat kishtare të Salonës, ose Raguza ato të qytetit të Epidaurit, ashtu edhe Antibari (Tivari) mori trashëgiminë kishtare të Varoshit të madh e të rrënuar romak të Dukles. Ipeshkvi i varoshit të Sardës u bë ipeshkëv i krahinës së gjerë të Pilotit (Pultit). Peshkopata e varoshit të rrënuar të Skampës, emri i së eilës rron edhe sot në emrin e lumit të Shkumbinit, vazhdoi nië par,ë (1012) nën emrin Çërnikë pastaj (1363) prelati katolik i saj u quajt "episcopus Vregensis" sipas emrit tjetërmesjetar të lumit të Shkumbinit (1338 Scampinus) dhe që thuhej edhe Vrego; pastaj prapë u quajt (1451) "episcopus Cernicensis". Për herën e fundit, në vitin 1507, u paraqit nën emrin e vjetër "Scampinus".

Në jug në sferën greke, humbën gjithashtu dioqezat parësore Byllis, Apollonia dhe Amantia. Në vendin e tyre u paraqitën, duke filluar nga shek. IX e më tutje, qarqet kishtare me emra sllavë: Gradec Belgrad, që më parë quhej Bulgeropolis e Glavenica.

Nga dioqezat parësore qëndruan në truallin shqiptar Shkodra, Ulqini, Lezha, Arbanum-Kroja, Avlona dhe Durrësi: Mbi të gjitha këto krahina, prej Tivarit-Dukle e deri në Gradeç-Belgrad (Berat) dhe në Avlono-Glavnicë, Durrësi mori pushtetin metropolitor atëherë, kur, sipas organizimit të ri politik, krahinat e Prevalitanisë e të Epirit të Ri u shkrinë në themën e Durrësit. Ky qytet, deri në shek. X, paii një kryepeshkopatë, e cila kishte nën vete 15 peshkopata të tjera. Në veri, fqinja e saj ishte metropolia e Spalatit, autoriteti i së cilës arrinte nëpër themat e Dalmacisë deri në Raguzë e Kotorr.

Por kur filloi përçarja fetare ndërmjet Romës e Kostandinopolit, nuk ishte e mundur të mbahej tërësia.e metropolisë së Durrësit nga kundërshtitë e mëdha që ekzistonin ndërmjet veriut latin dhejugut grek. Vetë qyteti I Durrësit ishte I dyanshëm në pikëpamje fetare. Deri në kohën e Venedikut e mbajtën këtu organizimin e plotë ipeshkvët e pentadës hierarkike  ortodokse, priftërinjtë e martuar, manastiret dhe kishat greke. Por popullsia romake autoktone e shpërngulur vështronte me qëndresë përtej detit te Papa te normanët e anzhuinët dhe qëndronte rreth arhigjakonit (kryegjakoni) të vet (1208 arhidiaconus Latinorum Durachu, 1318 archidiaconus latine ecclesie Duracensis). Në kohën e pushtetit grek gjendej i internuar metropoliti katolik, ndërsa në kohën e sundimit perëndimor gjendej i internuar metropoliti ortodoks. Thema dhe metropolia e Durrësit për shkak dyanësisë që mbanin, qenë arena më e gjallë e konfliktit ndërmjet Lindjes e Perëndimit. Nuk është çudi që këtë metropolit filluan ta krasitin carët bizantinë në jug dhe papët e Romës në veri.

Në lindje kryepeshkopata ë Durrësit kufizohej me metropolinë autoqefale të Ohrit, që ishte një ndër më të fuqishmet kështjella greke, teologu i së cilës i mbajti të magjepsura masat ortodokse të grekëve, bullgarëve dhe serbëve. Edhe në gjysmën e dytë të shek. X ai metropolit quhej "kryepeshkopi i mbarë Bullgarisë" dhe u përpoq ta zgjeronte pushtetin e vet mbi të gjitha dioqezat jugore të kryepeshkopatës së Durrësit. Në vitin 1020 ia miratoi atij atë pushtet cari bizantin Vasili II dhe i dha urdhër kryepeshkopit të Durrësit, që kishte protestuar kundër tij "që të kujdesej për punët e veta dhe të mos përzihej në peshkopatat bullgare". Që prej asaj kohe, këto provinca jugore (Berati e Avlona) mbetën përgjithmonë jashtë ndikimit real të Durrësit e të Romës.

Dy vjet më vonë (1022), Durrësi humbi formalisht peshkopatat e veta veriore, Tivarin dhe Ulqinin. Këtë herë sulmi erdhi nga ana katolike: ishte Papa Benedikti VIII, armiku i rreptë i grekëve, i cili të dyja këto dioqeza i vuri nën pushtetin e "kryepeshkopit" të Raguzës. Krahas kësaj, i nënvuri këtij edhe ipeshkvin e Kotorrit.

Kjo ngjarje dhe rritja e mëvonshme e prestigjit të kishës së Tivarit ishte rezultat i forcave të dyfishta: së pari, qe përpjekja vendore e Raguzës dhë e Tivarit, e dy qyteteve ipeshkëvnore në kufi të metropolisë së Spalatit dhe të Durrësit, që të fitonin nga Papa i Romës parinë kryeipeshkëvnore mbi peshkopatat e vogla të Shqipërisë së Veriut (të Shkodrës, Ulqinit, Svaçit, Balezit, Drivastit, Pilotit); nga anatjetër, synimi i Papëve të Romës ishte, qëj në luftën me Bizantin, të forcoheshin e të përqendroheshin latinët kudo. Metropolia e Durrësit, që ishte kufiri i trefishtë I romakëve, i grekëve dhe i sllavëve, dukej më e përshtatshme për provën praktike të Papatit që, së bashku me Italinë e Poshtme Jugore, të pushtonte rishtas Ilirinë e vjetër.

Një jehonë të madhe pati dekreti i Papës Benediktit VIII pranë klerit të lartë të Adriatikut Lindor. Kundër këtij dekreti u ngrit kryeipeshkvi i Spalatit, sufragani i të cilit, ipeshkvi i Raguzës, u bë kryeipeshkëv në bazë të atij dekreti. Por kundër tij u ngrit edhe ipeshkvi i Tivarit, i cili ishte vetë në rrugën më të mirë, që të përqendronte rreth vetes provincat veriore të metropolisë së Durrësit. Kjo luftë e dyfishtë e dioqezave dhe e prelatave, tek e cila arriti edhe momenti i supermacisë mbi katolikët e hindërlandit serb, qëndroi para kurijes romake (oborrit papnor) mbi dy shekuj. Për prelatin e Raguzës kjo luftë mbaroi me fitore në njërën anë dhe me disfata në anën tjetër: kundrejt metropolitit të Spalatit, ai mbeti kryeipeshkëv; kundrejt konkurrentit të Tivarit, pas dy luftimeve sa për sy e faqe, humbi përfundimisht të gjitha dioqezat shqiptare.

Përpjekjet e prelatit të Tivarit i mbështetën sidomos princat serbë të Dukles. Këta nuk mund të duronin që pushtetin fetar në krahinën e tyre ta kryenin kryeipeshkvët, selia e të cilëve të mos ishte nën pushtetin e tyre. Këta ishin edhe kundër Durrësit, Spalatit e Raguzës dhe, megjithëse pëlqenin më fort ortodoksizmin, ishin kundër Bizantit.

Kështu, në vitin 1089, ndodhi sa vijon: në bazë të kërkesës së princit të Dukles, Bodinit, (Bodini regis Sclavorum gloriossimi) Papa Klementi III i nënvuri kryeipeshkvit të Dukles, në të vërtetë të Tivarit {Petro Dioclensis sedis archiopiscopo) peshkopatat  veriore shqiptare: Tivarin, Ulqinin, Svaçin, Shkodrën, Drivastin, Pilotin dhe pastaj provincën serbe, boshnjake, si dhe peshkopatën e Kotorrit. Nëntë muaj më vonë, sipas kërkesës së princit norman të Rogerit, kundërpapa Urbani II ia vuri nën peshkopatën metropolisë së Barit të Apulisë, me qëllim që ta lidhte sa më mire Italinë Jugore me bregdetin e përtejmë Të gjitha dekretet papnore, të vërteta dhe të shtrembra, të Raguzës e të Tivarit, që u përkasin shekujve XII dhe XIII, kërkonin për vete peshkopatën e Kotorrit.

