Daily Alerts:

Adriatiku Mesdhetar dhe përfshirjet e tij antike

Pjella e gjallë e malësive: Shqiptarët dhe Shqipëria

Mjegullat kombëtare mesjetare në Adriatik

Cikloni etnik në Ballkan

Grumbullimi katolik mesjetar në Adriatik dhe e çara e tij e madhe

Fermenti i bujarëve shqiptaro-serbë

Koha historike

Zgjedhja e historianit

Klementi i Ohrit dhe Shqiperia

image description
Adriatiku Mesdhetar dhe përfshirjet e tij antike
Histori
Mesdheu dhe Adriatiku - Ballkani dhe Italia. – Tipa qytetesh në perspektivën e mijëra vjetëve. - Qytetet ilire të Jugut; Medoni, Shkodra dhe Doklea. - Tipat e vendbanimeve helene: Epidamnos dhe Apolonia. Kolonitë dhe komunitetet romake. Kuflri klasik i të dyja fuqive antike në Lëzhë.

Edhe pse ende sot pjesa më e mirë e qytetërimit të bardhë shtrihet rreth Adriatikut, për një varg të gjatë shekujsh ai qe përreth detit Mesdhe. Adriatiku, i shikuar historikisht, është një miniaturë, ose, së paku, një vatër kulture e Mesdheut, sepse shtrihet në kufirin e të dyja botëve antike: Lindjes e Perëndimit.

Dy herë kaloi Lindja nëpër detin Adriatik për në Itali; së pari, me veshje helene dhe, së dyti, me veshje bizantine. Në thundrën e çizmes italiane, ku njëherë ishte Manga Graecia helene, qëndroi më gjatë sundimi bizantin. Më vonë edhe Otranto ra përkohësisht në duart e sundimtarëye turq të Kostandinopolit (në vitin 1481). 

Katër herë kaloi nëpër Ballkan Perëndimi i armatosur: në kohën romake, normane, anzhuine dhe venedikase-aragonase. Kalimi i pestë vërehet në ditët tona.

Bregu i Adriatikut është plot me vendbanime të moçme. Pothuajse të gjitha qytetet në bregun lindor ekzistojnë prej mijëra vjetësh. Në këto qytete shihen jo vetëm rrymat madhështore të kulturës së elementit banues të Adriatikut, por atje lëviz edhe diçka tjetër, qe duket, sikur të ishte në gjumë: nuk shihen më skeletet e qyteteve, që dikur qenë të gjera e të hapura: vihen re ndërrime vendesh e pozicionesh. Ulqini ndërron vend nga veriu në jug; qyteti i Shkodrës oshilon përreth keshtjellës së vet; Lezha zhduket e përtërihet bashkë me akropolin që i bën kurorë; Vlora e ka ndërruar dy herë pozitën; Durrësi, porsi iriqi, është zgjeruar dhe, pastaj, në kohën e dyndjes së popujve është mbledhur prapë në një lëmsh, e ka kërcenuar klima dhe e kanë dëmtuar armiqtë; kolonitë romake e helene janë matamorfozuar topografikisht: Solini u shndërrua në Split (Spalato), Epidaurus në Dubrovnik (Raguzë), Dukla në Bar, Apolonia në Vlorë.

Qytetet, të cilat në kohën e vjetër lulëzonin në bregun lindor të Adriatikut, kanë themele ilire; më vonë morën trajtën e vjetër helene, kurse në mesjetë morën fizionimi romake. Toka e hapur, që atëherë shtrihej përgjatë bregdetit të Adriatikut, nga Epiri deri në Panoni, ishte krejt ilire dhe në shek. IX para Krishtit i shohim ilirët edhe në Italinë e Jugut (Mesapët e Japigët); në lindje me Thrakët; këta dy popuj u bashkuan dhe u rritën së toku në tokën e Shqipërisë së sotme.

Në të gjitha formimet e fiseve ilire homogjene që nga koha e hershme shihen ndryshime të mëdha kulturore, që u shkaktuan nga ndikimi i helenëve. Sa më e madhe ishte gjerësia gjeografike, aq më i fortë ishte ndikimi. Ndërsa në veri vala kulturore helene kishte prekur bregun e Adriatikut, në Shqipëri ajo kishte depërtuar thellë në tokën ilire.

Si duket, ilirët e jugut kanë filluar shumë herët ndërtimet me gur. Deri në ditët e sotme nuk është gjetur asnjë gjurmë ndërtesash  në Shqipëri si ato që janë vënë re në veri, në Bosnjë afër Glasincës, ndërmjet Stolcës e Lubinjës, mbi Kiçën përgjatë Isteretvës (Narentës), Si tip i një qyteti të fisit të vjetër ilir jugor mund të shërbejë Meduni, në zonën e Kuçit të sotëm në lindje të Malit të Zi, i cili edhe në kohën tonë është një fortesë me rëndësi, me mure ciklopike, me një kështjellë që rrallë mund t'i gjendet shoqja në botë, historia e së cilës arrin 20 shekuj më parë, kjo është një Medeon, Meteon i Polibit e Livit, në tokën e fisit Labeatas; ku i dërguari (legati) romak Piperna, në vitin 168 para Krishtit, zuri rob gruan e mbretit ilir Gentit së bashku me djemtë e saj. Një qytet ose kështjellë tjetër e të njëjtit fis qe Shkodra, e cila u bë më vonë qendra e mbretërve ilirë; kjo është e fortifikuar nga natyra (munitum situ naturali oppidum), me mure të mëdha dhe pyrgje me porta.


Në fisin e afërm Dokleates, në malet e Malit të Zi të sotëm, nuk ka shumë kohë, që në themel të mbishkrimeve, u vërtetuan dy qytete të këtij fisi: Doklea, në vendin ku bashkohet Moraça me Zetën dhe ku, më vonë, ishte qyteti i madh romak e kështjella Salthua afër fshatit të sotëm Vilusit jo larg Grahovës. Atëherë, në kohën paraflaviane, në këto kështjella sundonin, nën mbrojtjen romake, dy kryetarë (princeps), që ishin dy vëllezër dhe që kishin fëmijë, emrat e të cilëve janë thjesht ilirë. Një qytet i tillë (i të njëjtit fis) ka qenë, siç duket, edhe Perasti, vendi në giykën e Rizanit, që përmendet që nga viti 1330, por emri i të cilit mund të vihet në lidhje me Pirustët ilirë; pastaj është Sarda  në kthesën e Drinit në lindje të Shkodrës; më në fund, në Mesjetë (1291) është qyteti episkopat i rindërtuar Sappa në zonën e Zadrimës. Edhe ky emër të kujton fisin ilir më verior të sardeatëve ose^ sapejët thrakas (Eanaioi Eanaia).         

