Daily Alerts:

Zjarri i shenjtë

Kulti i të vdekurve

Martesa

Rreth vazhdimësisë së familjes. Ndalimi i beqarisë. Divorci në rast shterpësie. Pabarazia mes djalit dhe vajzës

Buzmi e bimësia e natyrës

image description
Zjarri i shenjtë
Kulture
Në shtëpinë e grekut apo të romakut kishte gjithnjë një altar; në këtë altar duhej të kishte gjithnjë pak hi dhe thëngjij të ndezur1. Mbajtja e zjarrit ndezur, natë e ditë, ishte detyrim i shenjtë për të zotin e çdo shtëpie. Mjerë ajo shtëpi, ku zjarri shuhej! Çdo mbrëmje thëngjijtë mbuloheshin me hi, për të penguar që ata të konsumoheshin plotësisht; në çastin e zgjimit, përkujdesja e parë që njerëzit bënin, ishte rigjallërimi i zjarrit dhe ushqimi i tij me ndonjë shkarpë. Zjarri pushonte së përshkëndituri mbi altar vetëm kur e gjithë familja vdiste; vatër e shuar, familje e shuar, këto ishin shprehje sinonime te njerëzit e lashtësisë2.

Duket se ky zakon, për ta mbajtur gjithmonë zjarrin të ndezur në altar, i referohej një besimi më të lashtë. Rregullat dhe ritet që ruheshin në këtë drejtim, dëshmojnë se ky nuk ishte një zakon pa rëndësi. Nuk lejohej që zjarri të ushqehej me çdo lloj druri; feja bënte dallim mes drurëve, llojet që mund të përdoreshin për këtë zakon dhe llojet që do të konsideroheshin përdhosje nëse përdoreshin3. Feja thoshte gjithashtu se zjarri duhej të qëndronte gjithnjë i pastër4; në kuptimin e fjalëpërfjalshëm të fjalës, kjo donte të thoshte se në zjarr nuk duhej të hidhej asgjë e ndyrë, ndërsa në kuptimin e figurshëm, që në prani të tij, nuk duhej të kryhej asnjë veprim i fajshëm. Në një ditë të caktuar të vitit, që te romakët ishte 1 marsi, çdo familje duhej të shuante zjarrin e saj të shertjtë dhe të ndizte menjëherë një zjarr tjetër5. Por për të ndezur zjarrin tjetër kishte disa rite që duheshin përmbushur me skrupulozitet. Mbi të gjitha, nuk duhej të përdorej asnjë guriçke ose goditja e saj me hekur. Të vetmet veprime të lejuara ishin përqendrimi në një pikë të caktuar i nxehtësisë së rrezeve të diellit ose fërkimi me forcë i dy copave drurësh të një lloji të caktuar, për të nxjerrë prej tyre shkëndijën6. Këto rregulla të ndryshme janë provë e mjaftueshme se, sipas mendimit të njerëzve te lashtësisë, nuk bëhej fjalë vetëm të krijohej e të ruhej një element i nevojshëm dhe i dobishëm; te zjarri që digjej në altarët e tyre, njerëzit shihnin diçka tjetër.

Ky zjarr ishte diçka hyjnore; ai adhurohej dhe ishte objekt i një kulti të vërtetë. Atij i dhuronin gjithçka që mendohej se mund të kënaqte një perëndi: lule, fruta, temjan, verë7. Njerëzit kërkonin mbrojtjen e tij; mendohej se ai ishte i fuqishëm. Atij i drejtoheshin lutje të mëdha, në mënyrë që ai të siguronte për njerëzit sendet e përjetshme të dëshirës njerëzore, shëndet, pasuri, lumturi. Në një prej këtyre lutjeve që është ruajtur falë një përmbledhjeje himnesh orfike, thuhet: "O vatër, na bëj gjithnjë të begatë, gjithnjë të lumtur; ti që je e përjetshme, e bukur, gjithnjë e re, ti që ushqen, ti që je e pasur, prano me zemërgjerësi dhuratat tona dhe na jep në këmbim lumturinë dhe shëndetin, që aq të ëmbël janë8/' Kështu pra, te vatra shihej një perëndi bamirëse, që ushqente jetën e njeriut, një perëndi e pasur që e ushqente me dhurimet e saj, një perëndi e fortë, që mbronte shtëpinë dhe familjen. Në prarii të rrezikut, asaj i kërkohej strehë. Kur pallati i Priamit u pushtua, Hekuba e tërheq mbretin pranë vatrës: "Armët e tua nuk do të të mbrojnë, i thotë ajo; por ky altar do të na mbrojë të gjithëve.9"

Shihni Alcestën, e cila do të japë jetën e saj për të shpëtuar të shoqin. Ajo i afrohet vatrës së saj dhe i lutet me këto fjalë: "O hyjni, perëndi e kësaj shtëpie, është hera e fundit që përulem
para teje dhe të drejtoj lutjet e mia; sepse unë do të zbres «ty ku janë te vdekurit Përkujdesu për fëmijët e mi, të cilët nuk do kenë më nënë; jepi birit tim një bashkëshorte të ëmbël, bijës sime
një buërë fisnik. Bëj që ata të mos vdesin si un, para kohe, por të rrethuar nga lumturia, të kenë jetë bëgatë10" Ishte ajo që pasuronte familjen. Plauti, në një prej komedive të tij, e paraqet atë si një hyjni që»maste dhuratat për kultin në varësi të ndereve që i bëheshin11. Grekët e quanin perëndi e pasurisë. Babai i lutej asaj për fëmijët e vet dhe i kërkonte tu  jepte shëndet dhe shumë begati15. Në fatkeqësi, njeriu inatosej me vatrën e tij dhe e qortonte atë; në lumturi, ai e falënderonte. Luftëtari që kthehej nga beteja e falënderonte që ajo e kishte ndihmuar të shpëtonte nga rreziqet. Eskili na e paraqet Agamemnonin, që kthehet nga Troja, të lumtur, të mbuluar me lavdi; ai nuk do të falënderojd Jupiterin; ai nuk do e derdhë në një tempull gëzimin dhe mirënjohjen e tij; ai i ofron blatimet përpara vatrës së shtëpisë së tij'4. Njeriu nuk dilte kurrë nga shtëpia, pa iu Iutur vatrës së tij; kur kthehej, përpara se të takonte gruan dhe të përqafonte fëmijët, ai duhej të përgjunjej para vatrës dhe t'i lutej asaj15.

Pra, zjarri i vatrës ishte Hyjnia e familjes. Kulti i tij ishte mjaft i thjeshtë. Rregulli i parë ishte që në altar të kishte gjithnjë disa thëngjij të ndezur; pasi, në rast se zjarri shuhej, një perëndi pushonte së qeni. Në çaste të caktuara të ditës, mbi vatër hidheshin barëra të thata dhe dru; atëherë perëndia shfaqej me flakë të shndritshme16. Asaj i ofroheshin flijime; mirëpo, thelbi i çdo flijimi ishte ruajtja dhe gjallërimi i zjarrit të shenjtë, ushqimi dhe zhvillimi i trupit të perëndisë. Kjo është arsyeja, që përpara gjithçkaje tjetër, ai ushqehej me dru; gjithnjë për këtë arsye, mbi altar, në Greqi, hidhej verë e nxehtë, vaj, temjan, dhjami i viktimave. Perëndia i pranonte këto dhurime, i përpinte. E kënaqur dhe vezulluese, ajo ngrihej mbi altar dhe ndriçonte  adhuruesin e saj me rrezet e veta17. Ky ishte edhe çasti i lutjes; himni i lutjes dilte nga zemra e njeriut.

Ngrënia e vaktit ishte akti fetar më kryesor. Perëndia drejtonte gjithçka. Ajo kishte gatuar bukën dhe kishte përgatitur ushqimet18; gjithashtu para dhe pas vaktit asaj i drejtohej një Iutje. Përpara se të fillohej të hahej, mbi altar vendoseshin pak nga të gjitha ushqimet; përpara se të pihej, zjarri spërkatej me verë. Kjo ishte pjesë e perëndisë. Askush nuk vinte në dyshim se perëndia nuk ishte e pranishme, se ajo hante dhe pinte; vallë, a nuk shihej që flakët shtoheshin si të ushqyera prej sendeve që u ofroheshin? Kështu vakti i ngrënies ndahej midis njeriut dhe perëndisë: kjo ishte një ceremoni e shenjtë, përmes së cilës të dy hynin në lidhje shpirtërore19. Besëtytni të vjetra, që me kalimin e kohës do të zhdukeshin nga mendja njerëzore, por që, për shumë kohë, lanë pas vetes, doke, rite, forma të shprehuri, prej të cilave nuk mund të shmangej as njeriu më mosbesues. Horaci, Ovidi, Juvenali, vazhdonin ende të hanin para vatrës së tyre, duke e spërkatur atë me verë dhe duke iu lutur20.