Por, defacto ajo mbeti deri në vitin 1328 nën pushtetin e Barit të Apulisë. Sikurse shihet prej dekretit të lartpërmendur të Papë Klementit, prelati i Tivarit, Pjetri, u paraqit si mbartës i traditave të kishës duklane, e cila nuk ishte më, dhe që asnjëherë nuk kishte qenë metropoli. Por nimbusi i këtij qyteti romak të rrënuar, i cili i dha emrin krejt krahinës, ishe aq i fuqishëm në popullsinë shqiptare, sllave e romane, sa mundi t'ia ngrinte famën vetë Romës. Por kryeipeshkvët e Raguzës, nuk u tundën as përpara kësaj fame.

Në vitin 1102 kryeipeshkvi i Raguzës, Domeniku, i propozoi kurijes romake listën e dioqezave të veta, të shkruar, sipas mundësisë së vet, në gjuhën greke. Lista mbulohet krejt me dekretin e Tivarit të Klementit III. Si pionierët e kishës latine në Ballkanin ortodoks, paraqitën te Papa edhe më tej kryeipeshkvët e Raguzës. Në vitin 1120, Papa Kalisti II u dha urdhër drejtpërdrejt ipeshkëve të Kotorrit, Tivarit, Ulqinit, Shkodrës, Drivastit dhe të Pilotit, që të njihnin epërsinë e Raguzës. Nën Papën Anastazin IV (1153) u rrëzuan ipeshkvët kundërshtarë të Drivastit e Ulqinit.

Pushteti kishtar i Raguzës arriti nën kryeipeshkvin Tribun (1158- 1188) rreth vitit 1167 kulmin e vet. Papa Aleksandri III e shkishëroi atëherë ipeshkvin e Tivarit e të Ulqinit, për shkak se nuk iu bindën Tribunit. Në atë vit, legatët e Papës vizituan ipeshkvin shqiptar (të Krujës) (episcopum de Arbania) Lazrin dhe morën njoftim, që "ai dëshironte", për sa të ishte e mundur, të linte ritin grek, i cili në shumë gjëra binte në kundërshtim me zakonet e kishës romake.

Papa ia nënvuri atë ipeshkëv shqiptar kryeipeshkvit të Raguzës. Nga katër sufraganë që kishte metropoliti i Durrësit (Lezhë, Stefaniakë, Krujë e Hunavi), humbi përsëri njërin. Në vitin 1168 kryeipeshkvi Tribun shkoi si legat i Papës edhe në Durrës, metropolitët e të cilit ishin të ditur dhe që në Kostandinopoli përgatisnin përçarjen përfundimtare të kishës.

Papa me atë rast ua porositi atë "abatëve dhe klerikëve e laikëve të tjerë latinë në Durrës" (abbatibuset ceteris Latinis tam clericis quam laicis apud Druachium commorantibus).

Kundër asaj përhapjeje të Raguzës u ngrit energjikisht prelati i Tivarit, Gregori (1173-1195), icili, siçdukët, ishte patric i lindur në Zarë (Zadar). Në fillim, në shkresat e veta quhej "Dioclitane atque Antivarine ecclesie humilis minister" dhe pastaj "Antivarensis humilis archiepiscopus I ndihmuar nga princi iDukles, Mihajli, u lidh me metropolitin e Barit të Apulisë, veçanërisht pastaj me kryeipeshkvin e Spalatit, Rajnerin, pas qëndrimit të rastit të Papës Aleksandrit III në Zadar, e kishte cekur të fjetur prej kohësh çështjen e pushtetit kishtar suprem të Splitit mbi Raguzën. Veç kësaj, doli edhe medy dekrete të rreme, me dekretin e Papës Aleksandri II dhe me dekretin e Papës Kalisti II (rreth vitit 1112), të cilat u jepnin kryeipeshkëVe të Tivarit e të Dukles pushtetin metropolitar mbi krahinat e njohura shqiptare veriore.

Por edhe këtë herë mbeti ende fitimtar kryeipeshkvi i Raguzës, Tribuni, i mbështetur, pa dyshim, nga mbreti norman Vilimi, nën pushtetin e të cilit gjendej atëherë (1186) Raguza. Nga të dy Papët njëri pas tjetri (1187,1188) fitoi ai vërtetimin e të drejtave të veta metropolitane, si dhe njohjen nga ana e ipeshkvit të Ulqinit (1189).

Pas pak kohe (1189) iu desh Grigorit, si partizan i princit Mihajl, të ikte nga Tivari nga frika e princit të Nemanjës. Shkoi  në Zarë, ku vdiq në vitin 1195. Pasardhësi i Tribunit, Bernardi, vazhdoi luftën për të drejtat metropolitane të Raguzës. Ky doli në shesh kundër dekreteve të paraqitura nga Grigori me shumë dekrete të vërteta, por edhe të rreme të Papëve, veçanërisht me atë të Zaharisë të vitit 743 dhe me pranimin e tij nga ana e Papës Kalisti II (1120), me të cilat donte të vërtetonte vjetërsinë e metropolisë së vet dhe sundimin e vijueshëm ligjor mbi dioqezat shqiptare. Por suksesi i tij qe i shkurtër, sepse pikërisht nën Inoçentin III (1199), princit të madh të Dukles, Vylkanit, partisan besnik i kishës katolike, doli të merrte sundimin ipeshkëvnor për prelatin e Tivarit.

Raguzianët iu kundërvunë, duke thënë se, sipas librave cenzualë të selisë së Papës "kisha e Tivarit i përkiste metropolisë së Raguzës". Po ashtu, edhe kryeipeshkvi i Raguzës, Leonardi, iu ankua personalisht Papës për këtë vendim të padrejtë në rastin e Koncilit Lateran (1215), por nuk pati shumë dobi. Përveç Ulqinit, i cili, për shkak të konkurrencës së sundimtarit laik me shtëpinë mbretërore serbe, që në vitin 1242 ishte në anën e politikës kishtare të Raguzës, pushteti faktik mbi dioqezat shqiptare veriore ishte de facto në duart e kryeipeshkvit të Tivarit. Por Raguza mori edhe më tej (1227, 1238) nga kuria e Romës vërtetimin e statistikave ipeshkëvnore që pati pasë. 

Lufta me Raguzën shkaktoi në Tivar urrejtjen ndaj Papës. - Ivan de Plano Carpini dhe përfundimiA mosmarrëveshjes në vitin 1255. - Roja latine nëzonën ortodokse. – Depërtimi I ortodoksizmit nëpër muret katolike të Adriatikut: metohitëe manastirit të Hilandarit dhe të manastireve mbretërore serbe.

Në shek. XIII, luftë ndërmjet Raguzës e Tivarit humbi çdo ashpërsi kundër metropolisë së Durrësit. Pasi u themelua në vitin 1219 kisha autoqefale serbe, Tivari, sipas pozicionit të vet, fitoi nga kuria e Romës rëndësinë e rojës katolike. Përpjekjet energjike dhe shpesh të dhunshme të kryeipeshkëve të Raguzës që të merrnin pushtetin kishtar pikërisht në kufirin e dy besimeve, bëri që tashmë urrejtja kundër Raguzës të shndërrohej në urrejtje kundër Papatit.

Kur në vitin 1247 legati i Raguzës paraqiti para mbledhjes së përgjithshme të qytetit të Tivarit apelin e vet pranë Papës për të drejtat metropolitane, "disa laikë thanë se ç'është Papa për ne; zotëria ynë? mbreti Urosh është papa jonë! (et quidam laici dicebanty quid est papa, dominus noter rex Urossius est nobis papa). Në vitin 1252, kur tashmë çështja ndërmjet Tivarit e Raguzës ishte para kuries romake në Peruxhë, në jehonën e plotë, u burgosën një natë legatët e Papës, që kishin ardhur në Tivar të thërrisnin në gjyq kryeipeshkvin e Tivarit, Ivanin, dhe sufraganët e tij. Në atë rast, vëllai i mbretit serb, Ladislavi, shau keq Papën, duke e thirrur atë qen së bashku me gjithë kardinalët e tij.

Në këto rrethana, kuries së Romës iu desh në radhë të parë të përkujdesej, që në krye të kishës jashtëzakonishttë ekspozuar të Tivarit të viheshin njerëz shumë besnikë dhe që lufta e metropolive katolike të merrte fund sa më parë.