Dy bashki qytetesh më të mëdha në jug, në lindje të lagunës vlonjate, kanë emra fisi ilir. Këto janë "colonia Byllis " në viset e fisit Bullion dhe Amantia në viset e  e cila kishte rreth 60 fshatra:

Nën turqit, në këto vise deri në reformat e reja, e mbante këtë titull nëpunësi i parë i policisë të një qarku të vogël. Në kohën e Venedikut, titulli "voyvoda" në Drisht (1478), në Tivar (1499) dhe në Lezhë (1502) tregonte drejtuesin e milicisë së qytetit.

Në kohën e republikave të qyteteve, në tërë Adriatikun ishte institucioni i noteriatit për caktimin me shkrim të punëve private ligjore. Këto njoftime, lista private ligjore janë si në mbretërinë bizantine, ashtu edhe në Perëndimin latin me shkronja egjiptiane, si dhe me shkronja të vjetra greke e romake. Njoftimet private të Italisë janë vijim i atyre romake, njoftimet kopte e arabe janë degët e vjetra bizantine, kurse ato serbe janë vijim i njoftimeve bizantine të reja. Atdheu i instrumentit noterial, i cili zotëronte në vetvete fuqi të plotë vërtetuese, ishte Italia e Veriut, por institucioni noterial kishte vatrat (qendrat) e veta të pavarura në tërë Italinë dhe në gjithë mbretërinë bizantine.

Pikërisht në njoftimet mesjetare të Adriatikut është mbajtur më qartë censura ndërmjet të dyja gjysmëqarqeve kulturore.

Ekzistonte paralelizmi më i ngushtë ndërmjet njoftimeve italiano-veriore e dalmatine, mandej ndërmjet njoftimeve italiano-jugore e shqiptaro-duklane.

Sikurse Italia e Jugut, ashtu edhe Durrësi kishte njoftimet dygjuhësore, latine e greke paralelisht. Në njoftimet latine nënshkruanin disa dëshmitarë greqisht dhe në njoftimet greke kishte nënshkrime latinisht. Gjurmët e gjuhës greke shiheshin edhe në Raguzë, por në shekullin XII greqishtja u zhduk fare në veri të Durrësit. Njoftimeve latine ua zunë vendin këtu njoftimet serbe.

Deri në kohën e Venedikut u mbajt në Durrës noteriati grek, krahas atij latin. Edhe në shek. XV u mbajtën këtu noterët grekë si nëpunës (1441 notarii greci autentici et alii notaril boni latini). Edhe clomenikanët e Durrësit i shkruanin çështjet e veta ligjore greqisht (1359). Noterët grekë i përkisnin klerit ortodoks, ata përbënin korporatën, në krye të së cilës qëndronte protonoteri. Edhe në Vlorë e Ohër ishin korporata noteriale greke, Në Durrës gjendeshin edhe (1258) nomikët. Të tilla kishte kudo nga Azia e Vogël deri në Apulia e Sicili. Edhe këta ishin shkruesit e njoftimeve. Dalloheshin prej tabularëve në radhë të parë, sepse nuk ishin të organizuar në korporata, ishin të emëruar nga pushteti shtetëror dhe e kryenin shërbimin kryesisht në truall të hapur.

Të tillë nomikë ose inomikë të vjetër serbë përmenden në Prizren (1346-1366), në Trepçë dhe në Novo Bërdo (1410-1438). Në ligjin e Dushanit nuk përmenden më, por në përkthimet serbe të disa ligjeve, inomikët identifikohen me tabularët. Noteriati latin i Durrësit nuk dallohej aspak nga ai i Ulqinit dhe i Tivarit, por dallohej thelbësisht nga i qyteteve dalmatine, sepse sa më në veri aq më i përparuar ishte. Noteriati shqiptaro-duklan kishte ruajtur shenja arkaike. Kurse në Trogir noterët numëroheshin si "nëpunës të jashtëm". Ndërsa në Split (Spalato) nuk duhet të ishin prej provincave të Dalmacisë, përkundrazi në Tivar, Ulqin, Shkodër e Drisht ishin qytetarë te vendit. Në Raguzë punonin pa përjashtim noterë italianë, kurse në Kotorr ndaloheshin prifërinjtë të kryenin detyrën e noterit: në qytetet duklane noterët ishin patricë, priftërinj dhe kanonikë të vendit. Vetëm aty këtu shiheshin ndonjëherë noterë italianë. Zyrat e vjetra të kontëve raguzianë në Mljet (Meleda) dhe Lokrum (Lakroma) në shek. XV i drejtonin priftërinjtë shqiptarë që ishin më tepër nga Tivari. Por si noterët, ashtu edhe thelbi i noteriatit shqiptaro-duklan kishin mbetur në shkallën arkaike. Njofitimet (listat) e qyteteve të tyre nuk ishin bërë në të vërtetë asnjëherë instrument noterial si në Dalmaci. Fuqia e tyre vërtetuese mbështetej gjithnjë te deshmitarët; noteri ishte vetëm njëri nga dëshmitarët. Si dhe në Italinë e Jugut, atje noteri i nënshtrohej kontrollit të qarkut. Bashkë me këtë e nënshkruanin dokumentin edhe dy dëshmitarë nëpunës: gjykatësi dhe dëgjuesi (auditor). Në Durrës në kohën e anzhuinëve përmendej "gjykatësi i përjetshëm për kontrata 1379. Siç dihet, raguzianët mbajtën një zyrë të madhe për korrespondencë me hinderjandin Shumë më e thjeshtë ishte një zyrë e tillë në Kotorr. Një gjë e tillë duhet të ketë qenë edhe në Tivar, Ulqin e Drisht.

Në kohën e Venedikut përmendet mjaft në Shkodër "kancelari sllav". Nga trajta dhe brendia e njoftimeve noteriale shqiptaro- duklane, mund të rixjerrim ndonjë gjë mbi llojet e statuteve të qyteteve, sepse në anën tonë të Adriatikut nuk pushonin së funksionuari statutet kurrsesi sipas jugut me Kotorrin dhe Budvan. Janë ruajtur statutet e qytetit të Drishtit cili në shek, XIV gjendej nën juridiksionin eipeshkopal katolik të atjeshëm. Në rastin e ardhjes së pushtetit të Venedikut: përmenden statutet e Durrësit (1392) të Shkodrës (1396) dhe të Drishtit (1392 antiqua statuta), Ndër re :të njoftimeve bëhet qartë edhe më përpara për statutin e Tivarit (1369) e të Ulqinit (1376).