Ky kult i zjarrit të shenjtë nuk u përkiste vetëm popullsive të Greqisë dhe të Italisë. Atë e gjejmë edhe në Lindje. Ligjet Manu, në formën që kanë mbërritur deri te ne, dëshmojnë se në këtë periudhë, feja Brahmane ishte e vendosur plotësisht e madje po shkonte drejt perëndimit të saj. E megjithatë ato ruajnë mbetjet dhe shenjat e një besimi më të lashtë, atij të vatrës, të cilin kulti Brahma e kishte nxjerrë në plan të dytë, por pa mundur ta eliminonte. Brahmani kishte vatrën e tij, për ië cilën ai duhej të interesohej ditë e natë; çdo mëngjes dhe çdo darkë, ai duhej ta ushqente atë me dru; por, ashtu sikurse edhe te grekët, ky mund të ishte vetëm druri 1 disa pemëve të përcaktuara nga feja. Ndërsa grekët dhe italianët i ofronin asaj verën, hindutë e spërkasnin vatrën me një liker të fermentuar që ata e quanin soma. Edhe vakti i ngrënies, për ta përbënte një moment fetar dhe ritet përshkruhen në mënyrë skrupuloze në ligjet Manu. Vatrës i drejtohen lutje, ashtu si edhe në Greqi; asaj i ofrohet balli i ushqimit, orizi, gjalpi, mjalti. Aty thuhet: "Brahmani nuk duhet të hajë nga orizi i korrjes së parë, përpara se t'i dhurojë fillimisht ushqimin vatrës. Sepse zjarri i shenjtë është i etur për drithë, dhe kur ai nuk nderohet, ai gllabëron jetën e Brahmanit moskokëçarës." Hindutë ashtu si edhe grekët dhe romakët, i përfytyronin perënditë, të etura jo vetëm për nderime dhe respekt, por edhe për pije dhe ushqime. Në rast se njeriu dëshironte të shmangte zemërimin e tyre, ai ishte i detyruar t'u shuante atyre urinë dhe etjen.

Te hindutë, hyjnia e zjarrit shpesh quhet Agni. Rigvedat përmbajnë një numër të madh himnesh, që u drejtohen atyre. Në njërin prej tyre thuhet: "O Agni, ti je jeta, ti je mbrojtësi i njeriut.. Në shpërblim të lëvdatave tona, jepi atit të familjes, që të lutet, lavdi dhe pasuri... Agni, ti je një mbrojtës i urtë dhe një atë; ne të përkushtojmë jetën tonë, ne jemi familja jote." Kështu pra, zjarri i vatrës është, ashtu si edhe në Greqi, një fuqi mbrojtëse. Njeriu i kërkon atij bollëk: "Bëj që dheu të jetë gjithnjë zemërgjerë me ne". Ai i kërkon atij shëndetin: "Që unë të gëzoj për shumë kohë dritën dhe të mund të mbërrij në pleqëri, ashtu si edhe dielli në perëndimin e vet." Ai i kërkon atij edhe urtësinë: "O Agni, vendos në rrugën e drejtë njeriun e humbur në rrugën e gabuar... nëse kemi mëkatuar, nëse jemi larguar shumë prej teje, falna." Kv zjarr i vatrës, ishte si edhe në Greqi, thellësisht i pastër; Brahmanit i ndalohej rreptësisht të hidhte në të sende të pista, e madje as të ngrohte këmbët21. Ashtu si edhe në Greqi, njeriu fajtor nuk mund t'i afrohej vatrës, para se të pastrohej nga pisllëku i tij.

Ekzistenca e këtyre besimeve dhe praktikave, si te njerëzit e brigjeve I Mesdheut ashtu edhe te njerëzit e Gadishullit Indian, përbën një provë të madhe të lashtësisë së tyre. Sigurisht, grekët nuk e kanë huajtur këtë fe te hindutë e as hindutë nga grekët Por grekët, italianët, hindutë i përkisnin së njëjtës racë; stërgjyshërit e tyre, në një epokë tepër të Iargët, kishin jetuar së bashku në Azinë Qendrore. Ata i kishin konceptuar këto besime dhe i kishin vendosur këto rite fillimisht atje. Pra, besimi rreth zjarrit të shenjtë daton nga një periudhë e largët dhe e errët, kur ende nuk kishte as grekë, as italianë, as hindu, por vetëm aria.

Kur fiset u ndanë prej njëri-tjetrit, ato do e mbartnin këtë kult me vete, një palë në brigjet e Ganxhit, të tjerat në brigjet e Mesdheut. Më vonë, mes këtyre fiseve të ndara dhe që nuk kishin më lidhje me njëra-tjetrën, disa adhuruan Brahman, disa të tjerë Zeusin, e të tjerë akoma Janusin; çdo grup krijoi perënditë e veta. Por të gjithë ruajtën si një trashëgimi antike fenë e parë, të cilën ata e kishin konceptuar dhe praktikuar në djepin e përbashkët të racës së tyre.

Në rast se ekzistenca e këtij kulti te të gjithë popujt indoeuropianë nuk do të dëshmonte mjaftueshëm për lashtësinë e tyre, në ritet fetare të grekëve dhe romakëve mund të gjenden prova të tjera. Gjatë të gjitha flijimeve, madje edhe të atyre që bëheshin për nder të Zeusit ose të Athinas, lutja e parë i drejtohej gjithnjë vatrës22. Çdo lutje ndaj një perëndie, cilado qoftë ajo, duhej të niste dhe të përfundonte me një lutje para vatrës23. Në Olimp, flijimi i parë që krejt Greqia ofronte, ishte për vatrën, i dyti për Zeusin24. Po kështu, në Romë, adhurimi i parë ishte gjithnjë për Vestan, e cila nuk ishte tjetër veçse vatra25; për këtë hyjni, Ovidi thote se ajo zë vendin e parë në praktikat fetare të njerëzve. Kështu, në himnet e Rigvedave lexojmë: "Agni duhet të nderohet përpara të gjitha perëndive të tjera. Emrin e saj të nderuar do e shqiptojmë përpara të pavdekshmëve të tjerë. O Agni, cilado qoftë perëndia që ne nderojmë përmes flijimeve, ty të përket gjithnjë flijimi më i madh." Kësisoj, është e sigurt se, në Romën e Ovidit dhe në Indinë e brahmanëve, zjarri i vatrës zinte vendin e parë, përpara krejt perëndive të tjera; jo se Jupiteri dhe Brahma nuk kishin Htuar një rëndësi më të madhe në fenë e njerëzve; megjithatë, njerëzit kujtoheshin se zjarri i vatrës ishte shumë më i hershëm sesa këto perëndi. Qysh prej shumë shekujsh, ai kishte zënë vendin e parë në kult dhe perënditë më të reja e më të fuqishme, nuk kishin mundur ta shpronësonin atë.

Simbolet e kësaj feje do të ndryshonin sipas periudhave. Kur popullsitë e Greqisë dhe të Italisë fituan zakonin për ti mishëruar perënditë e tyre në trajtën e njerëzve dhe t'i jepnin secilës prej tyre një formë njerëzore dhe një emër të veçantë, kulti i vjetër i vatrës u ndikua nga ligji i përbashkët, që dija njerëzore gjatë kësaj periudhe i impononte çdo lloj feje. Altari i zjarrit të shenjtë u personifikua; ai u quajt icrtia, Vesta; emri ishte i njëjtë, si në latinisht ashtu edhe në greqisht, dhe aspak gjë tjetër veç fjalës, që në gjuhën e përditshme e primitive nënkuptonte altarin. Përmes një procedure tepër të zakonshme, nga një emër i përgjithshëm, ishte krijuar një emër i përveçëm. Pak nga pak u krijua një legjendë. Kjo hyjni u përfytyrua me tiparet e një femre, pasi fjala që emërtonte altarin ishte e gjinisë femërore. Madje, kjo perëndi nisi të mishërohej edhe në statuja. Por kurrë nuk u arrit të shuhej gjurma e besimit primitiv, sipas të cilit kjo hyjni ishte thjesht zjarri i vatrës; vetë Ovidi ishte i detyruar të pranonte se Vesta nuk ishte gjë tjetër veçse një "flakë e gjallë26.

Nëse kultin e zjarrit të shenjtë do ta përafronim me kultin e të vdekurve, rreth të cilit folëm më lart, do të shihnim se mes tyre ekziston një lidhje e ngushtë.

Le të theksojmë qysh në fillim se zjarri që ushqehej në vatër nuk ishte, në mendimin e këtyre njerëzve, zjarr i një natyre materiale. Tek ai nuk shihet thjesht elementi fizik që ngroh apo
që djeg, që shndërron trupat, shkrin metalet, duke u bërë kështu një mjet i fuqishëm i zejtarisë së njeriut. Zjarri i vatrës është i një natyre krejt tjetër. Ai është një zjarr i pastër, i cili mund të krijohet vetëm përmes disa ritesh të caktuara dhe të ushqehet vetëm me disa drurë të përzgjedhur. Ai është një zjarr i dëlirë; bashkimi seksual nuk duhet të bëhet në praninë e tij27. Atij nuk  i kërkohet vetëm pasuri dhe shëndet; atij i luten edhe për të arritur pastërtinë e zemrës, durimin, urtësinë. "Na bëj të pasur dhe të begatë, thotë një himn orfik; na bëj, gjithashtu, të urtë dhe të dëlirë." Zjarri i vatrës, është pra, një Iloj qenie morale.

Është e vërtetë që ai ndriçon, ngroh dhe gatuan ushqimin e shenjtë; por në të njëjtën kohë, ai ka edhe një mendim, një ndërgjegje; ai koncepton detyra dhe përkujdeset që ato të përmbushen; ai mund të quhet njeri; sepse ashtu si edhe njeriu, ai ka një natyrë të dyfishfë: fizikisht, ai ndrit, lëviz, jeton, prodhon bollëkun, përgatit ushqimin, ushqen trupin; moralisht, ai ka ndjenja dhe dhembshuri, ai i jep njeriut pastërtinë, ai komandon të bukurën dhe të mirën, ai ushqen shpirtin. Mund të thuhet se ai ruan njeriun në aspektin e dyfishtë të shfaqjes së tij. Ai është njëherazi burim i pasurisë, shëndetit dhe virtytit. Ai është me të vërtetë Zot i natyrës njerëzore. Më vonë, kur ky kult kaloi në plan të dytë, nga Brahma ose nga Zeusi, zjarri i vatrës ruajti çka ishte më hyjnore në natyrën njerëzore; ai mbeti një ndërmjetës mes njeriut dhe perëndive të natyrës fizike; ai u ngarkua t'i përcillte Zotit lutjen dhe dhurimet e njerëzve, duke u sjellë këtyre të fundit favoret hyjnore. Akoma më tej, kur ky mit i zjarri t të shenjtë u kthye në mitin e Vestës së Madhe, Vesta u kthye në një perëndi të virgjër; tashrnë, ajo nuk përfaqësonte në botë as pjellorinë dhe as fuqinë. Ajo mishëronte rregullin; por jo rregullin rigoroz, abstrakt, matematik, ligjin urdhërues dhe fatal avdyxq, i cili do të dallohej shumë shpejt midis dukurive të natyrës fizike. Ajo mishëronte rregullin moral. Ajo u përfytyrua si një Uoj shpirti universal që rregullonte lëvizjet e ndryshme të botëve, si shpirti njerëzor që vendoste rregull midis organeve tona.