Në vitin 1248, Papa Inoçenti IV emëroi për kryeipeshkëv të Tivarit mikun e vet, kallogjerin e famshëm të minorive, Ivan de Plano Carpinin, që ishte shumë i shëtitur në botë. Ai ishte udhëheqësi i sistemittë ri të kuries romake, sipas së cilës Shqipëria u bë baza operacionale kundër ortodoksizmit në Ballkan, kurse Tivari u bë pikëmbështetja kryesore kundër përhapjes së kishës, serbe në zonën detare. Në udhëtimin në metropolinë e vet (12 janar 1241) Ivan de Plano Carpini kaloi nëpër Raguzë. Me atë rast u përpoq që t'i jepte fund konfliktit me kryeipeshkvin e Raguzës në një mënyrë të shkurtër e të lehtë. Por, për arsye se kjo nuk i eci, në procesin e Peruxhës (në fillim të vitit 1252) mbrojti me vendosmëri të drejtat e kryepeshkopatës së vet, duke vërtetuar se prej kohës së moçme në tërë Dalmacinë ekzistonin vetëm dy kryepeshkopata, Solini (Salona) dhe Dukla; në vend të Salonës ishte Spalati (Spliti) dhe në vend të Dukles ishte Tivari, kështu që ipeshkvi i Raguzës të qëndronte nën kryeipeshkvin e Spalatit.

Ky proces vazhdoi më vonë në Napoli, ku në vitin 1255 u ndërpre për të mos vazhduar kurrë më, për shkak të vdekjes të kryeipeshkvit të Tivarit, Gotfridit. Raguza u zmbraps qetësisht dhe formalisht nga viset e Dukles. Titulli 1 kryeipeshkvit të Tivarit "archiepiscopus Selavinensis", i cili në vitin 1256 u paraqit në pllakën e gurit në Romë, ndërsa në fillim të shek. XV u shndërrua në titullin "Primas Serbie tregon qartë detyrën që kishte për të kryer ky eksponent romak në zonën më të gjerë të depërtimit, në të cilën ortodoksizmi serb kishte filluar në shek. XIII të gërmonte murin katolik parësor të Adriatikut.
Emrat e princave serbë të shekullit IX janë më e shumta me prejardhje latine sesa greke. Në terminologjinë kishtare serbe ka edhe gjurmë latine, ndërsa në rrënojat e një kishe në luginën e Limit janë gjetur copa të një mbishkrimi latin të shek. X. Të gjithë princat e Dukles i bindeshin Papës. Princi Bodin (1096) priti në Shkodër kryqtarët francezë në një mënyrë shumë të përzemërt. Varret e këtyre princave gjendeshin në manastirin e vjetër benedikt të Shën Shirgjit mbi Bunë. Rreth vitit 1113, pesë kilometra larg nga rrënojat e qytetit romak të Dukles, në Ribnicë, nuk kishte priftërinj të tjerë, përveç priftërinjve latinë: ata pagëzuan themeluesin e shtetit serb Nemanjen.

Ndryshimet ndërmjet kishës lindore e perëndimore nuk ishin me vetëdije të qarta as në shek. XII; megjithatë, këto ndryshime ekzistonin përgjatë gjithë bregdetit Adriatik që nga fundi i shek. IX në liturgjinë sllave. Në një letër origjinale të Kotorrit të vitit 1166, që flet mbi shenjtërimin e altarëve të sakrificës (iterëve) të kishës katedrale të Kotorrit, aty ku përmenden abatët e manastirit  të Shën Shirgjit mbi Bunën e të Shën Gjonit (Ivanit) afër Drivastit, është nënvizuar dy herë me të njëjtën dorë fjala "abbas" në tekst ' dhe mbi të është vënë shprehja "archimandrita" Në sinodin e Tivarit të vitit 1199 u nxorën përfundimet kundër martesës së priftërinjve dhe kundër mbajtjes së mjekrës. Në dekretin më të vjetër papnor për kryepeshkopatën e Tivarit (1089) i ishin nënshtruar atij prelati katolik "të gjitha manastiret si të dalmatinëve (latinëve), ashtu edhe të grekëve e sllavëve" (omnia monasteria tam Dalmatinorum, quam. Grecorum atque Sclavorum).

Siç shihet, kanë ekzistuar momente kundërshtimi shumë të forta nga të dyja kishat. Mbizotërimi ortodoks mori fuqi menjëherë, sapo serbët fituan kishën e vet kombëtare (1219) dhe filluan të përqëndrojnë fuqinë e vet politike. Depërtimi formal I ortodoksizmit në drejti^i të detit ndodhi me anë të mënjanimit të ipeshkëve latinë në tokën e hapët. Realisht depërtoi ortodoksizmi në popullsi deri në Kotorr, në Bunë dhe në Lezhë me ndërmjëtësinë e metohive të famshme të Hilandarit e te shumë manastireve të mbretërve serbë.

Njëri prej tetë ipeshkëve, ai i Zetës, që kishte qenë bashkë "me kryepeshkopin e të gjitha vendeve serbe bregdetare", me Shën Savën, e caktoi selinë e vet në manastirin e grykës së Kotorrit, që qytetarët romakë e quanin "S. Michael in culfo Catar Metohia e Shën Mhillit (Mihajlit) arriti deri te portat e qytetit të Kotorrit me një ipeshkëv katolik. Pothuajse në një kohë u detyrua ipeshkvi latin i Zahumles të tërhiqej prej rezidencës së vet për në gadishullin Ston. Jetoi në abacinë e Lokrumit dhepastaj kaloi në Korçula. Selinë e tij e pushtoi ipeshkvi ortodoks. Kjo peshkopatë, që ishte shumë e pasur, u shkretua më vonë për shkak të luftërave të mëdha; prandaj rreth vitit 1318 ipeshkvi ortodoks ishte i detyruar të tërhiqej në manastirin e Shën Pjetrit dhe Palit në Lim. Në Ston, pas vitit 1334, mbeti vetëm një prift serb, që meshonte në kishat e atjeshme. Ndërmjet viteve 1254-1260 u  dëbua ipeshkvi latin i Trebinjës.

U bë administrator i abacisë së Lokrumit, ku kishte qenë dikur abat. Atëherë (1250) iu morën kryepeshkopatës së Tivarit shumë pasuri. Në shek. XIV vuajtën shumë peshkopatat katolike dhe kuvendet (abacitë) benedikte. Një përshkrim anonim latin I Evropës Liridore i vitit 1303 (botues Gorka, Krakov 1916) tregon se "skismatikët e pabesë ndiqnin katolikët, shkatërruan dhe plaçkitën kishat e latinëve dhe burgosën prelatët". Njësoj shau edhe serbët (Sclavos nefarios) kryeipeshkvi i Tivarit Guillelmus Adae (1332) në udhëzimet ë tij5 dhe thotë se si mbreti francez mund të pushtonte lehtë mbretërinë serbe. Për manastirin e Shën Gjonit afër Drivastit, thotë sekreti i Papës i vitit 1356, se "nga skismatikët ishte pothuaj krejt i plaçkitur" (ab ipsius regni Rassie scismaticis quqsi totaliter disipatum). Ky dekret përmend edhe ipeshkvin e qytetit të afërm të Balecës, i cili "ishte i detyruar të lypte", sepse edhe kisha e tij ishte zhveshur tërësisht nga skismatikët.

Në vitin 1198, zhupani i madh Nemaja i fali manastirit të Hilandarit disa fshatra në malin Atos dhe disa lagje afër qytetit të Prizrenit, ku edhe në vitin 1346 gjendej një famulli katolike. Nën mbretin Stjepan Dragutini (1276-81), ai manastir mori edhe kishën e Shën Dhimitrit në Prizren; nën Stjepan Dushanin (1334) mori fshatrat: Dobrusha, Zhuri, Verbnica, Vojeviq, si dhe pjesën e doganës të Shën Shelbuemit (Spasit) mbi Drin. Pas vdekjes së carit Dushan doli si konkurrent i manastireve të mëdha mbretërore të Deçanit e të Shën Arkangjelit afër Prizrenit me tituj ligjorë të drejtë e të rremë dhe si konkurrent për doganën e Shën Shirgjit dhe për Shiroki Brodin (Shirokën) afër Lezhës. Deshi të zgjeronte pasuritë e veta në viset përreth Prizrenit, që ishin të pasura me pronat e manastirit, i cili ishte nën drejtimin e kallogj erit "Konom", që morën më në fund emrin e qëndrueshëm "Metohija". Manastiri i Hilandarit në shek. XIV  pati prona edhe në Pilotin e Poshtëm përgjatë bregut të përroit te Rrjollit (Muriqët, Kalogenët, Kamenicët) dhe këtu kufizohej me pronat e manastirit të Deçanit.