Të gjitha këto statute, sikurse edhe ato të të gjitha qyteteve të Adriatikut, ishin të shkruara latinisht dhe tregojnë qartë se prej e deri në Otranto nuk ka pasë dallim në qarkun kulturor.
Vala e kodifikimit dhe e konsolidimit të të drejtave të qyteteve erdhi nga veriu. Statutin e parë në Adriatikun lindor e pati Korçula  (1214). Në Spalato, në vitin 1240, kryetari i bashkisë,  lindur në Jakinë (Ancona), dha urdhër të kodifikoheshin "zakonet e mira" "kapitular" qe redaktuar rishtas në vitin 1312. Në të njëjtën, kohë (1291-1308) ndodhi edhe redaktimi i statutit të Trogirit. Në Raguzë u krye konsollim i në vitin 1272. Kjo rrymë konsolidimi vijoi në tokën e poshtme italiane e siciliane, ku u hap seria e të drejtave të qyteteve në kohën e Karlit I Azhua. Statuti i Budvas u bë nën mbretin Dushan (1351),Në këtë kohë konsolidohet e drejta qytetare edhe në Tivar. Redaktimi i ligjeve të Ulqinit ishte kryer edhe më përpara, kur ishte atje " Marcus Pollanus i lindur në Venedik (1280).   

Në kohën e sundimit të rëndë të Balshajve dhe të Topiajve (1382-1392) duket se qytetarët e Durrësit kishin qëne të shtrënguar t'i fshihnin statutet e tyre. Në fillim të periudhes së Vendikut (1398) u gjetën vetëm te françiskanët e atjeshëm  krerë të atij statuti të shkruar në letër. Karakteri i këtyre statuteve ishte krejtësisht bizantin, fare i afërt me statutin e Apulies e të Barit.    Statutet e qyteteve duklane ishin shumë të ngjashme me ato të Raguzës. Në kohën e despotëve serbë në shek. XV, u plotësuan boshllëqet e të drejtave qytetare të Tivarit sipas statuteve të Raguzës. Këtu dërgonin tivarasit (1414-1444) apele përtë drejtat trashëguese. Në vitin 1440 despoti serb Gjuragji urdhëroi që të barazoheshin të drejtat e qytetit Budva me ato të Tivarit. Nëkohën e Venedikut u hoqën kudo, aq. sa qe e mundur, shumë ligje të jashtëzakonshmetë avteteve dhe statutet e Venedikut u vendosën si burim ndihmës i të drejtave.

Milan Shuflaj Serbët dhe Shqiptarët

image description
Pjella e gjallë e malësive: Shqiptarët dhe Shqipëria
Histori
Në qendrën etnike të Ballkanit. - Reliktet kombëtare të malësive. - Pozicioni i gjuhës shqipe, burimi i "tipit të Ballkanit". - Gjeneza e emrit Arbanas: Pozicioni qendror I fiseve Arbën mbi rrugën e Carit. - Emra të përbashkët në veri: Shqiptar, Malok dhe Malësor (Shkipetar, Malok e Malesur).

Në shek. XI, shkrimtarët bizaritinë, duke përshkruar grushtet ushtarake të shtetit dhe kryengritjet, që e paten burimin në Durrës, përmendin për të parën herë Arbanasit. Këta atëherë përbënin një pjesë me rëndësi të ushtri'së, që pretendentët Manijak (1042) dhe Basilak (1078) e kishin ngritur kundër mbretërve në Bosfor. Prej kaosit etnik të Ballkanit, të mbuluar me hijen politike të Bizantit, dallohet dhe hyn në histori dukshëm një popull jashtëzakonisht interesant. Baza etnike e këtij populli, që në kohën e vjetër, krijoi një faktor të fuqishëm të historisë. Pastaj u zhduk për syrin e historianëve në pështjellimet e Gadishullit Ballkanik, por fshehtazi bashkëpunonte në veçoritë gjuhësore e folklorike të kombeve ballkanike. Më në fund, në metamorfozën e vet arbanase, dha një nyjë të re të forces kinetike.

Porsi baskët në Pirenej, keltët në Irlandë e në Wales tuaregët e kabilët në Atlas dhe si reliktet e shumta kombëtare në Kaukaz, ashtu edhe shqiptarët, të mbrojtur nga malet, janë formë madhështore e vjetër. Ata nuk janë kurrsesi teprica të ngurosura e të pafuqishme, por qelizë kombëtare e gjallë me bërthamën rreth Krujës.

Gjuha shqipe "lingua albanesesca " përmendet qartë për të parën herë në vitin 1285, jashtë tokës shqiptare, në Raguzë. Ekzemplarët e parë leksikorë i mblodhi "Ritter Arnold, von Harf nga vojvoda Jtilich në Rajnën e Poshtme, kur ai (1496), duke kaluar nëpër Durrës, shkonte në Jeruzalem për udhëtim të shenjtë (pelegrin). Kjo gjuhë është degë plotësisht e pavarur e trungut indoevropian. Për një kohë të gjatë nuk qe e njohur si e tillë. Meritat më të mëdha për caktimin e saj në rrethin e familjes së gjuhëve indoevropiane i përkasin filologut të famshëm Gustav Majer. Pikëpamjet e tij i saktësojnë dhe, në njëfarë mënyre, I modifikojnë sot me një sukses të madh Holger Pederseni, Norbert Jokli (Vjenë) dhe Henrik Bariç (Beograd). Gjuha shqipe është e afërt me grupin indoevropian baltiko-sllav, por është e afërt edhe me grupin frigermen në Azjnë e Vogël. Mund të mbahet si ndërmjetëse e këtyre dy grupeve të përmendura, madje, po të ishte e ruajtur më mirë, do të tregohej shumë më afër me grupin baltiko-sllav.0 Në gjuhën shqipe është ruajtur burimisht një prefiks, i cili ka ngjeshur "tipin ballkanik" gjuhësor, që në gjuhën rumune e bullgare ka krijuar nyjen e  prapme. Kjo në rumanisht nuk është kurrsesi romane, as në bullgarisht nuk është sllave.