Në këtë mënyrë, mendimi i brezave primitivë na shfaqet pak nga pak. Parimi i këtij kulti qëndron jashtë natyrës fizike dhe gjendet në atë botë të vogël e misterioze, që është njeriu.

Kjo na risjell në kultin e të vdekurve. Të dy këto kulte i përkasin të njëjtës lashtësi. Ato ishin aq shumë të lidhura, saqë në besimin e të lashtëve ato formonin një besim të vetëm. Vatër, demonë, heronj, perëndi lare, gjithçka ishte I shkrirë në një të vetme28. Në dy pasazhe të Plautit dhe të Kolumelit shihet se, në gjuhën e përditshme, citësohen pa dallim vatra dhe larët shtëpiakë,  madje edhe më tej, te Ckeroni, vatra nuk dallohej nga penatët dhe as penatët nga perënditë lare29. Te Serviusi lexojmë: "Me vatër të lashtët nënkuptonin perënditë lare; edhe Virgjili ka përdorur pa dallim herë vatër për penatët, herë penatë për vatrën30". Në një pasazh të famshëm të Eneidës, Hektori i thotë Eneas se ai do t'i dorëzojë atij penatët trojanë dhe ai i dorëzon zjarrin e vatrës. Në një pasazh tjetër, Enea, duke iu lutur të njëjtave perëndi, i quan ato herë penatë, herë larë dhe herë Vesta31.

Ndër të tjera, kemi parë se ato që njerëzit e lashtësisë, i quanin Larë ose Heronj, nuk ishin gjë tjetër veç shpirtrat e të vdekurve, të cilëve njeriu u atribuonte një fuqi mbinjerëzore dhe hyjnore. Kujtimi i çdo të vdekuri të shenjtë lidhej gjithnjë me vatrën. Duke adhuruar njërin, nuk mund të harrohej tjetri.

Ato shoqëroheshin gjithnjë nga respekti i njerëzve dhe lutjet e tyre. Kur trashëgimtarët e tyre flisnin rreth vatrës, ata kujtonin njëkohësisht edhe emrin e të parëve: "Largohu nga kv vend, i
thotë Oresti Helenës, dhe shko drejt vatrës së lashte të Pelopsit, për të dëgjuar Qalët e mia32." Po kështu, Enea, duke folur për vatrën që ai merr me vefce nëpër dete, ai e quan atë me emrin Iar Asarakus, njëlloj si të shihte në këte vatër shpirtin e stërgjyshit të tij.

Gramatikani Servius, i cili ishte shume i informuar rreth lashtësive greke dhe romake (në kohën e kur ato studioheshin shumë më tepër se në kohën e Ciceronit), thotë se varrimi i të vdekurve nëpër shtëpi ishte një zakon shumë i vjetër dhe ai shton: "Larët dhe penatët nderohen në shtëpi si I e këtij zakoni33." Kjo frazë vendos qartë një lidhje të lashtë midis kultit të të vdekurve dhe vatrës. Pra mund të mendohet se vatra e shtëpisë ka qenë fillimisht një simbol i kultit te të vdekurve dhe se nën gurin e vatrës prehej një prej të parëve, se në të zjarri ndizej si shenjë nderimi ndaj tij dhe se ky zjarr duket se ushqente tek ai jetën ose përfaqësonte shpirtin e tij gjithnjë vigjilent.

Kjo nuk është veç një hamendje dhe provat në mbështetje të saj mungojnë. E sigurt është vetëm që, brezat më të lashtë, në racën prej së cilës kanë zbritur grekët dhe romakët, kanë ushtruar kultin e të vdekurve dhe të vatrës, një fe e lashtë, e cila nuk i konsideronte perënditë e veta në natyrën e tyre fizike, por në lidhjen e tyre me njeriun dhe kishte për objekt adhurimin e qenies së padukshme, e cila qëndron te vetë ne, dhe që me forcën e saj morale dhe të mendimit, i jep jetë dhe qeveris trupin tonë.

Kjo fe nuk ka ushtruar gjithnjë të njëjtën forcë mbi shpirtin tonë; ajo do të dobësohej pak e nga pak, por nuk do të zhdukej. Bashkëkohëse e epokave të hershme të racës ariane, ajo do të rrënjosej aq fort në thellësinë e kësaj race, saqë edhe feja e përkryer e Olimpit grek nuk mundi ta çrrënjoste atë, çka do të ndodhte me mbërritjen e krishterimit.

Shpejt do të shohim se ç'veprim të fuqishëm dhe të dobishëm ka ushtruar kjo fe mbi institucionet e lashta shtëpiake dhe shoqërore. Ajo u konceptua dhe u vendos në atë epokë të largët, kur kjo racë ishte në kërkim të institucioneve të saj dhe do të përcaktonte rrugën ne të cilën do të ecnin popujt.

Fustel De Coulanges - Qyteti antik


image description
Kulti i të vdekurve
Kulture
Shumë shpejt këto besime do të shpinin në krijimin e rregullave të sjelljes. Meqenëse, i vdekuri kishte nevojë për ushqim dhe pije, njerëzit e panë plotësimin e kësaj nevoje si një detyrë të të
gjallëve. Përkujdesja për t'u shpënë të vdekurve ushqim nuk iu la në dorë trilleve apo ndjenjave të ndryshme të njerëzve, ajo ishte e detyrueshme. Në këtë mënyrë u krijua një besim mbi vdekjen, dogmat e të cilit u shuan shpejt, ndërkohë që ritet e tij u ruajtën deri në triumfin e krishterimit.

Të vdekurit konsideroheshin si qenie të shenjta1. Njerëzit e Iashtësisë u jepnin atyre epitete nga më të respektueshmet që ata mund të gjenin; ata i quanin të mirë, të shenjtë, të lumë2. Ata ushqenin për ta gjithë nderimin që njeriu mund të ketë për hyjninë që ai do ose i druhet. Në mendimin e tyre, çdo i vdekur ishte një perëndi3.

Kjo lloj apoteoze nuk ishte privilegj i njerëzve te mëdhenj; midis të vdekurve nuk bëhej dallim. Ciceroni thotë: "Stërgjyshërit tanë kanë dashur që njerëzite larguar nga kjo jetë te numëroheshin
në radhën e perëndive madje, nuk ishte e domosdoshme te kishte qenë njeri i virtytshëm; i keqi konsiderohej perëndi po aq sa edhe i miri; vetëm se ai ruante në këtë ekzistencë të dytë të
gjitha prirjete këqija që kishte pasur në të parën5.

Grekët i quanin me dëshirë të vdekurit perëndi të nëndheshme. Tek Eskili, biri i drejtohet të atit të tij të vdekur kështu: "Ti që je një zot nën tokë". Duke folur rreth Alcestit, Euripidi thotë: "Pranë varrit të tij, kalimtari do të ndalet dhe do të thotë: 'Ky njeri tashmë është një hyjni e lume.'"6 Romakët u jepnin të vdekurve emrin e zotit të manëve. "Jepuni zotave të manëve atë që u përket", thotë Ciceroni. "Ata janë njerëz që kanë lënë jetën, konsiderojini ata qenie hyjnore."7

Varret ishin tempujt e këtyre hyjnive. Dhe ato mbanin mbishkrimin e shenjtëruar Dis Manibus. Atje jeton e varrosur perëndia, Manesque sepulti, thotë Virgjili8. Para varrit, sikurse edhe para tempujve të perëndive, ngrihej një altar kushtuar flijimeve9.

Ky kult i të vdekurve gjendet te helenët, te latinët, te sabinët10, tek etruskët; ai gjendet gjithashtu edhe tek ariat e Indisë. Ai përmendet te himnet e Rigvedave. Libri i ligjeve Manu e konsideron këtë si kultin më të lashtë të praktikuar ndonjëherë prej njerëzve. Në këtë libër shihet se ideja e metempsikozës është më e vonë sesa ky besim i vjetër; madje, ajo paraprihet edhe nga besimi Brahma, e megjithatë në kultin Brahma, në doktrinën e metempsikozës, feja e shpirtrave të të lashtëve vijonte të mbijetonte, e gjallë dhe e pashkatërrueshme, duke e detyruar përpiluesin e ligjeve Manu ta mbajë atë parasysh dhe të vazhdojë te pranojë në ligjet e shenjta udhëzimet e saj. Ruajtja e rregullave që kanë të bëjnë me këto besime të lashta nuk përbën veçorinë e vetme të këtij libri kaq të çuditshëm, ndonëse dihet se është shkruar në një epokë kur kishin filluar të mbizotëronin besime krejt të kundërta. Kjo provon se, në rast se për shndërrimin e besëtytnive njerëzore duhet shumë kohë, ndryshimi i riteve të jashtme dhe ligjeve kërkon edhe më tepër kohë. Madje edhe sot, pas shumë shekujsh dhe revolucionesh, hindutë vazhdojnë ende t'u ofrojnë fcë parëve dhurimet e tyre. Këto ide dhe këto rite përfaqësojnë atë çka është më e lashtë në racën indoeuropiane dhe gjithashtu edhe fenomeni më i rrënjosur në të.