Ky manastir jashtëzakonisht i pasur (vepër bamirëse e gjallë edhe sot e kësaj dite) i Stjepan Uroshit III (1330) mbi Drinin e Bardhë ishte shumë prona ndërmjet përroit të Cijevnës (Cemva, Cem) dhë Rroj llit. Dy fshatarë nga fshati Nikita në Pult (Pilot) ishin të detyruar t'i jepnin atij manastiri çdo vit nga 6 000 krimba mëndafshi. Manastiri i Shën Arkangjelit afër Prizrenit, i themeluar (1348) nga car Dushani, përfshinte me dekret mbretëror, përveç fshatrave të panumërta, përveç lagjeve e fshatrave shqiptare e vllahe në veri të Prizrenit, edhe një varg të madh fshatrash shqiptare në Pilotiri e Epërm, në perëndim të vendbashkimit të dy Drinave.

Priftërinjtë latinë në Shiklje, veçanërisht ata të lagjeve të saj, me kishat e Shën Barbarës dhe të Shën Kristit, kishin për detyrë t'I jepnin manastirit verë. Nën atë manastir u vu edhe fshati i madh Kupëlnik (Cupelnich, Copenico, Koplik) bashkë me të ardhurat e kishës së atjeshme të Shën Bogoricës (Shën Mërisë) në Shën Shirgj. Afër këtij fshati kufizoheshin pronat e këtij manastiri me ato të Hilandarit e të Deçanit. Në Shirok-Brod afer Lezhës, manastiri merrte çdo vit 400 spuda kripë. Edhe mbi lumin Gjadër, në rrethinat e Lezhës, kishte kishën e Shën Mërisë dhe fshatin Zheravina, ndërsa nën qytetin e Danjes kishte kishën e Shën Mërisë (Bogordicës), mbeturinat e së cilës edhe sot tregojnë mbishkrime latine e greke, dhe e cila më 1456, në kohën e kryepeshkopatës katolike të Krajnit, pati përsëri prift katolik. Manastirit mbretëror të Shën Stjepanit në Banjskë, të themeiuar në vitin 1315, i përkiste, përveç të tjerave, e gjithë zona Rogozno ndërmjet Rasës e Banjskës së bashku me njërën prej pesë kishave katolike, që në vitin 1303 përmenden "in regno Servie" (Bërskovo, Rudnik, Rogozno, Trepça dhe Graçanica). Manastiri i Shën Kollit të Vraniskës, i themeluar sipas gojëdhënës në shek. XIV nga ipeshkvi i parë i Zetës (rreth vitit  1232), kishte prona përgjatë bregut veriperëndimor të liqenit të Shkodrës, në famullinë e vjetër Cërmnica, nga Ternova deri në Godinjë. Ato kufizoheshin me pasuritë e famullisë katolike të Shën Marisë së Rotezit dhe të familjes patriciane Zara në Tivar (1306). Në vitin 1402 ky manastir mori nga Gjergji II Strasirriii ovi q gjysmën e fshatit të Rakës mbi përroin e Cemit përgjatë rrugës së madhe të Zetës, që të çonte në Pejë.

Sikurse shihet prej kadastrës së Shkodrës (1416), fshati i madh Koplik (sot muhamedan) në Pilotin e Poshtëm, ishte plot me priftërinj ortodoksë. Atje përmenden kryeprifti Jura, ppfti Andrea, prifti Nikashini, prifti Milica, prifti Stanko, prifti Bogdan, p.ifti Radoslav Tribovi, prifti Radovan. Kështu mund të llogaritet se mbi pronat e manastirit të Deçanit, në fushë, për çdo 20 shtëpi kishte atëherë nga një prift. Edhe më në jugperëndim, mbi Bunë, kishte atëherë një siasi të madhe ortodoksish. Në kohën e Venedikut (1444) njëfarë "prift Ginaco" e bëri pronë të vetën kishën e Shën Mërisë mbi Shën Lorencin, vaun e Bunës dhe pastaj (1445-1450) pushtoi manastirin benediktin të Shën Kollit në grykëderdhjen e këtij lumi. Në këtë kohë pothuaj edhe qytetet romano-shqiptare kishin manastire ortodokse. Në Ulqin, nën kështjellë, përmendet manastiri i Arkangjel Mihajlit (Mëhillit); në Shkodër manastiri i Shën Pjetrit, që të dy, siç duket, binjakë, të themeluar nga Gjergji II Stratimiroiq (1403), nëpërmjet peshkopatave të Zetës, që ishin nën patriarkanën e Pejës.

Në këtë mënyrë përfundoi depërtimi ortodoks në qendrat katolike, në prag të invazionit të turqve, nga Kotorri deri në Ulqin, përmes Zetës e Liqenit të Shkodrës, përgjatë Drinit deri në krahun e majtë hidrografik të Lumës. Prej këndej kaloi kjo zonë depërtimi në masivin ortodoks të Ballkanit, pararojën e të cilit ndaj bërthamës shqiptare e përbënin: peshkopata e Dibrës, Ohri me fshatin Strugë, me kishën ishullore të Shën Kollit dhe me manastirin e mrekullueshëm të Shën Naumit; peshkopata e Mokrës në bregun perëndimor të liqenit të Ohrit; në jug  peshkopata e Beratit me kishën e famshme të Shën Mërisë; manastiri i Shën Jovan Vladimirit afër Skampës (Elbasanit) së vjetër, si dhe Panagia tis Apollonias (La Polina, Pojani), ndërtuar nga car Androniku II (1282-1328) dhe, më në fund, Vlora (Valona) nën dinastitë e vogla serbe, me manastirin e Zvërnecit (që është edhe sot) në Kap Linguetti.

Simbioza e katolicizmit dhe e ortodoksizmit. – Oshilacioni fetar i bujarisë shqiptare. Mësymja e kuries romake. - Shtresa terciare e peshkopatave në shekullin XIV. - Roli I peshkopatave të Krujës dhe i kryepeshkopatave të Tivarit. - Guillelmus Adae. - Prelatët katolikë në Ohër dhe në Prizren.

Në metropolitë e Durrësit, në shek. XIV e XV, krahas me ndryshimin e pushteteve politike shkonte edhe ndikimi fetar I baticës dhe i zbaticës katolike, përkatësisht ortodokse. Ndërmjet Lindjes e Perëndimit ndërronin mendim njerëzit e mëdhenj laikë, po ashtu ndërroheshin edhe ipeshkvët e njërit dhe tjetrit besim. Por lufta e gjatë e Papatit me Bizantin në truallin shqiptar nuk mori asnjëherë forma të ashpra. Për fanatizëm nuk ka gjurmë. Përkundrazi ka shenja, që këto vise nuk i kanë ndier thellë kurrë pengimet fetare. Ka shenja të qarta të simbiozës së pastër ndërmjet katolicizmit dhe ortodoksizmit. Vetëm rreziku turk bëri ndër shqiptarët një kështjellë të ndërgjegjshme të katolicizmit kundrejt islamizmit. Por edhe Skënderbeu vetë ishte për një kohë myslimanm dhe në popullsinë shqiptare, sidomos në atë të Jugut* ku nuk pati abaci benediktinësh, u përhap islamizmi shumë më shpejt e më lehtë se te bullgarët, serbët e grekët. Bujaria e lartë shqiptare përgjatë bregdetit të Adriatikut ishte katolike. Por në brendësi, nga ana e Ohrit, po ashtu dhe mu në Krujë, deri në ardhjen e anzhuinëve (1272), sundonte ndikimi grek. Në vitin 1276 kryeipeshkvi i Ohrit, Dhimitër Chomatianos, prishi martesën ndërmjet grekut Gregor Kamonit dhe të së bijës së kreut shqiptar, Gjinit. Dekretet Papale të vitit 1319 drejtuar, me rastin e kryengritjes së madhe kundër serbëve, krerëve të familjeve princore të Muzakajve, Matarangëve, Arianëve, Blinishtëve,