Te shkrimtarët bizantinë të shek. XII-XV emri i përbashkët për shqiptarët është. që nga koha e carit Kantakuzen përdoret pa përjashtim emërtimi i fundit. Toka shqiptare quhet te mbretëresha Ana Komnena Apflavov; te Gjergj Akropoliti Aflavov. Latinët e quanin popullin shqiptar Arbanenses (1166) dhe, tokën e tij Arbanum (1204,1205); pastaj prej kohës anzhuine (1271), pothuaj pa përjashtim gjendet emir Albanenses dhe Albania. Prej kësaj rrjedh italisht Albanese (1313), në Raguzë, nën ndikimin sllav e grek, Arbanese, Alvanes (1318), në Tivar në vitin 1536 Arbania.

Nga forma latine ose romane u krijua emërtimi mesjetar sllav Arbanasi (1230). Kjo fjalë edhe sot në rrethinat e Raguzës dhe në Mal të Zi tregon shqiptarin katolik. Sot te serbët dhe bullgarët përdoret forma më e re Arnaut, Arnautin. Është krijuar nga trajta turke, që ka dalë prej greqishtes së re. Nëpër formën turke ka kaluar edhe emri i vjetër hungarez "arnot" (1693). Në serbishten e vjetër vendi quhej Rabana (1198) dhe mbiemri ishte rabanaskL Kjo është bërë duke hequr zanoren fillestare të fjalës Arbanum, Apfiavov, ashtu siç është bërë Rasha nga Arsia, Labin nga Albona (Istria), Lomnga Almus (Bullgaria).

Sot viset përreth Vlorës e Kurveleshit quhen Arbëri dhe banori I këtyre viseve Arbër, por edhë në dialektin e Veriut Arbën. Sikurse shihet prej këtyre shembuj ve, shkronja r është në emrin popullor krejt origjinal. Këtë gjë të kujton edhe emri i përveçëm Arbenieus, që përdornin venedikasit e vjetër, ashtu edhe Arbëria  liburna dhe emri i ishullit të Kuarnerit Arbe (sllav. Rab). Te Ptolemeu, i cili në shek. II pas Krishtit përmend për të parën here fisin Aipavtiov me në krahinën e madhe të Maqedonisë afër krahinës së Dalmacisë, nuk gjendet shkronja K.

Këtë formë e ka ndikuar, pa dyshim, baza paraindoevropiane Albtë cilën e gjejmë në gjeografinë e vjetër të Italisë e të Kaukazit. Për fuqinë e formës Alb në mesjetë na flet? përveç formës bizantine, edhe emri i sotëm për krahinën Arbni. Y^o tingëllon L'abëri, Uapëri (banori L'ap, forma e shquar l'abi) pa dyshim, është formuar në kohën e qeverisjes serbe në këto vise (1346-1418) prej sllavi shtes Labana fare analogj isht si Rabana).

Përgjithësimi i këtij emri Arb- dhe Alb- nuk ka rrjedhur sigurisht nga fiset shqiptare. Edhe emri Ilir, që përdorej përgjithësisht për fiset e shumta përgjatë Adriatikut dhe që ishte përdorur gjithkund në kohën e Herodotit, ka rrjedhur prej të huajve. Në kohën e vjetër me emrin (IXkopioç) quheshin fqinjët më të afërm të veriut të helenëve.

Pastaj të huajt, në bazë të emrit të përbashkët, zgjodhën emrin e fisit të vjetër Arbën, i cili përmendet prej Ptolemeut dhe gjendet në një listë anzhuine të vitit 1304, është një gjë krejt e kuptueshme. Albanopolis i Ptolemeut është, pa dyshim, Kruja e mëvonshme.

Fisi Arbën e ka pasë pozicionin qendror në mjedisin sljqiptar; degët shkonin përmes qendrës kryesore të Ballkanit të vjetër e të mesjetës, d.m.th. përmes rrugës së famshme Via Egnatia. Sot shqiptarët për të treguar kombësinë e vet përdorin emrin shqiptar, dhe për të treguar vendin përdorin fjalën Shqipnia në dialektin e veriut, Shqipëria në dialektin ejugut, ndërsa për gjuhën  që flasin shqip. Por ky është relativisht emër i ri, që nuk njihet prej shqiptarëve, të cilët në shek. XIV e XV u shpërngulën në Greqi e në Itali. Gjurma e parë e këtij emri del në shek. XIV. Del në dritë në Veri, në qytetin e Drishtit si emër i familjes (1368- 1402 Schibudarf Schepudei\ Sehapudarf Scapuder). Meqenëse ky emër del në dritë në "këndin malazes (crnogorskom kutu), ku gjatë shekujve u fërkuan fiset shqiptare, serbe e rumune, interpretimi i G. Majerit, sipas të cilit fjala shqiptar shënon njeriun "i cili (gjuhën e) merr vesh "(shqipon = excipere) është krejtësisht e besueshme.

Emri tjetër i përbashkët, që shqiptarët i jepnin vetes në mesjetë në Veri, ishte "Mal-ok". Në Prapratue, në qarkun e vjetër pjellor e të ujitur, mbi bregun e detit ndërmjet Tivarit e Ulqinit, që ishte banuar nga shqiptarët, përmendet në shek. XV dhe XVI fisi serb me flokë të gjatë? Mrkojeviq: Li Mirchoe, de Marchois, alli Marchoi, alli Markovich. Në Ulqinin shqiptar dhe nga fqinjët e shqiptarëve, ky fis quhej Pamal 'ok, Ne-Mal-ok. Sipas këtij emri, përkujtimoret (dokumentet) e Venedikut (1420 e më vonë) gabimisht i shënojnë Mrkojeviqët edhe me emrin: pamaliot, pamaleot, ypamaliothi, tamalioti, pompalioni, pampalioni, Së këtejmi është lehtë të nxjerrësh emrin Mal-ok (shqip "mal" dhe prapashtesa -ok) ose malësor, që shqiptarët e Veriut quanin veten. Por ky emër, si emër familjeje, qe ruajtur në Ulqin në vitin 1376 (Lazarus Malliocus, noter i qytetit). Edhe sot ekziston kjo Çalë si ndajshtimtallës për gegët në Berat, që do të thotë njeri i pagdhendur e i trashë. Në mesjetë kishte kuptimin malësor, fjalë të cilën e gjejmë në kadastrën e Shkodrës të vitit 1416 si mbiemër në fshatin Grizhë nën malin Maranaj (Petro Malizori, Teodor Malizori); edhe sot tregon një fis të madh katolik shqiptar. 