Ky kult ishte i njëjtë, si në Indi ashtu edhe në Greqi dhe Itali. Hinduja duhej t'u siguronte manëve ushqimin, që quhej sraddha. "I zoti i shtëpisë duhet të përgatisë sraddha-n me oriz, me qumësht, me rrënjë, me fruta, me qëllim që të tërheqë drejt vetes mirësinë e manëve." Hinduja besonte se në çastin që ai ofronte këtë ushqim mortor, shpirtrat e të parëve vinin dhe uleshin pranë tij dhe hanin ushqimin që u ishte sjellë. Ai besonte gjithashtu se ky ushqim u jepte të vdekurve një gëzim të madh: "Kur sraddha përgatitet sipas riteve, të parët e atyre që ofrojnë ushqimin, përfshihen nga një ndjenjë gëzimi të papërshkrueshme"11.

Kështu pra, Ariat e Lindjes kanë menduar fiUimisht si ata të Perëndimit për sa i përket misterit të botës pas vdekjes. Përpara se të besonin te metempsikoza, gjë që nënkuptonte një dallim absolut mes shpirtit dhe trupit, ata kanë besuar në ekzistencën e vagëlluar e të papërcaktuar të qenies njerëzore, e padukshme, por aspak jomateriale, dhe që kërkonte nga vdekatarët ushqime dhe pije.

Si hinduja, ashtu edhe greku, i shihnin të vdekurit si qenie hyjnore që kishin një ekzistencë të lumtur. Por, për lumturinë e tyre, kishte një kusht; të gjallët duhej t'u ofronin atyre rreguliisht dhurime. Nëse sraddlia që i ofrohej të vdekurit ndalej, shpirti i të vdekurit linte strehën e tij të qetë dhe kthehej në shpirt endacak, i cili mundonte të gjallët; kësisoj, nëse manët ishin me të vërtetë perëndi, ata ishin të tillë vetëm për aq kohë sa të gjallët i nderonin me një kult12.

Grekët dhe romakët kishin krejtësisht të njëjtat besime. Në rast se të vdekurve nuk do fu ofrohej më ushqimi mortor, ata do të dilnin menjëherë nga varret; hije endacake, rënkimet e tyre do të mbushnin natën e heshtur. Ata qortonin të gjallët për indiferencën e tyre përdhosëse; ata kërkonin ndëshkimin e tyre, u dërgonin sëmundje apo shkretonin arat e tyre, duke i kthyer ato në shterpë, Të gjallët nuk do të gjenin prehje deri ditën kur ata të rifillonin dërgimin e ushqimit mortor13. Flijimi, dhurimi i ushqimit dhe libacioni i varreve me verë e mjaltë, bënin që shpirtrat të ktheheshin përsëri në to, duke iu rikthyer njerëzve prehjen dhe të mirat hyjnore. Njeriu ishte përsëri në paqe me ta14.

Nëse i vdekuri që harrohej ishte një qenie e ligë, ai që nderohej ishte një perëndi mbrojtëse. Ai donte ata që i sillnin atij ushqim. Për t'i mbrojtur, ai vazhdonte të merrte pjesë në punët
njerëzore; në to, ai luante shpesh rolin e vet. Edhe pse i vdekur, ai e dinte se ishte i fortë dhe veprues. Atij i drejtoheshin lutje; i kërkohej mbështetje dhe favore. Sa herë që dikush ndeshte
ndonjë varr, ndalonte dhe thoshte: "Ti që je perëndi nëntokë, ji e mirë me mua.15"

Forca që njerëzit e lashtësisë u mvishnin të vdekurve, mund të gjykohet nëpërmjet lutjes që Elektra u drejton manëve të atit të saj: "Kini mëshirë për mua dhe tim vëlla, Orestin; bëni që ai të rikthehet sërish; o atë, dëgjoma lutjen; përmbushi dëshirat e mia, duke pranuar verën dhe mjaltin që po hedh mbi varrin tënd."

Këto perëndi të fuqishme nuk japin vetëm të mirat materiale; sepse Elektra shton: "Bëj që zemra ime të jetë më e dëlirë se ajo e ime ëme dhe duart e mia më të pastra.16" Nga ana tjetër, hinduja
u kërkon manëve që "në gjirin e familjes së tij të shtohet numri i njerëzve të mirë dhe ai të ketë mundësi të japë më shumë."

Këto shpirtra njerëzore, të hyjnizuara nga vdekja, përbënin ata që grekët i quanin demonë ose heronjp Latinët i quanin Larë, Manë18, Xhinde. "Stërgjyshërit tanë kanë besuar, thotë Apuli, se kur manët ishin keqbërës, ata duhej të quheshin larva, dhe ata i quanin Larë kur ata ishin dashamirës dhe ndihmues19." Në një vend tjetër, lexojmë: "Xhind dhe Lar është e njëjta qenie; kështu kanë besuar të parët tanë20." Dhe te Ciceroni: "Ata që grekët i quajnë Demonë, ne i quajmë Larë.21"

Duket se feja e të vdekurve është feja më e vjetër që ka ekzistuar në gjirin e species njerëzore. Përpara se të konceptonte dhe adhuronte Indrën ose Zeusin, njeriu adhuroi të vdekurit; ai pati frikë prej tyre, ai u drejtonte lutje. Duket se ndjenja e fesë nisi aty. Ndoshta, pa dyshim, nën efektin e pamjes së vdekjes, njeriu pati për herë të parë idenë e të mbinatyrshmes dhe ka dashur përtej asaj që shihte. Vdekja ishte misteri i parë; ajo vendosi njeriun në rrugën e mistereve të tjera. Ajo e ngriti mendimin e tij nga ajo që shihej tek ajo që nuk shihej, nga kalimtarja tek e amshuara, nga njerzorja tek hynorja.

Fustel De Coulanges - Qyteti antik

image description
Martesa
Kulture
Institucioni i parë, i krijuar riga feja e shtepisë, ka qenë, me fort të ngjarë, martesa.

Nënvizojmë se feja e vatrës dhe kulti i të parëve, të cilat transmetoheshin nga mashkulli në mashkull, nuk i përkisnin tërësisht vetëm meshkujve; pjesë në kult kishte edhe gruaja. Ende vajzë, ajo përfshihej në aktet fetare të të atit; e martuar, në ato të bashkëshortit të saj.

Vetëm ky fakt të le të nënkuptosh karakterin thelbësor që bashkimi bashkëshortor kishte për njerëzit e lashtësisë.

Dy familje jetojnë pranë njëra-tjetrës, por ato kanë perëndi të ndryshme. Në njërën prej tyre, një vajzë e re merr pjesë, që nga fëmijëria, në fenë e të atit; ajo i lutet vatrës së saj; i ofron asaj çdo ditë libacione, e zbukuron atë me lule dhe kurora në ditët e festave, i kërkon mbrojtje, e falënderon për bamirësitë që ajo sjell. Kjo vatër atërore mishëron perëndinë e saj. Kur një djalë i ri, i një familjeje fqinje, e kërkon atë në martesë, për të nuk shtrohet vetëm çështja e kalimit nga një shtëpi në tjetrën. Bëhet fjalë për të braktisur vatrën atërore dhe për t'i drejtuar tashmë lutje vatrës së bashkëshortit Është fjala për të ndërruar fe, për të praktikuar të tjera rite dhe për të shqiptuar të tjera lutje. Kërkohet braktisja e perëndisë së fëmijërisë së saj dhe kalimi nën sundimin e një perëndie tjetër, të cilën ajo nuk e njeh. Ajo nuk duhet të shpresojë t'i qëndrojë besnike njërës, duke nderuar tjetrën, sepse në këtë fe ka një parim të pandryshueshëm që një individ nuk mund t'u lutej dy vatrave njëherësh dhe as dy palë stërgjyshërve. "Që nga çasti i martesës, thotë një autor i lashtësisë, gruaja nuk ka më asgjë të përbashkët me fenë e shtëpisë së etërve të saj; ajo i ofron flijimet në vatrën e të shoqit ."
 
Pra martesa është, për vajzën e re, një akt serioz dhe jo më pak serioz për bashkëshortin e saj. Feja përcaktonte se të drejtën për të flijuar e gëzonin vetëm ata që ishin lindur pranë një vatre të caktuar. Megjithatë, atij i duhet që në këtë vatër të fusë edhe një të huaj; së bashku me këtë të huaj, ai duhet të kryejë ceremonitë misterioze të kultit të tij; ai duhet t'i zbulojë asaj ritet dhe formulat që janë trashëgimi e familjes së tij. Asgjë nuk është më e çmuar sesa kjo trashëgimi; këto perëndi, këto rite, këto himne, të trashëguara nga i ati, janë ato që e ndihmojnë atë në jetë, janë ato që i premtojnë atij pasurinë, lumturinë, virtytin.

Megjithatë, në vend që ai të ruajë për vete këtë fuqi mbrojtëse, ashtu sikurse njeriu i egër ruan idhullin apo nuskën e tij, ai do të pranojë ta ndajë atë me një grua.

Kështu, kur depërtohet në mendimin e këtyre njerëzve të lashtë, shihet rëndësia që kishte për ta lidhja bashkëshortore dhe se sa e nevojshme ishte ndërhyrja e fesë. Vallë, a nuk duhej, që nëpërmjet ndonjë ceremonie të shenjtë, vajza e re të shugurohej në kultin që ajo do të ndiqte këtej e tutje? Për t'u bërë priftëreshë e kësaj vatre të re, me të cilën origjina nuk e lidhte, a nuk duhej vallë, një Iloj urdhërimi apo adoptimi?

Martesa ishte ceremonia e shenjtë, e cila duhej të prodhonte këto efekte të mëdha. Për autorët grekë ose latinë është e zakonshme që martesa të përcaktohet nëpërmjet fjalësh që tregojnë një akt fetar2. Poluksi, i cili ishte bashkëkohës i Antoninëve, por dispononte tekste të tëra të lashta, që ne nuk i kemi më, thotë se në lashtësi, martesa, në vend që të përcaktohej nëpërmjet emrit të saj të veçantë (ydjioç), emërtohej thjesht përmes fjalës xeAoç, që donte të thoshte ceremoni e shenjtë3; pra, njëlloj sikurse edhe në kohërat e lashta, martesa konsiderohej një ceremoni e shenjtë në tërë kuptimin e fjalës.