Jonimëve, I quajtën ata dhe kjo ishte një shenjë se ai i përksite ortodoksizmit. Ky sundonte në zonën e depërtimit sipër grykëderdhjes së Bunës. Edhe familja Topija, që ishte farefis me dinastinë franceze tëanzhuinëve, ishte katolike (1392 "princeps catolicus"), Megjithatë, në kodeksin e përkthimit serbisht të Gjergj Harmatolit, Karl Topija përmendet në formulat tipike të princave me besim grek. Ky pati dhënë urdhër për rindërtimin nga themelet e kishës së manastirit ortodoks të Shën Gjon Vladimirit (afër Elbasanit). Bujarët shqiptarë, një Arianit dhe dy prijësa në shërbim të Gjergj Kastriotit, përmenden në një dokument serbo-ortodoks. Në arkivin e manastirit të Hilandarit ruhen dy letra interesante. Në të parën Gjon Kastrioti me djemtë e vet: Stanishin, Reposhin, Konstantinin e Gjergjin, i falën Hilandarit fshatrat Radostushën e Trebishtin (1426). Në të dytën, pa datë, ikumeni i atij manastiri u shet pirgun e Shën Gjergjit, Gjon Kastriotit e tre djemve të tij: Reposhit, Konstantinit e Gjergjit për "gjashtëdhjetë florinta". Ky pirg mban edhe sot emrin "Pirgu i Shqiptarëve". Reposhi, për të cilin tregon Muzaki0 se "kabërë një jetë të shenjtë, shkoi në malin Sinai (!) dhe atje vdiq si murg", në të vërtetë është varrosur në narteksin e kishës së Hilandarit. Mb'ishkriini i varrit e quan "duka i ilirëve". 

Të gjithë dinastët shqiptarë katolikë ishin në lidhje farefisnie me familjet princore ortodokse të Balshajve, Lazareviqve, Cërnojeviqve, Zharkoviqve, po ashtu edhe me perandorët bizantinë. Në vitin 1451, ambasadori i Skënderbeut, ipeshkvii katolik i Krujës, Shtjefni (Stjepani), nënshkroi me shkronja greke konkordatin me mbretin e Aragonës. Abati i manastirit të madh të benediktinëve të Shën Lleshit (në Mat) e quari veten në vitin 1417 në Venedik protosinjor (prothosignor. Alexandri Maioris de Albania).

Sikurse në Dukle deri në shek. XIII, ashtu edhe në Shqipërinë e Mesme dhe shumë vite më vonë ekzistonin rryma të fbrta për të dyja kishat. Nuk është, pra, për t'u habitur, që menjëherë pas pushtimit të Durrësit nga anzhuinët (1272), kuria romake filloi mësymjen e fuqishme për të katolizuar Ilirikun dhe për të rivetidosur zinxhirin e këputur të peshkopatave përgjatë bregdetit Adriatik dhe Jon. Me këtë filloi periudha e shtresës terciare të peshkopatave (deri në vitin 1370), në të cilën u ngjallën provincat e vdekura, u ngritën të reja dhe, së paku nominalisht, u katolizuan shumë provinca ortodokse.
Pikërisht kleri katolik i Durrësit bëri shumë për dorëzimin me vullnet të lirë të qytetit të Durrësit në duart e Karlit I Anzhuin, njësoj siç u veprua më vonë (1392) për dorëzimin e këtij qyteti në duart e venedikasve. Regjistrat anzhinë i përmendin me emër dy nga këta priftërinj. Atje qenë abati shqiptar Nikolla (abbas Nicolaus de Albania) dhe kleriku i Durrësit, Gjoni) i cili, siç duket, është identik me kryeipeshkvin e parë anzhuin të Durrësit (1272-75). Si në Korfuz, ashtu edhe në Patras qëndroi deri në gjysmën e shek. XIV (me titull Sinodi i Shenjtë) vargu I metropolive greke të Durrësit, kurse vargu i metropolive katolike të këtij qyteti qëndroi gjer në ditët e sotme.

Në vitin 1279 Kruja fitoi ipeshkvin katolik të vetin. Pranë tij gjendej lista e ipeshkëve shqiptarë në tokën e hapët. Ipeshkvi I parë i Krujës, Romani, pas pak kohë u dëbua nga bizantinët dhe  jetonte në kurien romake (1285-1296) së bashku me ipeshkvin e ri të Avlonës (Vlorës), i cili mbante edhe titullin "Gllavinizensis". Ipeshkvët e Krujës dhe kryeipeshkvët e Tivarit luajtën një rol të madh në gjysmën e parë të shek. XIV si në përjpjekjet për bashkimin me kishën serbe, ashtu edhe në konfliktet e hapura ndërmjet mbretërve serbë dhe papëve, si dhe te projektet për luftën e kryqëzatave.
Kryipeshkvi i Tivarit, Marin Zare (1301-1307), patrici i qy tetit dhe kapelani i mëparshëm i oborrit të mbretëreshës serbe, Helenës, e cila ishte nga Franca, ishte shumë i besueshëm te mbreti Uroshi II. Selia papnore 1303 e kishte autorizuar veçanërisht të ndërronte drejtorët e famullive katolike në mbretërinë serbe dhe të bënte reformat në klerin e padisiplinuar "të Arbanëve, Pilotit, Hunavisë, Durrësit, Kotorrit, Svaçit, Shkodrës dhe Dirvastit, si dhe në disa vende të tjera, që ishin nën pushtetin e mbretit grek, Andronikut, të kralit serb, Uroshit, të vëllait të tij, Stjepanit, dhe shumë të dashurës në Krisht, të bijës serbe të mbretëreshës Helenë".

Në vitin 1319, kryeipeshkvi i Krujës, Andrea, u bë ndërmjetës pranë bujarëve të lartë shqiptarë dhe pranë Papës në lëvizjen e madhe (1318-1336), që Selia e Shenjtë përgatiti përgjatë Adriatikut, nga Narenta deri në Vjosë, duke filluar nga princët kroatë të Shubiqit e deri te Arianitët e Muzakajt shqiptarë "kundër mbretit të pabesë të Rashës, skismatikut të vërtetë dhe arriiikut të fesë së krishtere". Në atë kohë (1324-1341) ishte kryeipeshkëvi I Tivarit domenikani francezojugor, Guillelmus Adae, kundërshtar fanatik i të gjithë skismatikëve, pararojë e Perëndimit. I detyruar që të linte fronin e vet, ndërsa banonte në Avinjon (1329-37) shkroi për mbretin francez veprën për luftën e re të kryqëzatave përmes Ballkanit, nën titullin "Directorium ad passagium facendum" (1332).

Në këtë kohë kujdesi i kuries romake ishte drejtuar për plotësimin e famullive të zakonshme në Shqipërinë e brendshme. krye të dioqezave të ringjallura a të themeluara rishtas u vunë   vetëm rregulltarë, shumica prej tyre ishiri domenikanë. Ipeshkvi i parë katolik i Hunavisë, dhe sufragan i Durrësit, u bë Guaskoni "frater Guillermus de Montegranato in Arve inArvenya ordinis Predicatorum (1310-1318). Pak.më vonë (para yitit 1363) përmenden sufragani katolik i Durrësit në Stefaniakë dhe Bendë,  si dhe "episcopus Cernicensis" ose Vregensis afër Skampës së vjetër. Por edhe vetë Ohri (para vitit 132(5) mori një domenikan si kryeipeshkëv (Nicholaus archiepiscopus Acridensis). Në fillim ishte vetë kryeipeshkëv titullar dhe merrte në Avinjon, si edhe disaprelatë të tjerë shqiptarë, ndihma në të holla riga kuria romake.

Por, më vonë, (rreth vitit 1346), kur mbreti dhe pastaj car Dushani dëboi gjithandej metropolitët e patriarkut të Kostantinopolit, u bë, siç duket, kryeipeshkëv faktik i Ohrit, sepse, sipas mendimit tim, ai është identik me kryeipeshkvin, Nikpllën, i cili kishte marrë pjesë në kurorëzimin e Dushanit (1347).