Nocioni i turbullt i Shqiperisë në mesjetë. – Qendra shqiptarepë rreth Krujës. - Elasticiteti i nocionit gjeografik të Shqipërisë sipas Veriut, ngurtësia sipas Jugut – Kuptimi shkencor i Shqipërisë së mesjetës. - Dukla ose Zeta dhe Piloti i Sipërm e i Poshtëm. - Ndërfandena, Hunavia, Dibra, Çermenika, Mokra. - Skuria dhe Mesha. – Slanica dhe Savra ose Fusha Ilire. - Njësi të vogla gjeografike në Veri - Mali i Zi ose Crna Gora.

Kufijtë e Shqipërisë së sotme i caktoi mbledhja e përfaqësuesve të gjashtë Fuqive të Mëdha në Londër në vitin 1913. Këta kufij kanë luajtur një rol vendimtar edhe pas luftës botërore. Duke pasur parasysh ata, Shqipëria u pranua njëzëri në Lidhjen e Kombeve më 17 dhjetor 1920. Kundërshtimi që pati ekzistuar edhe më tej për shkak të vijës së demarkacionit të hequr nga gjenerali Franchet në nëntor të vitit 1918, e cila I kapërcente kufijtë e sotëm, mori fund me dekretin e Konferencës së Ambasadorëve më 9 nëntor 1921. Ky vendim forcoi kufijtë e vitit 1913 me disa përmirësime. Por, që kufijtë nukjanë as sot fare të vendosur, këtë na e tregon manastiri i Shën Naumit në bregun juglindor të liqenit të Ohrit, që nuk dihet se kujt do t'i përkasë.

Që nga viti 1913 Shqipëria përbën një nocion të qartë politik. Para këtij viti, në thellësi të mesjetës, ajo ka qenë kryesisht një nocion gjeografik dhe etnografik, kurrë i qëndrueshëm, por  gjithmonë në rritje. Kur në mënyrë kalimtare mori një caktim politik, si në kohën e Topiasve në shek. XIV dhe të Skënderbeut në shek. XV, ndodhi që ai të bëhej shumë më i vogël; u tkurr si iriqi. Kur mori në kohën e anzhuinëve emrin politik më të shprehur "regnum Albanie " ky nocion pikërisht atëherë u bë më i turbullt.

Dhe kjo jo vetëm për hulumtuesit e historisë, por edhe për sundimtarët e atëhershëm dhe pushtuesit. Në vitin 1372; Ludeviku i Navarës, i shoqi i dukeshës Johana Durrësakes, bëri një marrëveshje me prijësin frëng, grafin e Couey-t"për pushtimin e gjithë mbretërisë së Shqipërisë " (super conquesta flenda de toto regno Albanie). Aty bëhej fjalë për kushtet në rast pushtimi të fshatrave, qyteteve dhckështjellave, për kushtet në rast kapjeje rob të aristokratëve "në mbretërinë e Shqipërisë". Anzhuinët atëherë e mbajtën plot njëqind vjet qytetin e Durrësit, kurse Ludeviku, hercogu i qytetit, pohoi shprehimisht se ai "nuk i njeh kufijtë e mbretërisë së përmendur të Shqipërisë" (et quia dictus dominus dux ignorat confinia dicti regni Albanie).

Qendra e kuptimit të Shqipërisë ishte e lidhur me qytetin e lartë Krujë në shpinë të Durrësit. Kjo ishte ajo origjinalja Apfiavov i bizantinëve, Arbanum i latinëve përreth dhe ndërmjet rrugëve të mëdha Durrës-Dibër e Dibër-Ohër. Peshkopi krutan quhej për excellence peshkopi shqiptar (episcopus Arbanensis). Karl Topia (1388), të cilin venedikasit e quanin "princeps Albanie", ai e quante veten "Zoti i Shqipërisë" ("gospodin rabanaski"), e kishte selinë e vet në Krujë dhe sundonte tokën e trashëguar ndërmjet lumit Mat dhe Shkumbin. Kur turqit pushtuan Krujën për herë të parë (1415), Ballaban Beu u quajt "subasha (mbikëqyrës) i Krujës dhe i Shqipërisë" dhe kishte nën vete "Krujën dhe tokën shqiptare".

Në fund të shek. XII, serbët numëronin në Shqipëri edhe krahinën e dyfishtë Pulati (Piloti) (ot Rabna Pilota oba) përgjatë rrugës së madhe Shkodër-Prizren. Në fund të shek. XIII, në kohën e anzhuinëve, Shqipëria gjendej edhe pas Vlorës, në trevën e  Aranitasve e të Muzakajve. Në shek. XIV u zgjerua ky nocion gjeografik në drejtim të Veriut. Brenda saj hynte, sipas burimeve të Raguzës (1386), Shën Shirgji mbi Bunë (1429), qyteti i Tavarit, (1430) Lushtica afër Kotorrit, (1448) Podgorica. Një përshkrim gjeografik i vitit 1570 quan Shqipëri tokën nga Ulqini deri në Vlorë dhe deri në brigjet e Himarës. Natyrisht, që në vitin 1602 edhe Petroviqët afër Budvas janë "de Albania". Kur venedikasit (1571) humbën tepricat e fundit të Shqipërisë së vërtetë, ata e lidhnin edhe Kotorrin me Shqipërinë. Kështu vijmë deri te Shqipëria frënge nën Napoleonin dhe te Shqipëria austriake para vitit 1848.

Në kohën e shtrirjes së vet në shek. XIV, shqiptarët depërtuan larg, në jug, në Epir e Thesali.^Por emri i Shqipërisë nuk i ndoqi prapa atje. Deri në depërtimin e përsëritur të shqiptarëve nga ana e juglindjes në shek. XVII, pothuaj deri në kohën e Ali Pashë Tepelenës së Janinës, kufiri i këtij nocioni gjeografik qe mjaft I qëndrueshëm. Arriti deri te malet e Akrokeraunisë, deri te Capo Linguetta në gjirin e Vlorës. Atje ishte, afer Porto Raguseo, sipas përshkrimit të një venedikasi afër vitit 1517, "z/fine dell 'Albania " (mbarimi i Shqipërisë). Nga Vlora deri në istmin e Peloponezit (alIstmo della Morea), sikurse njoftonte Papën2) në vitin 1603 ipeshkvi i Stefanisë "se dice Epiro".

Në pikat kryesore mbulohej, pra, nocioni gjeografik I Shqipërisë me "Illiricum proprium" dhe me "Pirus Nova" të kohës romake, me themën e Durrësit të bizantinëve dhe me rregullimin kishtar të metropolisë së Durrësit.