Mirëpo, feja mbi bazën e së cilës realizohej martesa, nuk ishte ajo e Jupiterit, Junonit apo perëndive të tjera të Olimpit. Ceremonia nuk zhvillohej në tempull; ajo kryhej në shtëpi dhe ajo që udhëhiqte, ishte perëndia shtëpiake. Në të vërtetë, kur feja e perëndive të qiellit vendosi sundimin e saj, perënditë shtëpiake vijonin të përmendeshin të parat edhe në lutjet e martesës; madje u përftua edhe zakoni që fillimisht të shkohej në tempuj dhe këtyre perëndive t'u ofroheshin flijime, të cilat quheshin prelud i martesës4. Por, pjesa kryesore dhe thelbësore e ceremonisë duhej të kryhej gjithnjë para vatrës së shtëpisë.

Te grekët, ceremonia e martesës përbëhej, si të thuash, nga tre akte. Akti i parë zhvillohej përpara vatrës së babait; akti i tretë zhvillohej përpara vatrës së bashkëshortit; ndërsa akti i dytë ishte kalimi nga njëri te tjetri).

1. Në shtëpinë atërore, në prani të kërkuesit të dorës së vajzës, babai, i rrethuar zakonisht nga familja e vet, ofronte një flijim. Në përfundim të flijimit, përmes një formule të shenjtë, ai deklaronte se ia jepte vajzën e tij djaloshit të ri. Kjo deklaratë ishte e domosdoshme për kryerjen e martesës. Vajza e re nuk mund të shkonte menjëherë të adhuronte vatrën e bashkëshortit, nëse i ati nuk e kishte shkëputur atë paraprakisht nga vatra e tij. Në mënyrë që të hynte në fenë e re, ajo duhej të shkëpuste çdo lidhje me fenë e saj fillestare5.

2. Vajza e re çohej në shtëpinë e të shoqit. Ngandonjëherë atë e shoqëron vetë i shoqi6. Në disa qytete, detyrën për të shoqëruar vajzën e re e ka një prej atyre njerëzve, që te grekët kryente edhe detyra të një karakteri priftëror dhe që quhej lajmës7. Zakonisht, vajza e re hipej mbi një karro; ajo duhej ta kish fytyrën të mbuluar me vello dhe në kokë të mbante një kurorë. Siç do të kemi mundësinë të shohim edhe më tej, kurora përdorej gjatë gjithë ceremonive të kultit. Veshja e saj ishte e bardhë. E bardha ishte ngjyra e veshjes gjatë gjithë akteve fetare. Përpara vajzës ecte dikush që mbante një pishtar; ky ishte pishtari martesor9. Në rrugë e sipër, rreth saj këndohej një himn fetar,.Ky himn quhej himenea,.

Vajza e re lë vatrën atërore. Meqenëse ajo nuk është e lidhur me këtë vatër përmes së drejtës së saj, por vetëm nëpërmjet atit të familjes, shkëputjen e saj nga shtëpia mund ta bëjë vetëm autoriteti i të atit. Tradita është, pra, një formalitet i domosdoshëm

Vajza e re përcillet në shtëpinë e bashkëshortit. Ashtu si edhe në Greqi, ajo është e mbuluar me vello, mban në kokë një kurorë, ndërsa pishtari martesor paraprin kortezhin16. Rreth saj, njerëzit këndojnë një himn të lashtë fetar. Ndoshta fjalët e këtij himni kanë ndryshuar me kalimin e kohës, duke iu përshtatur ndryshimeve të besimeve apo të gjuhës; por refreni shenjtërues u ruajt në të gjitha kohërat, pa ndryshuar: ishte fjala Talassie, fjalë, kuptimin e së cilës, romakët e periudhës së Horacit nuk e njihnin më shumë sesa grekët kuptonin fjalën ujiëvaie dhe që me
shumë të ngjarë, kishte mbetur e shenjtë dhe e pacenuar që nga një formulë e lashtë17.

Kortezhi ndalet para shtëpisë së bashkëshortit. Aty, vajza e re njihet me zjarrin dhe ujin e shtëpisë. Zjarri është emblema e hyjnisë shtëpiake; uji është uji i flijimit, i cili i shërben familjes në të gjitha aktet fetare18. Në mënyrë që vajza e re të hyjë në shtëpi, duhet, ashtu si edhe në Greqi, të simulohet grabitja e saj. Bashkëshorti duhet ta ngrejë atë në krahë, mbi pragun e shtëpisë, në mënyrë që këmbët e saj të mos e prekin atë.

Paskëtaj, nusja çohet përpara vatrës, aty ku ndodhen penatët, ku rreth zjarrit të shenjtë janë grumbulluar të gjitha perënditë e shtëpisë dhe përfytyrimet e stërgjyshërve. Të dy bashkëshortët, ashtu si edhe në Greqi, bëjnë një flijim, spërkasin zjarrin me verë, shqiptojnë disa lutje dhe hanë së bashku një ëmbëlsirë të gatuar me majën e miellit (panisfarreus).

Kjo ëmbëlsirë e cila hahet midis recitimit të lutjeve, në praninë dhe nën vështrimin e hyjnive të familjes, bën bashkimin e shenjtë të burrit dhe të gruas. Që nga ai çast, ata janë të bashkuar në të njëjtin kult. Gruaja ka të njëjtat perëndi, të njëjtat rite, të njëjtat lutje dhe të njëjtat festa si i shoqi i saj. Prej këtu rrjedh ai përkufizimi i lashtë i martesës që juriskonsultët e kanë sjellë deri në ditët tona. Kjo do të thotë se, tashmë, gruaja ndan fenë e të shoqit të saj, ajo grua, që sipas shprehjes së Platonit, vetë perënditë e kanë futur në këtë shtëpi.

E martuar kësisoj, gruaja vazhdon të ruajë kultin e të vdekurve; por tani, ushqimin mortor ajo nuk ua shpie më të parëve të saj; ajo e ka humbur këtë të drejtë. Martesa e ka shkëputur atë plotësisht seksuale dhe sesa një dashuri kalimtare, dhe i ka bashkuar të dy bashkëshortët përmes lidhjes së fuqishme të të njëjtit kult dhe të njëjtave besime. Ceremonia martesore ishte aq solemne dhe shpinte në pasoja aq serioze, saqë le të mos habitemi kur njerëzit e lashtësisë do të pranonin vetëm idenë e një gruaje të vetme në çdo shtëpi. Një besim i tillë, nuk mund të pranonte poligaminë.

Madje u konceptua që ky bashkim të ishte i pazgjidhshëm dhe divorci gati i pamundur. E drejta romake lejonte lehtësisht zgjidhjen e martesës për shkak të coemptio-s ose usus-it, por prishja e martesës fetare ishte shumë e vështirë. Që ajo të bëhej e mundur, nevojitej një tjetër ceremoni e shenjtë. Pasi vetëm feja mund të zgjidhte atë që feja kish lidhur. Efekti i confarreatio- s nuk mund të prishej veçse përmes diffarreatio-s. Të dy bashkëshortët që kërkonin të ndaheshin, qëndronin për herë të fundit para vatrës së tyre të përbashkët; të pranishëm ishin një prift dhe disa dëshmitarë. Bashkëshortëve iu ofrohej, aphtu si edhe ditën e martesës, një ëmbëlsirë e përgatitur me majën e miellit. Por me sa duket, në vend që ta ndanin mes tyre, ata e shtynin atë. Pastaj, në vend të lutjeve, ata shqiptonin formula të një natyre të çuditshme, të ashpra, plot urrejtje, të frikshme, një lloj mallkimi përmes të cilit gruaja hiqte dorë nga kulti dhe nga perënditë e të shoqit. Që nga ai çast, lidhja fetare ishte këputur. Me pushimin e bashkësisë së kultit, pushonte me të gjitha të drejtat edhe çdo lloj bashkësie tjetër dhe martesa konsiderohej e zgjidhur.

Fustel De Coulanges - Qyteti antik


image description
Rreth vazhdimësisë së familjes. Ndalimi i beqarisë. Divorci në rast shterpësie. Pabarazia mes djalit dhe vajzës
Kulture
Besimet lidhur me të vdekurit dhe kulti që u kushtohej atyre, do të krijonin familjen e lashtë, duke i dhënë asaj pjesën më të madhe të rregullave. Më lart kemi parë se njeriu, pas vdekjes, konsiderohej i lumtur dhe hyjnor, por me kusht që të gjallët t'i ofronin atij gjithmonë ushqimin mortor. Nëse dhurimet nuk do t'i jepeshin më, i vdekuri do të binte në mjerim, ai binte në rangun e demonit fatkeq dhe keqbërës. Kur brezat e lashtë nisën të përfytyronin jetën e ardhshme, ata nuk menduan për shpërblimet dhe për ndëshkimet; ata besuan se lumturia e të vdekurit nuk varej nga sjellja që ai kishte pasur gjatë jetës, por nga qëndrimi që pasardhësit kishin ndaj tij. Për këtë arsye, çdo atë priste nga pasardhësit e tij vijimin e ushqimit mortor, i cili duhej t'u siguronte manëve të tij, prehjen dhe lumturinë. Ky mendim përbënte parimin themelor të së drejtës shtëpiake te njerëzit e lashtë. Prej këtu do të rridhte, pikësëpari, rregulli sipas të cilit çdo familje duhej të përjetësohej gjithnjë. Të vdekurit kishin nevojë që pasardhshmëria e tyre të mos shuhej. Në varrin ku ata jetonin, i vetmi shqetësim sfilitës ishte ky. Mendimi dhe interesi i tyre i vetëm, ishte që të kishte gjithnjë një njeri prej gjakut të tyre, i cili t'u sillte atyre dhurimet mbi varr. Edhe hindutë besonin se të vdekurit përsërisnin pa reshtur fjalët: "Lindshin gjithnjë djem në racën tonë, të cilët të na sjellin orizin, qumështin dhe mjaltin. Më tej hindutë thoshin edhe: "Shuarja e një familjeje shkakton rrënimin e fesë së kësaj familjeje; të parët, kur u mungon dhurimi i ëmbëlsirave, bien në botën e fatkeqëve."