Në zonën e Dukles u krijuan tani peshkopata të reja. Qyteti Sappa (Sava), i rindërtuar (1291) nga popullsia katolike shqiptare, mori ipeshkvin e vet qytetas. Njësoj veproi edhe qyteti i vogël Balezo (para vitit 1347) dhe Danja (para vitit 1361). Krahas Ipeshkvit të qytetit të Sardës (Sardanensis, gabimisht Scordinensis), i cili është identik me ipeshkvin e Pilotit të Poshtëm (Polatensis Minor), përmendet në gjysmën e shek. XIV vargu I peshkopatave të Pultit të Epërm (Polatensis Maior), me qendrën në abacinë benediktine të Shën Palit (S. Paulus de Polato). Të gjitha këto peshkopata ishin nën metropolinë e Tivarit. Por edhe vetë Prizreni ortodoks, dikur nën Ohrin, kurse tani nën patriarkun e Pejës, mori përkohësisht (rreth vitit 1372), në kohën e marrëdhënieve të mira të princave Balshaj me kurien, ipeshkvin e vet (frater Johannes episcopus Prisrenensis), i cili, kur po vdiste, u la franciskanëve në Ston katër libra (1375) me ndërmjetësinë e përmbaruesit të testamentit të tij, që ishte raguziani Pal Volcini.
Por një ngjarje fetare me një rëndësi shumë më të madhe në këto krahina ishte themelimi i kryepeshkopatës së Krajës. 

Eshtrat e Shën Gjon Vladimirit, Zonja ë Papërlyer e Krajës dhe manastiri i Shin Gjonit. - Legjenda më e fuqishme e shenjtit në Ballkan. - Kryepeshkopata katolike e Krajës si provë bashJcimi për të dyja kishat. Shqiptari Pal Dushmani dhe kroati Andrija Jamometiqi.

Në bregun perëndimor të Liqenit të Shkodrës, tri orë e gjysmë larg Shkodrës, në Krajën serbe me shumë banorë shqiptarë, në rrëzë të malit të Katërkolës, gjendej që nga shek. X Kisha e Shën Mërisë dhe manastiri i mëvonshëm (1413) me emrin "E Papëlqyera e Krajës". Këtu ka qenë edhe oborri i princave serbë të Dukles, me qendrën kryesore në Shkodër, nga të cilët njëri, Gjon Vladimiri (|1016), u bë shenjt.
Eshtrat e tij i ruajti "E Papërlyera e Krajës" deri në vitin 1215, kur pushtuesi epirotas, despoti Mihajl Komneni ("Mihajlo Grçin" sipas biografive serbe) vendosi t'i shpërngulte në Durrës. Prej këndej u shpërngulën ato në manastirin e ndërtuar në një fushë pranë lumit të Shkumbinit, e cila e mori emrin sipas këtij Shenjti. Ky manastir i Shën Gjon Vladimirit, sot Shin-Gj on afër Elbasanit në Shqipëri, u rindërtua nga themelet në vitet 1381-1383. Elbasani atëherë nuk ekzistonte. Këtë qytet e themeloi sulltani turk Muhameti, në vitin 1466. Edhe sot e kësaj dite shihet mbi portën e kishës së manastirjt stema e Topisë: luani i kurorëzuar, i ngritur shah me këmbët e para, nën të; në fushën e pjerrët, shenjat e anzhuinëve. Nën stemë vijon mbishkrimi tregjuhësor, me të cilin, në gjuhën greke, latine dhe serbe, princi katolik Karl Topija (1359-1388) përjetësoi veprën e vet ktitdre. Karl Topija rridhte "prej gjakut të mbretit francez", siç thotë teksti grek, ude domo Francie", siç thotë teksti latin "Karl Topija gospodin Rabnski v.

kv. (22-go) leto gospodstva svojego i svrsiju v leto. kd. (24-to) gospodstva svojego", sikurse thotë mbishkrimi serb. Eshtrat e shenjtit, trupi e koka e hijeshuar me stolisje argjendi, ruhen në  atë kishë në një mauzoleum, mbi të cilin, përjashta, është me portret jeta e shenjtit.

Lutjet e vjetra fetare greke e lavdërojnë këtë shenjt si mbrojtës; të Durrësit dhe në vitin 1405 përmendet vendi i Shën Vladimirit në zonën e qytetit të Ulqinit. Legjenda hyjnore mbi princin Vladimir dhe për të shoqen e tij, mbretëreshën bullgare Kosarën, - të shkruar më së pari rreth vitit 1200 nga një prift duklan në Tivar, i cili e gërshetoi me disa thënie pagane shqiptaro-serbe. Më vonë e sjellin atë, të zgjeruar me elemente të reja, shumë shkrimtarë grekë. Më i pari që e punoi në poezi ishte Andrija Kaçiç Miozsiç (1670). Kjo I legjendë ka hyrë në shpirtin popullor të Ballkariit, ndoshta më gjerë dhe më thellë se asnjë tjetër.

Me lavdi të habitshme mbuloi kjo legjendë kishëzën e Zonjës së Papërlyer të Krajës, në të cilën, në fund të shek. XII u mbajt një panair i madh ose falje në ditën e Shën Viadimirit (22 maj).
Por Kraja u kthye në islamizëm, kishëzën e saj hyjnore, në fundin e shek. XVII e mbuloi bari. Prej saj mbetëii vetëm rrënojat dhe kryqi i Vladimirit, "Kryqi i Krajës", i cili ruhet në fshatin Velji Mikuliqi në zonën e Mërkojeviqve, ndërmjet Tivarit e Ulqinit. Dhe ky kryq, kjo mbetje e vetme materiale e legjendës së madhe shenjtore në Veriun shqiptar, edhe sot e kësaj dite nderohet prej besnikëve të fesë ortodokse, katolike e myslimane: ditën e Rrëshajëve (Pentecostes), që bien afër kremtimit të Shën Vladimirit, del populli pa ndërlikime feje, para agimit të ditës, dhe me atë kryq shtegton në malin e Rumijes.

Ky nimbus i fuqishëm legjendar, i cili edhe sot është përqendruar në kryqin e Krajës, mundi të fshinte menjëherë të  gjitha ndryshimet e të tre besimeve, krijoi kryepeshkopatën e Krajës ((archiepiscopatus Crainensis), duke dhënë prova të gjalla të bashkimit të katolicizmit dhe ortodoksizmit. Sepse është gjë fare e natyrshme, që Roma të jetë përpjekur më të gjitha forcat, që të kishte për vete faktorin më të fuqishëm, siç ishte kisha e Papërlyera e Krajës", e cila në fillim të shek. XV kishte një rëndësi të madhe në popullsinë e zonës ortodokse të depërtimit. Në rastin e punës së sukseshme të kësaj kryepeshkopate do të mund të bashkohej, me ndërmjetësinë e Malit të Zi, togu katolik I dioqezave dhe i abacive dalmato-kroate e shqiptare.

Kush e sinjalizoi i pari Romën për rëndësinë e kësaj kishe, kjo nuk dihet. Sidoqoftë, duhet të ketë qenë një njohës i vlefshëm i gjendjes së atjeshme. Unë mendoj se do të ketë qenë Pal Dushmani, i treti metropolit i Krajës. Por, pa dyshim, në këto njoftime ka marrë pjesë edhe kardinali domenikan, Raguzani Gjon Stojkoviq (1443).

Është fakt se edhe para vitit 1446 u emërua atje për kryeipeshkëv njëfarë Teodozit, ndoshta ikumeni i manastirit të Krajës. Në iktet e Venedikut (1446), titulli i tij është: "archiepiscopus Sclavonensis de Craina ". Kjo kryepeshkopatë ishte metropoli pa sufragan. Nuk është për t'u habitur pse një manastir mundi të bëhej kryepeshkopatë. Edhe qendrat e disa ipeshkëve shqiptarë katolikë (Piloti i Sipërm) dhepothuaj të gjitha selitë e ipeshkëve ortodoks-serbë gjendeshin në manastire. P.sh. në manastirin e Zhicës ka qenë selia e kryeipeshkvit serb.

Pas pak kohe e hoqën Teodozin, për shkak se katolikët nuk kishin besim ne të. Në vend të tij erdhi (1453) ipeshkvi I Termopileve, Sabbas. Edhe vetë enlri i ketij kryeipeshkvi, që ishte themeluesi i kishës kombëtare serbe, Shën Sava, tregon përgatitjen e madhe psikologjike në plariin e kuries romake.