Në qoftë se merren si qortim zgjerimi kompakt i popullsisë shqiptare dhe qendrat historike të fiseve shqiptare dhe, mandej, edhe sferat e familjeve aristokrate thjesht shqiptare, si dhe plastika e tokës, atëherë ky është nocioni i njohur shkencor i Shqipërisë  së mesjetës, i cili është shumë më i vogël se nocioni i sotëm politik. Ai përfshin, në kuptimin më të gjerë, tokën nga Alpet shqiptare, nga malet e Përhinit ose të Përhënës (1603 monte delle Ceneri che in quello linguaggio si chiama Perhim) deri në Tomor, nga Drini deri në Vjosë, ose katërkëndëshi Tivar-Vlorë-Ohër-Prizren. Dy këndet e fundit janë marrë vetëm për shkak shënimi.

Më saktësisht, në vend të këtyre dy këndeve duhej të merreshin dy emra të tjerë më pak të njohur, dhe këta janë Shën Shëlbuemi (Sv.Spas) mbi Drin dhe Struga në lartësinë veriore të Liqenit të Ohrit, në jetëshkrimin e Shën Naumit quhet "Liqeni i bardhë" (Belo Jezero). Në veri hyn pjesërisht në këtë nocion shkencor të abstraguar edhe krahina serbe e vjetër dhe e madhe Dukla dhe më pas Zeta.

Krahina Dukla e ka marrë emrin e vet sipas qytetit romak Doclea. Në pikëpamje territoriale ishte e lidhur me krahinën Praevalis, që e pati themeluar mbreti Dioklecian, duke e ndarë hga krahina më e madhe e mëparshme e Dalmacisë. Nën ndikimin e tregimeve për mbretin Dioklecian "mbretit të Duklesë", u quajt krahina Duclea - Duklja a Dioklitija. Princët serbë të Duklesë, në fundin e shekullit XI e patën selinë e vet në Shkodër. Emri I krahinës u mor si titull nga mbretërit serbë. Zgjerimi i saj u bë nga ana e detit, kështu që emri i saj vjen rregullisht në lidhje me bregdetin (Dioclea et Maritima).

Duke filluar nga shek. XI, emrin e Duklesë e sposton emërtimi Zeta (Zëvra) te Kekaumeni 1080; në dokumentet latine gjendet Zenta, Genta), që ka rrjedhur nga përroi me të njëjtin emër të Moraçës. Kjo ka qenë një krahinë e dyfishtë: Zeta e Poshtme ishte përgjatë bregdetit nga qendra e fisit të Petroviqëve afër Budvas deri në Shën Shirgj mbi Bunë (1377 Sanctus Sergius de Genta). Zeta e Sipërme shtrihej nga brigjet eNjegushit mbi Kotorr deri në bregun lindor të liqenit të Shkodrës. Natyrisht që ky nocion, i lidhur më parë me lumin e vdgël të Zetës, arrin deri në bregun perëndimor të liqenit. Kështu Hristovulja e Deçanit (aty nga viti 1335) njeh si pjesë të Zetës përveç fshatit Tuz edhe fshatin Krushevë. Ky fshat kufizohet me Kamenieën dhe me Kupelnikun dhe, sipas Hristovuljes së manastirit të Shën Arkangjelit afër Prizrenit (1348), hyn në Pilot të Poshtëm.

E gjithë toka malore me një gjerësi të madhe gjatë rrugës Shkodër-Prizren dhe në veri përgjatë Drinit, quhej në kohën bizantine Tloladoi në shënimet e ipeshkvit në vitin  krahinapalatesh " (ende në vitin 1459 përnjendet "Villa Palazzo" afër Shatisë) serbisht Pilot (1198), latinisht Polatum, Li Paliti te Muzachi (1510). Pulti i sotëm shqiptar është një mbetje shumë e vogël e kësaj krahine të dyfishtë. Në shek. XIV (1348) shkonin me Pilotin e Sipërm fshatrat Shikla e Kruimada në juglindje të Prizrenit. Qendra shpirtërore e këtushme ishte manastiri i Benediktinëve S. Paulus Polatensis, Shën Pali.

Pilotit të Poshtëm i përkiste fshati i madh Kupelnik (Cupelnich te prifti Duklan, Copenico 1416) në lindje të liqenit të Shkodrës. Në listat e Papës në shek. XV1} përmendet krahina Nderfandena, Trafandena në lidhje me manastirin e Benediktinëve Shën Maria në dioqezën shqiptare. Emri i pare është shqip, i dyti roman. Që të dy tregojnë krahinën "ndërmjet të dy lumenjve Fandi"

Ndërmjet Durrësit dhe rrjedhjes së sipërme të lumit Mat përmend shkrimtari grek Gjergj Akropoliti në shek. XIII krahinën Hunavija. Shumë kohë më parë, në shek, IX, përmende ipeshkvi i kësaj krahine nën mitropolin e Durrësit.

Më vonë dekretet e Papës e njohin gjithashtu këtë krahinë (1250 quasdam amplas poopitlosas provincias Philot, Arbaniam et Hunaviam prope Hungarisitas), ia prishnin nganjëherë emrin dhe e quanin Canavia, Canovia, Cimania dhe  e përzienin gjithashtu me krahinën hungareze Kumania (1304 quasdam amplas et populosas provincias Albaniam, Cumaniam et Polatum ac Duratium prope Hungariam sitas). Etimologjia popullore e mesjetës, emrin Hunavi e bjen në lidhje me shqipen kunavi, kunadi, në greqishten e re Kovvadi (sllav. "kunic" nga sllavishtja e vjetër "kuna". Në një listë serbe të vjetër kombesh, të shpallur nga Shafariku, të cilët mbanin shenja totemizmi, shqiptari shënohet si dabar = kastor, hunavi si lepur, serbi si ujk, hungarezi si rrëqebull dhe vllahu si mace. Megjithatë, emri I krahinës Hunavia është shumë i vjetër dhe kurrsesi nga burimi indoevropian. Ka lidhje me Kavdaovia e Strabonit, me "Canadavii montes" (malet e Kandavisë). Baza mandej e këtij emri është fjalë krejtësisht e vjetër evropiano-paraaziatike kanda V "mal, lartësirë". Këtë bazë e gjejmë në toponomastikën e vjetër të Azisë së Vogël e të Ballkanit dhe është ruajtur si fjalë në dialektet e sotme romane të Alpeve Qendrore e Lindore, duke u shtytur thellë në territorin e vjetër të Venedikut.