Në të njëjtën mënyrë kanë menduar për një kohë të gjatë edhe popullsitë e Italisë dhe të Greqisë. Edhe pse ato nuk kanë lënë në shkrimet e tyre një shprehje të qartë të besimit që ato kishin në këtë drejtim, sikurse gjejmë në librat e shenjtë të Lindjes, të paktën ligjet e tyre janë ende aty për të na dëshmuar mendimet e tyre të lashta. Në Athinë, ligji e ngarkonte magjistratin e parë të qytezës me detyrën për t'u kujdesur që asnjë familje të mos shuhej. Po kështu, edhe ligji romak tregohej i kujdesshëm për të mos lejuar shuarjen e asnjë kulti shtëpiak3. Në diskutimin e një oratori athinas Iexojmë: "Nuk ka burrë i cili, duke e ditur se do të vdesë, të mos shqetësohet për veten e tij se po lë pas një familje pa pasardhës; pasi atëherë askush nuk do tria kryente atij kultin që u detyrohet të vdekurve4. Pra gjithkush kishte interes të madh të linte pas vetes një djalë, i bindur se në këtë mënyrë ky do t7i siguronte pavdekësinë e lumtur. Madje ky ishte edhe një detyrim ndaj të parëve, lumturia e të cilëve do të vazhdonte po aq sa do të vazhdonte edhe lumturia e familjes. Ligjet Manu e quajnë djalin e madh "i Iinduri për përmbushjen e detyrës."

Po prekim kështu një nga tiparet më të veçanta të familjes së lashtë. Feja që e kishte krijuar atë, kërkonte në mënyrë urdhëruese mosshuarjen e saj. Një familje që shuhet, është një kult që vdes. Këto familje duhet t'i përfytyrojmë në epokën kur besimet nuk ishin ndryshuar ende. Secila prej tyre zotëron një fe dhe perënditë e saj, një pasuri e çmuar, të cilën ajo duhet ta ruajë ditë e natë. Fatkeqësia më e madhe që mund të pllakosë mbi besimin e saj është ndërprerja e breznisë së saj. Në këtë moment, feja e saj do të zhdukej nga faqja e dheut, vatra e saj do të shuhej dhe krejt rrjedha e të vdekurve të vet do të binte në harresë dhe në mjerim të përjetshëm. Interesi i madh i jetës njerëzore ishte vijimësia e trashëgimisë për ruajtjen e kultit.

Si rrjedhojë e këtyre mendimeve, beqaria konsiderohej një përdhosje e rëndë dhe një fatkeqësi; përdhosje, sepse beqari vinte në rrezik Iumturinë e manëve të familjes së tij; fatkeqësi, pasi pas  vdekjes, atij vetë nuk do t'i kryhej kurrfarë kulti dhe ai nuk do të kishte mundësinë të njihte "atë që gëzon manët" Si për të, ashtu edhe për të parët e tij, kjo gjë përbënte një lloj mallkimi.

Me të drejtë mund të mendohet se në mungesë ligjesh, këto besime fetare arritën të ndalonin beqarinë për shumë kohë. Por edhe kur ligjet do të dilnin, ato shprehnin se beqaria ishte diçka e keqe dhe e dënueshme. Denisi i Halikarnasit, i cili kishte shfletuar analet e vjetra të Romës, thotë se mes tyre kishte parë një ligj që i detyronte të rinjtë të martoheshin5. Traktati i ligjeve të Ciceronit, traktat, i cili riprodhon thuajse gjithnjë, nën një formë filozofike, ligjet e lashta të Romës, përmban mes të tjerash edhe një ligj që ndalon beqarinë6. Në Spartë, ligjet e Likurgut dënonin ashpër çdo burrë që nuk martohej7. Nga rrëfime të ndryshme mësojmë se, edhe kur beqaria pushoi së qeni e ndaluar me ligj, ajo vijonte të ndalohej edhe më shumë nga zakonet. Së fundmi, në një nga pasazhet e Poluksit thuhet se në shumë qytete greke, ligji ndëshkonte beqarinë, si krim8. Kjo gjë ishte në përputhje me besimet; burri nuk i përkiste vetes, ai i përkiste familjes. Ai ishte pjesëtar në një seri, dhe seria nuk duhej të mbyllej me të. Ai nuk ishte lindur rastësisht; atë e kishin sjellë në jetë, në mënyrë që ai te vazhdonte një kult; ai nuk duhej të largohej nga kjo jetë, pa u siguruar që kulti do të vazhdonte edhe pas tij.

Por lindja e djalit nuk mjaftonte. Biri që duhej të përjetësonte fenë shtëpiake duhej të ishte fryt i një martese fetare. Bastardi, fëmija natyral, ai që grekët e quanin voOoç dhe latinët spurius, nuk
mund të përmbushte rolin që feja i ngarkonte birit. Faktikisht, familja nuk ngrihej vetëm mbi lidhjen e gjakut, por ajo kërkonte edhe lidhjen e kultit. Mirëpo, djali i lindur nga një grua, e cila nuk ishte e lidhur me kultin e të shoqit nëpërmjet ceremonisë së martesës, nuk mund të merrte pjesë, as ai, në kult9. Ai nuk kishte të drejtë të ofronte vaktin mortor dhe familja nuk mund të përjetësohej përmes tij. Më tej do të shohim se, si rrjedhojë e të njëjtit arsyetim, atij nuk i lindte as e drejta e trashëgimisë.

Pra, martesa ishte e detyrueshme. Ajo nuk kishte për qëllim kënaqësinë; objekti i saj kryesor nuk ishte bashkimi i dy qenieve që merreshin vesh dhe që dëshironin të rrinin bashkë për kënaqësinë dhe vështirësitë e jetës. Efekti i martesës, në sytë e fesë dhe të ligjeve, ishte që, nëpërmjet bashkimit të dy qenieve në të njëjtin kult shtëpiak, të mundësohej lindja e një qenieje të tretë, e aftë për të vazhduar këtë kult. Kjo del qartë në formulën e shenjtë që shqiptohej gjatë aktit të martesës: Ducere uxorem liberum quxrendorum causa, thoshin romakët.

Meqenëse martesa kontraktohej vetëm për të përjetësuar familjen, ishte e drejtë që ajo të prishej në rast se gruaja nuk lindte fëmijë. Në këtë rast, te njerëzit e Lashtësisë, divorci ishte gjithnjë një e drejtë; madje është e mundur që ai të ketë qenë edhe detyrim. Në Indi, feja urdhëronte që "gruaja shterpë të zëvendësohej brenda tetë vjetësh11." Që ky detyrim të ketë qenë i njëjtë edhe në Greqi dhe në Romë, kjo nuk provohet nga asnjë tekst i shkruar. Megjithatë, Herodoti përmend dy mbretër të Spartës, që u detyruan t'i poshtëronin publikisht gratë e tyre, pasi ato nuk lindnin fëmijë12. Për sa i përket Romës, njihet historia e Carvilio Rugas, divorci i të cilit është i pari që përmendet në analet romake. "Carvilius Ruga, thotë Aulu - Gelle, fisnik i një familjeje të madhe, u nda nga e shoqja nëpërmjet divorcit, pasi ai nuk mundi të kishte fëmijë me të. Ai e donte atë jashtëzakonisht shumë dhe ndihej shumë i mikluar nga sjelljet e saj. Por u detyrua të sakrifikonte dashurinë e tij në emër të fesë së betimit, pasi ai ishte betuar (në formulën e martesës) se e merrte atë grua për të pasur fëmijë.

Feja thoshte se familja nuk duhej të shuhej. Çdo dashuri dhe çdo e drejtë natyrore duhej t'i nënshtrohej këtij rregulli absolut. Në qoftë se një martesë nuk jepte fëmijë, për shkak të burrit, familja, gjithsesi, duhej të vazhdonte. Në këto raste, bashkëshorti  duhej të zëvendësohej nga një vëlla apo një farefis i afërt i të shoqit dhe gruaja duhej të kryente marrëdhënie me këtë njeri. Fëmija i lindur, konsiderohej bir i të shoqit dhe vazhdonte kultin e tij. Rregullat ishin të tilla edhe te hindutë e lashtë. Ato i hasim gjithashtu në të gjitha ligjet e Athinës dhe të Spartës14.1 tillë ishte sundimi i kësaj feje! I tillë ishte detyrimi fetar, i cili i kapërcente krejt detyrimet e tjera!

Aq më tepër legjislacionet e lashta urdhëronin martesën e gruas së ve, kur ajo nuk kishte pasur fëmijë, me kushëririn më të afërt të të shoqit. Djali i lindur, konsiderohej fëmijë i të ndjerit.

Lindja e një vajze nuk e përmbushte qëllimin e martesës. Në fakt, vajza nuk mund të vazhdonte kultin, për arsye se ditën që martohej, ajo hiqte dorë nga familja dhe nga kulti i të atit dhe i përkiste familjes dhe fesë së bashkëshortit të saj. Ashtu si edhe kulti, familja vazhdonte vetëm në vijë mashkullore: ky fakt ishte themelor dhe pasojat e tij do i shohim më tej.