Si ipeshkëv i tretë del (1454) një burrë me aftësi të jashtëzakonshme dhe me ambicie të mëdha, i lindur shqiptar prej familjes së shkëlqyer të Dushmanëve në Pultin e Poshtëm mbi Drin. Ky ishte Pal Dushmani, i cili në vitin 1440 ishte famulltar i Trevizos në Italinë Veriore nën venedikasit. Pastaj u emërua ipeshkëv në Svaç, ku fitoi merita të mëdha (1443) pranë venedikas ve dhe në vitin 1446 u bë ipeshkëv i Dri vastit. 

Në vitin 1452, pikërisht në kohën e shfronizimit të kryipeshkvit të parë të Krajës, Pali banonte në Romë, prej nga Papa, në muajin korrik,e dërgoi në Shqipëri si legat të vetin, që të rregullonte një mosmarrëveshje ndërmjet Gjergj Kastriotit dhe familjes së Dukagjinit. Dy vjet më vonë u bë kryeipeshkëv i Krajës, duke mbajtur edhe administrimin e dioqezës së Drivastit.

Në vitin 1456 nxori nga Papa Kaliksti III, i cili e donte shumë, përjashtimin e dioqezës së Drivastit nga pushteti i kryeipeshkvit të Tivarit dhe nënvënien e tij të natyrshme Selisë së Shenjtë. Kjo gjë i shkaktoi atij armiqësinë e kryeipeshkvit të Tivarit, i cili e mbajti Palin si konkurrent të rrezikshëm të vetin. Në Romë u bë një listë e gjatë padish kundër tij: se ai i jepte përparësi besimit grek; se thoshte se selia romake mbronte grekët e rusët; se çkishëronte katolikët; se mbante kryqin para vetes; se lavdëronte veten që kishte fuqi papnore. (Preterea crucem erectam ante se deferrifacit et se papali potestate gungi asserens).

Me vdekjen e Palit (para tetorit 1457) u ndërprenë hetimet që Papa kishte urdhëruar kundër tij në qershor të atij viti. Por, megjithatë, nuk ishte punë e lehtë t'i peshoje drejtësisht paditë e lartpërmendura. I vendosur në mjedisin ortodoks, duke luftuar edhe kundër turqve, Pali do të mund ta kishte kryer mirë misionin e vet, po të mos kishte vepruar tepër rreptësisht kundër ortodoksizmit. Por edhe pa vepruar rreptësisht, banorët e Zetës (të Malit të Zi) kishin protestuarnë vitin 1456 në Venedik kundër. 

Nga pushteti i Tivarit, deshi të ngrinte dhe të zgjeronte nderin e vet kryeipeshkvnor. Ndoshta edhe synonte "primatin e Serbisë", për të cilin patën punuar edhe në vitin 1420 kryeipeshkvët e Tivarit dhe që në vitin 1475 e patën fituar (Stephanus archiepiscopus Antibarensis totiusque Servie primas). Sipas shembullit te kryeipeshkëve të Tivarit, të cilëve u kishte dhënë të drejtën (staurophoros) dekreti i Papës (1089), bëri edhe Pali, që të mbahej kryqi përpara tij.

Pas 20 vjetësh të zbrazjes së selisë ipeshkëvnore, bëri prapë zhurmë të madhe një kryeipeshkëy i Krajës, dhe këtë herë jo vetëm në Romë, por në mbarë Evropën. Si njeri besnik i perandorit gjerman, kryeipeshkvi i Krajës, Andrija, kroat prej familjes së vjetër të bujarëve Jamometiqë, hyri në marrëveshje me Papën Sikstin IV në vitin 1480. Ishte njeri gjenial, orator dhe agjitator I pakundërshtueshëm, një turbullues i zoti dhe krenar. Ishte mundur shumë herë në luftën e hapur me Papën dhe në këtë mënyrë ky domenikan e bëri emrin e kryepeshkopatës së vet të famshëm, por veten të palumtur. Agjitacioni i tij për vazhdimin gjoja të koncilit të ndërprerë të Bazelit, i.dha një vend të shkëlqyer në radhët e revolucionarëve të kishës romake. I hequr nga selia e vet, ai vdiq (rreth vitit 1483) në burg në Bazel. Pak kohë pas tij, u shua fare edhe kryepeshkopata e Krajës, e cila nën pushtetin turk u bë titullare.

Rrënimi i dioqezave shqiptare në kohën e Turqisë. – Famullitë benediktine si kështjella të katolicizmit te malësorët e Mirditës. - Domenikanët e franciskanët. Në këtë kohë, nën trysninë turke, filluan të shuheshin ose të bëheshin titullare, apo edhe të ndërronin vend shumë peshkopata shqiptare.

Menjëherë pas pushtimit të cjytetit të vogël të Danjës (1431), iu desh ipeshkvit të atjeshëm te shpërngulej së bashku me këshillin e vet dhe shkoi e qëndroi në famullinë e afërme të Shën Sofisë. Më vonë kjo peshkopatë u shua fare, sikurse dhe peshkopata e Svaçit dhe e Balecit (1478). Në jug u shua (1451) peshkopata e Cërnicës dhe pastaj e Hunavisë (1529).

Ipeshkvi i Lezhës banonte që nga viti 1478 në fshatin Kallmet, kurse pas rënies së Shkodrës (1479), kjo peshkopatë u quajt shprehimisht (titularis ecclesia in partibus infidelium" (1492).

Në vitin 1457, Papa i dha famulltarit në Novo Bërdo pushtetin ipeshkëvnor në pikëpamje të rrëfimit, "sepse në Rashën e pushtuar nga turqit, nuk guxonin t'i ndalonin ipeshkvët e as prelatët e tjerë".
Pas rënies së Durrësit (1501), kryeipeshkvi i këtij qyteti banonte në Romë dhe në vitin 1535 "nuk ishte i detyruar të banonte afër kishës së vet"; më vonë e vendosi rezidencën e vet në fshatin Delbinisht, të cilin e ka edhe sot si banim veror të vetin. Pas vitit 1570, metropoliti i Tivarit banoi në Budva. Në vitin 1571 pushoi vargu i ipeshkëve të Ulqinit. 

Në vitin 1518 kuria romake u dha urdhër ipeshkëve të Lezhës, Sapës (Pulti i Poshtëm), Shkodrës e Pilotit (Pulti i Sipërm), që të shkonin në peshkopatat e veta, "sepse në këto vise kishte shumë klerikë e laikë të krishterë". Këto katër dioqeza qëndruan deri sot në mjedisin shqiptar të mirditasve, të hotëve e të këlmendasve.

Meritën për këtë qëndrim nuk e patën aq shumë prelatët, sa rregulltarët dhe veçanërisht fretërit e Shën Benediktit. Ky urdhër i vjetër qe zgjeruar shumë herët përgjatë bregdetit lindor të Adriatikut, nga Kvarneri deri në Durrës. Por në Dalmaci nuk mundi të zinte vend gjithandej, përveçse në ishujt dhe në qytetet bregdetare; përkundrazi, në jug të Budvas, në mjedisin shqiptar të krishterë, hyri thellë në brendësi të vendit. Përtej lumit të Matit në jug nuk mundi të sigurohej. Por mbarë Shqipërinë Veriore, ashtu si Italinë dhe më vonë edhe Hungarinë, i mbushi me rrjetin e gjerë të abacive të veta jashtë qyteteve, të cilat ishin në një lidhje shumë të ngushtë me popullsinë në tokën e hapur.

Qendra e abacive shqiptftre, siç duket, ka qenë Shën Shirgji (Sergius et Bacchus) në bregun e majtë të Bunës, 18 milje nga grykëderdhja, 6 milje nga Shkodra. U quajt kështu Shën Shirgj sipas martirëve të Sirisë, nderimi i të cilëve lulëzoi më fort në shek, e 6-të dhe u përhap nga qyteti i Sirisë Rusafa nëpër Kostantinopol dhë Itali. Për fuqinë e legjendës së shenjtë siriane në këto vise flet rrethana, që në biografinë e Stjepan Nemanjes, kështjella e Shkodrës quhet "Qyteti i Rozafës" (rreth vitit 1215> dhe që në dekretin e Tivarit të vitit 1089, dita e këtyre martirëve konsiderohet ndër kremtimet më të mëdha.
Meqenëse deri te ky manastir në mesjetë mund të afroheshin nëpër Bunë edhe barkat më të mëdha tregtare, Shën Shirgji u bë shumë i dëgjuar në tërë Adriatikun. I përmendur ishte edhe panagjyri i tij (1377 a panaiurio S. Sergii de Zenta). Kishën e tij e rindëruan mbreti Uroshi II (1318) dhe e ëma e tij Helena (1290).