Në verilindje të Hunavisë shtrihej krahina e Dibrës (1223) Prej kësaj krahinerrjedh, pa dyshim, në listën e vjetër serbe, që u përmend më sipër, shenja “dabar" për shqiptarin. Kjo ka qenë një krahinë e dyfishtë, e sipërme dhe e poshtme. Në jug të këtyre dy krahinave shtrihej Çermenika e sotme. Musachi (1510) e njohu me emrin Cherminichi. Në mesjetë kjo del me emërtim Iipeshkëvor të gabuar  (1210-1451). Në juglindje të Çermenikës, përgjatë bregut të liqenit të Ohrit, ishte krahina Mokra.

Peshkopata e kësaj krahine gjendej nën mitropolinë e Ohrit deri në vitin 1761.  "Contrata de Scuria Mari-skuria e sotme e madhe dhe e vogël (sllav. "dudova Skurija"), përmendet në përmendoret venedikase përreth qytetit të Durrësit (1401 cirka territorium nostrum Durachii). Këtë e njohin edhe historianët shqiptarë Barleti dhe Musachi (tutte due Scurie). Shtrihej deri në krahinën e dyfishtë të Tiranës, për të cilën heshtin burimet mesjetare. Kjo mbante emrin e fisit Skura.

Pas fisit të rënë Mesha - nga i cili ka dalë emri i familjes aristokrate Messia (1272), fshati Messi dhe mbiemri i shpeshtë Messi, Mexi (Meksi) në kadastrën e Shkodrës të vitit 1416 - quhej krahina ndërmjet Kepit të Rodonit, Krujës dhe Lezhës. Për këtë krahinë të dyfishtë thotë Musachi: fi-a Croia edAlessio ilpaese de la Misia.

Te kjo formë ndikonte përbërësi humanistik, d.m.th. emri i krahinës romake të dyfishtë shumë të vjetër e të madhe Mesia. Nga një dorëshkrim j humbur i familjes kotorrase de Pasqualibus, citon Farlati shënimin që flet për themelimin e manastireve franciskane në Kotorr, Tivar e Ulqin të vitit 1288. Aty përmendet motra e mbretëreshës serbe Jelenës, Marija, e veja e aristokratit francez Anselmitde Cau (dominaMariadedomo Chiutiz (!) de Francia), e cila në vitin 1280 kishte ardhur nga Napoli në oborrin serb dhe atje kishte marrë si pronë të vetën qytetin e Ulqinit.3) Shënimi i jep zonjës Maria titullin: "regina de Zenta hoc est Mysie Inferioris in partibus Albaniae" Duket se ky shenim rrjedh prej kohës humanistike.

Meqenëse bregdeti i Zetës dhe i Shqipërisë në mesjetë ishte mbushur me kripore (sllav, solana), nuk na duket i habitshëm emri i krahinës së Slanicës (1297 contrata quae dicitur Slaniça) ndërmjet grykës së Shkumbinit e të Devollit (Semani). Ky emër është që nga periudha bullgare kur në shek. X Berati (sllav. Belgrad).

Për krahinën e dyfishtë të Myzeqesë, të quajtur me këtë emër prej familjes së despotëve Muzakaj, do të bëjmë fjalë në pjesën e fundit. Emri më i vjetër për gjithë fushën e madhe përgjatë lumit Devoll-Seman, deri në Osum e Vjosë, ka qenë Savra. Barleti përmend (aty nga viti 1480) "pllanicies Saura " afer Beratit; ashtu edhe përshkrimi venedikas i vitit 1570 e identifikon këtë fushë me Myzeqenë. Mbretëresha Ana Komnena në shek. XI e njeh këtë fushë të madhe me emrin ilir.

Shumë nga njësitë e vogla gjeografike, që gjenden edhe sot, janë bërë të njohura që në fund të shek. XIV. Një krahinë e tillë është "Breg Mati" (1374), rumanisht "Colle-Matia" (1402), "Zali de Matcho (1397), sot "Bregu iMatës" në grykën e lumit Mat.

Pastaj atje është Vilipolje (1449 Villipole, Uilipoia, Medoa cum el Vilipoglj) në zonën e qytetit antik portual të Nymphaeum afër Shën Gjinit (Medue); mandej Zabojana (1396) në veri të Bunës; po ashtu dhe formimi analog me prejardhje serbe Zadrima d.m.th. (sllav. "kraj iza Drima" tokë pas Drinit), (1459 elpiandel Satti cicë la Xadrima), që u identifikua nga kryepeshkopi i Tivarit Bizzija (1610 me farsaljen e Cezarit e të Pompeut (che ë l 'antica Farsalia dove successe ilfatto d'armi trn Cesara e Pompeo fra Scutari e Alessio).

Rogomania, Rogomëni (sllav. Kraj strmina, shqip "buzë gremine"), e cila në shek, XV përmendet në lidhje me qytetin e vogël të Danjes (1463 le ville de la Rogomania), rrafshnalta e sotme Rogaml, ujërate së cilës derdhen në Valbonë. Për vjetërsinë e kësaj krahine (Valbona), flet emri i saj romak. Dëshmitë mesjetare mungojnë. Në shek. XVII ky lumë quhej edhe crnica (1666, Valbonafiume vulgo Cernizza). 

Përmbi grykën e Valbonës, në jug të Shëlbuemit (Sveti Spas) mbi Drin theksoj krahinën Mal'zi, Malcija (1452 Malisium, Rogami et Dusmani, 1463 Malici), e cila në mesjetë kishte edhe emrin serb Crna Gora (1444, oppidum Dagni cum Satho et Cerna Gora vel Mali) te Musachi Nontagna Negra. S'ka dyshim se ky emër rrjedh prej një bime të quajtur crnogorice, e cila gjendet me shumicë në këto vise. Një krahinë me ketë emër gjendet edhe sot afër Tiranës, MaVzija e Tiranës;) në mesjetë përmendet edhe Crna Gora e Skopjes.Emri i Zetës së vjetër u zhduk fare kundrejt emrin Crna Gora; embrioni i saj mbetet në një Crna Gora të veçantë fare të vogël të mesjetës (1302 Bogdanus Çernagora, 1348 Stipcho Balsich de Cerna Gora).

Sipas nj ë dhurate të interpoluar të mbretit Uroshi III me fëmij ët e tij, manastiri mori emrin "Shën Nikolla Vranjinski ot Çërne Gore ot Arbanas Vasilja". Kjo Crna Gora, pra, duhet të ketë qenë diku afer bregut verior të Liqenit të Shkodrës. Ne të banonin barinj shqiptarë. Në vitin 1435 venedikasit bënë një marrëveshje me despotin serb Gjergj Brankoviqin në pallatin e tij në Smederevo (apud Semedrum). Në këtë marrëveshje, përveç të tjerave, "despoti kërkoi që t'i jepeshin fshatrat e Crna Gorës" (Petebat prefatus dominus despotus catunos Cernagore sibi assignari). Por venedikasit këtë e mohuan "pasi këto fshatra Crna gore gjenden në kufijtë e sundimit të Venedikut" (cum ipsi catuni Cernagore in confinibus dominii Venetiarum inclusi sint).