Pra, ai që pritej dhe ishte i domosdoshëm, ishte djali; familja, të parët, vatra, kërkonin pikërisht atë. "Nëpërmjet tij, thonë ligjet e vjetra hindu, ati shlyen borxhin që u ka manëve të të parëve të vet dhe siguron përjetësinë e tij." Djali ishte jo më pak i çmuar edhe për sytë e grekëve; më vonë, do të ishte ai që duhej të bënte flijimet, të ofronte ushqimin mortor dhe të ruante përmes kultit të tij, fenë e shtëpisë. Kështu, tek Eskili i lashtë, djali quhej shpëtimtar i vatrës familjare16.

Hyrja e djalit në familje shënohej nëpërmjet një akti fetar. Pikësëpari, ai duhej të pranohej nga babai i tij. Ai, në cilësinë e të parit dhe të zotit të vatrës familjare, në cilësinë e përfaqësuesit të stërgjyshërve, duhej të prononcohej nëse i ardhuri rishtas në jetë duhej ose jo t'i përkiste familjes. Lindja përfaqësonte vetëm lidhjen fizike. Të shprehurit e atit përbënte lidhjen morale dhe fetare. Ky formalitet ishte po aq i detyrueshëm në Romë, në Greqi dhe në Indi. 

Për më tepër, për djalin, ashtu siç kemi parë edhe për bashkëshorten, kërkohej një lloj shugurimi. Kjo ceremoni zhvillohej pak kohë pas lindjes, ditën e nëntë në Romë, të dhjetën në Greqi, ndërsa në Indi, ditën e dhjetë ose të dymbëdhjetë. Atë ditë, ati mblidhte familjen, thërriste dëshmitarët dhe i ofronte vatrës një flijim. Fëmija u paraqitej perëndive shtëpiake; një femër e mbante atë në krahë dhe sillej rrotuli zjarrit të shenjtë disa herë duke vrapuar'. Kjo ceremoni kishte një synim të dyfishtë, së pari, pastrimin e fëmijës19, domethënë heqjen e pisllëkut që, sipas hamendjes së te lashtëve, vinte si rrjedhojë e ngjizjes dhe, së dyti, shugurimin e tij në kultin e shtëpisë. Duke filluar nga ky çast, fëmija duhej të pranohej në atë lloj shoqërie të shenjtë e në atë faltore të vogël, të quajtur familje. Ai kishte fenë, praktikonte ritet e saj, kishte të drejtë të thoshte lutjet; të nderonte të parët, për t'u konsideruar edhe ai më vonë, një stërgjysh i nderuar.

Fustel De Coulanges - Qyteti antik

image description
Buzmi e bimësia e natyrës
Kulture
Buzmi është një dru (ose disa drunj) riti që vihet për t’u djegur në zjarrin e vatrës natën e një të kremteje, që bie pas kthimit të diellit për verë [diku natën e Kërshëndellave, më 24 dhjetor, diku për kolendra, natën e vitit të ri a në ndonjë rast tjetër, që ka lidhje (në origjinë) me kultin e diellit. Me buzmin kryheshin një sërë ritesh të karakterit magjik që kishin për qëllim, duke u mbështetur në besimet e lashta popullore, pjellorinë, d.m.th. shtimin e prodhimit në bimët e arave, në perime, pemë e vreshta, shtim e mbarësi prodhimi në gjënë e gjallë.

Në shekujt e vonë është ruajtur në formë zakonesh a ritesh që synojnë pjellorinë, por në origjinë (ku kemi edhe shpjegimin e tij më të plotë) kemi të bëjmë me hyjninë e bimësisë; ky demon, apo hyjni, në një ditë të caktuar vdiste dhe ringjallej i përtërirë. Nëpërmjet këtyre riteve synohej që fuqia e hyjnisë të kalonte në bimët e bujqësisë a në blegtori, t’u jepej atyre forcë që të shtoheshin, të ishin të shëndetshëm, të kishin mbarësi.

Mbeturinat e riteve të buzmit i gjejmë deri në gjysmën e parë të shek. tonë në krahina të ndryshme si në Veri e në Jug të Shqipërisë, gjithashtu në Kosovë, në arbëreshët e Greqisë e të Italisë. Pra mund të thuhet se ky është një fenomen i dukshëm i mbarë truallit shqiptar, i mbarë trevave të banuara nga shqiptarët.

Ritet më të pasura në lidhje me buzmin ndeshen në Shqipërinë e Veriut si Mirditë, Pukë, Dukagjin, Malësi e Madhe, Shkodër e Lezhë po kështu dhe në Kosovë.

Në Veri të Shqipërisë, në përgjithësi, quhet me emrin «buzmi i kërshëndellave», por në ndonjë vend tjetër dhe «trungu i kërshëndellave»; në Jug quhet më tepër «Kërcuri i vitit të ri» a kërcuri i kolendrave; quhet dhe «kopaçja e vitit të ri».

Fjalën «buzëm» në kuptimin e këtij druri ritual ose dhe jashtë këtij kuptimi E. Çabej e shpjegon si një fjalë autoktone të shqipes të trashëguar nga rrënja e një fjale të lashtë indoevropiane. Për fjalën «kërcuri» ka mendime se kjo është me burim nga sllavishtja e vjetër, por E. Çabej e dijetarë të tjerë e shpjegojnë si fjalë të lashtë të vetë shqipes e që prej këndej pastaj ka shtegtuar ndër gjuhë të tjera të Ballkanit.

Buzmi a buzmet në vise të ndryshme të Shqipërisë ishin drunj madhësish të ndryshme, llojesh të ndryshme; mund të ishin një ose disa drunj (kur ishin më shumë mund të quheshin buzmet), prandaj po paraqesim variante të ndryshme për këtë fenomen për treva të ndryshme, duke përfshirë këtu dhe ritet përkatëse.

Nopça na thotë se në Malësinë e Madhe fusnin në dhomë një degë hardhie dhe disa drunj (kërcunj). Mbi njërin dru vendosnin bukë dhe djathë, mbi tjetrin një gotë raki dhe vështronin se në ç’anë lëshonte lëng dega e hardhisë që nxehej nga zjarri i vatrës. Po rrodhi në anën  e gotës së rakisë, atëherë do të thoshte se vreshti dhe fiqtë do të jepnin prodhim; po rrodhi lëngu në anën e kundërt, që ishte anë e të zonjës së shtëpisë, tregon bagëti të mbarë dhe shumë bulmet.

Në Dukagjin «buzmi bujar» na del si një shtagë – dru arre i lëmuar e i drejtë bashkë me një degë hardhie; vihen në zjarr të kryqëzuara dhe thuhej: «Po vjen buzmi bujar me bulqi (bujqësi) e shtrri (dhis e qingja)». Njerëzit e shtëpisë e mbulonin buzmin bujar me prush i lëshonin sipër krande të thata për të marrë zjarr më mirë; në zjarr vinin më vonë dhe një dru të trashë për të ndihmuar ndezjen e zjarrit dhe që të digjet sa më mirë buzmi. Shihet ana e trashë e buzmit për bereqet dhe ana  e ngushtë për mbarësi në blegtori sipas shkumëzimit që bën buzmi në njërën a në tjetrën anë. Plaku i shtëpisë merrte thërrime buke e raki e i hidhte në anën e trashë të buzmit që binte nga shpina (ana e vatrës) dhe ca djathë e hedh në anën e hollë. Edhe Nopça thotë se buzmi për Dukagjinin ishte një dru arre i shoqëruar me një degë hardhie. Në zjarr hidhnin degën e arrës që ishte buzmi e mbi të hidhnin djathë; ai shton se hirin e drurit të buzmit dikur e kanë hedhur në ara që ato të jepnin shumë drithë. Në dëshmitë e shkruara në këtë drejtim për Veriun thuhet se çdo shtëpi e përgatiste që me kohë një trung për kërshëndella e që përgjithësisht quhej «buzëm», por theksohet se në shumicën e vendeve qisnin në zjarr «një hardhi dhe një trikë arre që përbënin buzmin e vërtetë». Coprat e këtyre të fundit i ruanin pa djegur e të nesërmen bashkë me hirin e tyre i qisnin në bashtinë e në kopsht. Kjo gjë na jepet edhe për Dukagjinin. Në qoftë se nuk kishte degë arre a shermend hardhie, merrnin degë nga pemë të tjera, mjaft që të merrej në arë a prozhëm të vet. Në Dukagjin i zoti i shtëpisë bashkë me një djalë dilte e merrte gemin e arrës e të hardhisë e bashkë me disa krande të tjera i qiste në vatër aty thoshte : «Mirësevjen buzmi bujar!» (diku thonin «Buzmi buzmar!» I zoti i shtëpisë i vinte ata dy gema kryq përmbi zjarr duke thënë: «Po vjen buzmi bujar, me gjeth e me bar, me edha e shtjerra e mbas tyre na vjen vera!» (diku thonin: «Po vjen buzmi bujar me bulq e me shtrri!»). Pasi vinte ato gema në zjarr, merrte një çik djathë, gjalpë, bukë, e disa kokrra groshe të ziera dhe i vinte në skajet e tyre. Njerëzit e shtëpisë hidhnin mbi të krande e ashkla për t’u ndezur mirë zjarri dhe më sipër akoma vihej edhe një trung i madh për të fuqizuar zjarrin.

Në Nikaj-Mërtur si buzëm shërbenin tre shkopinj arre që nxirreshin atë ditë në mëngjes e viheshin te dera e shtëpisë: dy afërsisht nga një metër të gjatë dhe një diçka më i shkurtër. Në mbrëmje i fusnin brenda një burrë dhe një djalë i vogël i cili, kur hynte brenda, gjatë përshëndetjes, thoshte: «Po vi me mall e ma gja, me dushk e me bar...». Shkopinjtë e vënë kryq në zjarr «i ushqenin» i zoti dhe e zonja e shtëpisë me çdo lloj ushqimi; nga sasia e shkumëzimit parashikohej bereqet në anën e buzmit që ishte nga i zoti i shtëpisë dhe bulmet në anën e buzmit që ishte nga e zonja e shtëpisë. Të nesërmen copat e buzmit të ndezura i shkrepnin te lëmi duke thënë: «gacë e karricë e kokër e koshiq».