Atje ishin edhe varret e princave të Dukles. Abacia u shkretërua në fund të shek. XVI. Në vitin 1602 u dërgua këtu një abat i ri,  por ky e gjeti kishën të rrënuar prej turqve (la chiesa ruinata dai Turchi). Ai filloi të mblidhte të holla për rindërtimin e saj. Pasi I mblodhi të hollat, shkoi në Raguzë dhe bleu me to një anije, me të cilëri filloi të bënte tregti.^Sot Shën Shirgji është një rrënojë e braktisur, ku rriten drurë të mëdhenj.

Në grykëderdhjen e Bunës gjendej abacia e Shën Kollit (S. Nicolaus de Drino, San Nicolo de Boiana, abbadia di San Nicolo de la foza de la Boiana, sot Shën Kolli). Shën Shirgji në njërën anë ishte nën dioqezën e Shkodrës, Shën Kolli në tjetrën anë ishte nën dioqezën e Ulqinit. Në shek. XV ra përkohësisht në duart e ortodoksve. Në vitin 1602, ky manastir gjendej në rrënoja, afër të cilave banonte vetëm një prift (povero prete). Jashtëzakonisht e pasur ishte abacia e Rotezit (Rotezo, Retecium) në distriktin e Tivarit. Më përpara ishte e përkushtuara e Shën Mhillit dhe prej shek. XIII e më tej e Shën Mërisë. Kishte marrë shumë dhurata nga mbetërit serbë. Në panagjyrin e saj, që mbahej ditën e Lindjes së Zonjës (Mala Gospa), ishte zakon të shkonin grumbuj fylltarësh (piffari) të Raguzës. Në shk. XV pasuritë e saj pësuan shumë prej Cërnojeviqve, ndërsa gjatë dy shekujve (1433-1610) prej Pashtroviqve, veçanërisht prej vëllezërve Medini, të cilët kishin pretendime mbi fshatrat afër Spicës. Në këto pretendime i mbështesnin kallogjerët e manastirit të Praskvicës dhe të Dubovicës, që i kishte ngritur (1413) Balsha III Balshaj në tokën e Rotezit.
Në thellësi të vendit, afër Drivastit, në rrëzë të malit Marinaj, në fushën e Shtoit (Strilaleo), ishte abacia e Shën Gjonit; ndërsa në grykat e Drinit, ndërmjet qytetit të Danjës e të Shatit, gjendej abacia e Shën Sofisë (S. Sophia de Genta).
Më në jug, në popullsinë e pastër shqiptare, ndërmjet lumenj ve të dy Fandave, në krahinën nga ku në shek. XIV dilnin priftërinj për gjithë Dalmaçinë jugore dhe veçanërisht për Raguzën,  gjendeshin abacitë e Shën Palit (S. Paulus Palatensis) dhe Shën Mëria de Trafandena, de Ndërfandina. Kjo e fundit qëndroi deri në shek. XVII si famulli. Kisha e sotme është ndërtuar në vendin e vjetër me rrënojat e manastirit, që e hodhën në erë turqit. Duket se edhe S. Stephanus Maior de Ypolato (1335-1404) në Pultin ë Poshtëm, mbi Drin, ka qenë manastiri benediktin. 

Thellë në Mat, jo larg grykëderdhjes së Fandit, afër fshatit të sotëm Rubik, ishte në vitin 1582 abacia e vjetër e S. Salvator Arbanensis, San Salvador in Ribicho, abati i së cilës përmendet edhe në vitin 1166. Në shek. XVII, S. Salvator de Rebico ishte një famulli e thjeshtë. Jo shumë larg saj shtrihej manastiri i Shna Prendës (S. Venera, Veneranda) de Curbino, ndërsa mbi Mat, afër Pllanës, S. Alexandro maior de Albania (Sh'Lleshi), që është edhe sot vend pelegrini fetar. Një abaci tjetër e SH'Lleshit, abati i së cilës edhe sot është i nënvënë Selisë së Shenjtë, gjejndet në Malin e Shenjtë të Mirditës (1426 S. Alexandrode Monte, 1638 ecclesia S. Alexandri super Monte Mireditarum). Në kohën e Turqisë, kjo abaci u bë një fortesë, sikurse përkohësisht u bënë edhe abacitë e tjera shqiptare (Shën Shirgji, Rotezi). Abacia e ShALleshit ka emrin Orosh (Varosh).

Edhe në ditët e sotme shihen gjurmët e nimbusit të çuditshëm, i cili pati rrethuar këto abaci të shumta të dikurshme. Afër rrënojave të Shën Palit mbajnë sot mirditasit kuvendet e veta. Në shekullin e kaluar (1855-1869), katolikët dhe ortodoksët rrahën një çështje të madhe para kajmekamit turk për pronën e rrënojave të manastirit të Shën Gjonit në Shtoj. Kjo përfundoi me vendimin, që përreth rrënojave të vihej një gardh dhe të ndaloheshin të dy besimet që të bënin shërbime fetare afër atyre rrënojave. Për ndikimin e fuqishëm që kishiii në kohën e Turqisë prelatët katolikë dhe ortodoksë në popull, nga Peja deri në Ohër, do të flas(në një vend tjetër.0 Këtu po rreshtoj vetëm disa vërejtje për domenikanët dhe franciskanët në Shqipëri. 

Në gjysmën e parë të shek. XIII, pak pas themelimit të urdhrit domenikan, dërguan Papët, nga krahinat domenikane të Rumanisë (1236) dhe të Hungarisë (1250), disa rregulltarë në krahinat e Drivasit, Pultit, të Arbanëve dhe Hunavisë, që të forconin besimin te katolikët, që ishin nën "pushtetin grek" (in quibis aliqui episcopi ac plurimi clerici sub Grecorum dominio qui ritum Romane ecclesie sincere diligunt).
Në Raguzë domenikanët e morën sundimin e kishës në vitin 1255, në Ulqin në vitin 1258, në Shkodër në vitin 1345. Në zë ishte manastiri i tyre në Durrës, ku u vendosën në vitin 1278. Këtij manastiri i dhanë dhurata të mëdha mbretërit anzhuinë e shumë privatë, kaq sa me ndihmën e tyre mundën të ndërtonin në vitin 1304 një kishë të madhe. Në vitin 1320, dekreti i Papës thotë "se ai ishte i vetmi manastir domenikan në mbretërinë e Shqipërisë". Natyrisht që nën këtë "mbretëri" kuptohet një territory arizhuin përpjesëtimisht i vogël. Në këtë urdhër hyri (para vitit 1336) edhe një pjesëtar i familjes princore shqiptare të Topiasve me emrin Domenik.

Sikurse domenikanët, që u vendosën në këto vise të parët, ashtuedhe franciskanët zunë vend, por vetëm në qytete. Në vitin 1283 erdhën misionet e tyre në Kotorr, Tivar, Ulqin dhe në Durrës nën rojën (kustodin) e Raguzës (custodia Ragusina). Në Shkodër dhe Ulqin ua ndërtoi manastirin bashkë me kishën mbretëresha Helena, e shoqja e mbretit Urosh I (1288). Në mesjetë ky urdhër, pranë urdhrit të fuqishëm benediktin, nuk u zgjerua aspak në këtë truall. Në shek. XIV, në Greqi kishte 12 manastire; kustodia e Durrësit (custodia Dufacensis), e cila më 1402 u shkëput prej kustodës së Raguzës, numëronte vetëm katër manastire: në Durrës, Ulqin, Shkodër dhe në Tivar. Veprimtaria e madhë e këtij urdhri, që vijon edhe sot i pareshtur, filloi në kohën e Turqisë. 

Atëhere filluan ata të pushtonin famullitë e braktisura dhe manastiret benediktine. Në vitin 1610, në Shqipëri gjendeshin 11 manastire franciskane me afër 80 fretër. Në Bosnjë, në vitin 1600, kishte 13 manastire franciskane me 149 fretër