Rr. Zojzi, duke folur për buzmin në malësitë e Veriut, thotë se ai ishte një trung qarri që vihej në zjarr atë natë (më njëzet e katër dhjetor). Z. Dukagjini thotë se ky trung i gjatë që vihej natën e buzmit mbi zjarr, shpohej në të dy anët me tyrielë, ku i bëhej nga një vrimë për të hedhur në të ushqimin.

Në Grykë-Orosh buzmi përbëhej nga dy shkopinj arre afërsisht nga një metër të gjatë, të njomë, të prerë po atë ditë, që viheshin kryq mbi zjarr e me të cilët veprohej pothuajse si në Nikaj-Mërtur. Në Mashtekore-Orosh, buzmi ishte një shkop arre rreth një metër i gjatë, i njomë, i nxjerrë po atë ditë. Në Kushnen buzmi ishte një dru qarri rreth një metër, i gjatë e i trashë sa këmba e njeriut; i bëheshin në të dy anët nga një vrimë për të hedhur ushqime gjatë ngrënies. Në të tri rastet e fundit buzmin brenda e fusnin një djalë e një vajzë duke thënë se po vinin me dhen, me dhi, me dhiz, me qingja, me grurë, me misër e me të gjitha të mirat. Në Iballë të Pukës buzmi përbëhej nga tri degë: dy prej bunge e një prej qarri. Në Fushë-Arës buzmi përbëhej nga pipa (degë të holla) të marra një nga çdo pemë e një nga hardhia; në zjarr me ta vihej dhe një trung i madh i ruajtur personalisht.

Në Myzeqe, në disa fshatra, natën e vitit të ri përdornin si drurë riti dy shkopinj thane me të cilët plaku i shtëpisë shpupuriste zjarrin e hidhte aty me radhë përce për fat për të gjithë njerëzit e shtëpisë. Në Fier kërcuri i kërshëndellave ishte një trung i madh lisi ose shkoze. Është me interes të shënohet se ky trung në Fier, në Paftal të Beratit e krahina të tjera të Jugut digjej pak natën e kërshëndellave, fikej e ndizej përsëri natën e vitit të ri, fikej sërishmi dhe digjej përfundimisht më 6 janar. Besohej se kjo ishte mirë për bereqet, shtesë në bagëti e mbarësi në familje. Për këtë të kremte përdorej dhe në Çermë të Mokrës (Pogradec) një trung për t’u djegur. Në Guzmar të Tepelenës si të tillë shërbenin dy «kopaçe»: «buzmi i koftarëve» dhe «buzmi i vitit të ri». Në Sheper më 24 dhjetor vinin në zjarr një trung me shenjë që ishte përgatitur për këtë të kremte që shumë kohë më parë. Në Leshicë të Përmetit vihej në zjarr kërcuri i posaçëm i Vitit të Ri dhe, kur digjej, e shkrepnin plaku dhe plaka duke shqiptuar: «kecra e shqerra, dhen e dhi, nuse e djem plot në shtëpi», formula këto të përafërta me të Mirditës ku me këtë rast, gjatë shkrepjes ose gjatë djegies së dëllinjës në zjarr thuhej: «Zhiz e kingja, lopë e viça», duke e përsëritur disa herë. Në Himarë «kërcuri» vihej në zjarr natën e vitit të ri. Në Piqeras të Sarandës kërcuri i kërshëndellave ishte një trung i madh ulliri.
Në Rrëzë të Tepelenës, sipas Hanit, natën, më 23 duke u gdhirë 24 dhjetor, të gjithë njerëzit e shtëpisë e kalonin natën rreth zjarrit ku fusnin tri bisqe (degë, shkopinj) qershie të cilat, pasi digjeshin pak, i nxirrnin përsëri dhe i ruanin. Bisqet e qershisë hidheshin në zjarr dhe më një janar – ditën e vitit të ri, dhe më 6 janar – ditën e ujit të bekuar. Pastaj copat e shkopinjve bashkë me hirin e tyre, që kishin mbledhur në këto tri netë, shpërndaheshin nëpër vreshta.

Edhe Kosova në lidhje me buzmin kishte pothuajse të njëjtat rite me ato të viseve të ndryshme të Shqipërisë së Veriut. Buzmi këtu na paraqitej më tepër si shkopinj. Në Kuç të Malit të Zi, me qëllim që të shtohej bagëtia, mbi buzëm qëndronte një vajzë e vogël e shtëpisë. Po kështu veprohej edhe te Vasojeviçët për qëllim fryti në ara, kopshte, pemë e njerëz, në vathë e në shtrungë. Vasojeviçët shkrepnin copat e buzmit e thonin kur delnin shkëndia; «kaq drithë ndër ara, kaq bletë në zgjua, kaq fat e përparim në shtëpi, kaq koka mashkulli», pra afërsisht ashtu siç bëhej në Shqipërinë e Veriut dhe në disa vise të Jugut.

Nga dëshmitë e paraqitura për buzmin na del si vijon:

Ky fenomen është dëshmuar në gjithë trevën shqiptare dhe në përgjithësi është i lidhur me periudhën e kthimit të diellit për verë. Ritet në lidhje me të kanë të bëjnë me dëshirën për shtim të frytit të drithërave, pemë e rrush, në blegtori si dhe për mbarësi në njerëz.

Si buzëm përdoret një trung (natyrisht i thatë, ose degë të njoma). Është i njohur nga studimi i mitologjisë krahasuese se tamam origjinale janë drunjtë e njomë e jo trungjet e prera para një viti a para disa muajsh. Si buzëm në disa raste na del qarri a lisi, siç ndodh në edhe në disa popuj të tjerë indoevropianë dhe Frezeri këtë e shpjegon me faktin se qarri (a lisi) është vendndejtja e hyjnisë së rrufeve në mitologjinë indoevropiane, pra është dru i posaçëm kulti. Në Shqipërinë e Veriut në shumë raste si buzëm shërben arra dhe kjo, është e kuptueshme, për faktin se në besimet popullore hija e arrës është më shumë se çdo pemë a dru tjetër, vendndejtje shpirtrash, hijesh, figurash të ndryshme mitologjike, pra për shqiptarët në origjinë duket të ketë qenë një dru kulti i posaçëm. Në këtë drejtim është domethënës fakti se arra është bimë e përhapur në gjithë trevën shqiptare. Në rolin e buzmit na del edhe hardhia, ulliri a bimë të tjera frutore e këto në vetvete përfaqësojnë demonin e bimës përkatëse, një demon që flijohet, për t’u ripërtërirë i fortë vitin e ardhshëm, për t’i dhënë forcë prodhimit, bimës që përfaqëson (rrushit, ullirit, mollës, mënit e kështu me radhë). Meriton të vihet në dukje se në shumicën e rasteve buzmi përbëhej nga një ose disa drunj të caktuar frutorë, fakt që flet për traditë të lashtë pemëtarie e vreshtarie, gjë që konfirmohet dhe nga dëshmi të ndryshme të karakterit historik.

Është me interes të shënohet fakti që, edhe pse buzmi mund të bëhej nga një, dy, tre e më shumë degë drunjsh frutorë, prapëseprapë në pjesën më të madhe të rasteve ishte i shoqëruar nga trungu i lisit (i qarrit). Kjo shpjegohet me arsyet e një tradite të lashtë indoevropiane. Buzmin e shoqëronte edhe dëllinja (përcja) e kjo mendojmë se ka lidhje me natyrën e saj të gjelbër dhe me cilësinë për të bërë zhurma gjatë djegies; pra përfaqëson në vetvete dy tipare të veçanta të demonit të vegjetacionit: ngjyrën e zërin që jepnin forcë.

Buzmi ushqehej e kjo në origjinë konsiderohej si flijim i hyjnisë së vegjetacionit. I jepej buzmit nga të gjitha ushqimet me qëllim që dhe ai t’u jepte njerëzve prodhime nga të gjitha llojet; edhe djathë i jepnin buzmit sado që vetë atë natë nuk hanin të tillë ushqim. Djathin ia jepnin që ai të japë bulmetin. Le të kujtojmë se në Malësi të Madhe në mbrëmjen e buzmit thernin një dash, e ndanin prushin e zjarrit në dysh dhe e linin gjakun të derdhej në vatër aty midis zjarrit. Pastaj mblidhnin gjakun e përzier me hi, me dru e me bukë dhe e përdornin si ilaç për njerëz e për bagëti. Një pjesë të mishit të dashit të pjekur e hanin vetë e një pjesë ua ndanin të vobektëve.  Në Sheper, natën e buzmit fusnin në zjarr një bri dashi. Këtu ka pra në origjinë kemi të bëjmë me flijime të mirëfillta hyjnisë së vegjetacionit që përfaqësohej në buzmin a kërcurin.

Riti magjik i të shkrepurit të urëve të ndezura të buzmit te koshari i drithit, ndër bagëti e në ara, ka të bëjë me besimet në lidhje me forcën e zjarrit për prodhimtari, për pjellori, forcë që e fiton demoni i vegjetacionit gjatë flijimit të tij në zjarr, pra gjatë kontaktit me zjarrin. Kemi parë se copat e buzmit pas djegies i venë në koshar të drithit, a në vathë të bagëtive, diku  i hedhin në skaje të arave ose i kryqëzojnë në lëmë. Edhe hedhja e hirit të buzmit ndër ara të njëjtin funksion kishte: që hiri i hyjnisë së flijuar të ringjallej bashkë me bimët e arave me një forcë të re.

Mark Tirtja, Kulte të bujqësisë dhe të blegtorisë në popullin tonë, «Etnografia Shqiptare IX», Tiranë 1978.