Së këtejmi dhe në lidhje me marrëveshjen e Vranjinskit, del e qartë se Crna Gora e mëparshme e vogël është trashëguesja e emrit Zeta, që ka qenë një vis rreth vendit të sotëm Katuni ndërmjet Cetinjës dhe liqenit të Shkodrës.

Milan Shuflaj - Serbët dhe Shqiptarët

image description
Mjegullat kombëtare mesjetare në Adriatik
Histori
Fiset zeto-shqiptare dhe lidhja e 12 brezërive kroate. Metamorfozat kulturore të totemit. - Fizionomit biologjike e njëjtë e Zetës dhe e Shqipërisë së Veriut. - Fshati i zones qendrore dinarike. - Brezi mesjetar i famullive të fiseve të fuqishme nga liqeni i Shkodrës deri te liqeni i Baltës (Blatno jezero). - Pushteti mbretëror ndaj famullisë dhe fshatit. - Rrënimi I fiseve të fuqishme në Serbi, Podunavlje dhe në Sllavoninë e vjetër. - Apostrofa e ndërgjegjes fisnore te kroatët.

Në kohën e vetorganizimit të fiseve shqiptare e të Zetës, kur atje ishte zhdukur fare aristokracia e lartë dhe kur turqit i paten dëbuar fare venedikasit, atëherë ndikimi i kishës u bë shumë I madh mbi të gjitha ato fise luftarake.

Nga malet e Zetës dhe deri në Ohër e Himarë shihen prova të qarta të shformimit të fiseve të organizuara në njësi hierarkike shtetërore. Sikurse dihet, Mali i Zi u bë me të vërtetë nën vlladikët e vet. 
Kryeipeshkvi i Tivarit, Bizzi, i cili në vitin 1610 kishte vizituar dioqezën e vet, tregon për banorët e fshatit Blinisht, se si ata, sapo shihnin priftin, linin çdo punë dhe vraponin t'i puthnin dorën. Kryetari kryelartë, Gieclalos, njeriu që kishte bërë vrasje te shumta e të shëmtuara, shkon dhe i bie në gjunjë kryeipeshkvit dhe i lyp bekimin. Në vitin 1601 u strehua në malet e Dukagjinit ipeshkvi i Stefanisë e i Bendës nga shkaku i persekutimeve. Kur turqit, në bazë të denoncimit të venedikasve, deshën ta kapnin këtu (1603), u ngrit ky popull i armatosur dhe i vrau të gjithë këta.

Për Mirkojeviqët a Pamalokët afër Tivarit, tregon Justiniani (1553) se ishin nën udhëheqjen e priftit Shtjefën shtëpia e tij ishte më e fuqishme ndërmjet Markojeviqëve "shtëpia e parë"; banonte në fushë në rrëzë të malit afër "Shpellës së Zezë".

Priftërinjtë dhe vetë ipeshkvët ishin atëherë luftëtarë tëfortë, që i përshtateshin qarkut të vet. Në vitin 1602, tregohet për një franciskan, që shërbente meshën dhe i kiyente detyrat shpirtërore i veshur me rroba qytetare, por edhe me fustanellë turke me armë në brez.

Në atë kohë (1642) në Shqipërinë e Veriut kishte priftërinj të rinj pa asnjë kualifikim: ushtarë, që në Lombardi kishin mësuar italishten, konkurronin me përfundime të mira për priftërinj. Përkundrazi kishte ndodhur që njëfarë Dom Mark Grasutit, kandidatit të kolegjit ilir, ia morën famullinë e Barbullushit priftërinjtë e Shkodrës. Në shek. XVII, ipeshkvët e  Lezhës kishin ndikim të madh mbi ushtarët në Ndërfandë; këta rregullonin atje të gjitha çështjet e kundërshtimet qytetare.

Ipeshkvi Gjergj (kroat. gjuro) Vladanji (1656-1692) shkaktoi në vitin 1676 mërinë e turqve kundër vetvetes, sa dha urdhër të ndërtonin një kullë (casa forte) në famullinë e Shën Nikollës (ndoshta abatia e mëparshme në grykën e Bunës).

Por shumë e fuqishme dhe më përpara se në Mal të Zi, u pa ndikimi i princave fetarë larg në Jug. Në fund të shek. XV gjendeshin edhe në Shqipërinë e Jugut, në vend të Zenevjevëve e të Shpatëve, të cilët i mori me vete stuhia etnike në Thesali, mjegulla më të buta fisesh, Për këto kemi njoftime nga koha, kur turqit depërtuan në truallin e Italisë, morën Otranton dhe e mbajtën që nga 25 korriku 1480 deri më 8 shtator 1481) Atëherë, pushteti Napolitan, që t'i dëbonte nga ato vise, ndërmori kundërmësymjen mbi Vlorën, Kaninën dhe Himarën. Operacionet i drejtonte këtu "Constantino Musachi Carli", nipi i Skënderbeut.

Në arkivin e Milanos gjenden raporte të mjafta mbi atë luftë në Shqipëri, të drejtuara dukës së Kalabrisë dhe Otrantos. Atje gjenden edhe dy letra të Konstantin Muzakës, njëra e ruajtur në përkthimin italisht, sepse origjinali ka qenë i shkruar në gjuhën greke, ndërsa tjetra në kopje të thjeshtë. Në një nga këto raporte dhe në dy letra përmenden fiset shqiptare prapa Vlorës deri në Himarë.) Këto fise janë: Chirlejsët (Churlisey), Plesejët e  Covesejët. Emri i këtyre të fundit ishte drejtësisht Kordhesejë.

Analogjisht, sikurse Shpatët quheshin me këtë emër sipas shpatave që mbanin, ashtu edhe Kordhesejët ishin thirrur kështu, sepse e kishin zakon të mbanin kordha. Kirilesejët quheshin, padyshim, me këtë emër sipas britmës luftarake të tyre Kvpie. Duket se ky ishte emri i përbashkët, nën të cilin kuptoheshin Plesejët e Corvesejët së bashku.

Njëqind vjet më vonë, këto fise dhanë lufiëtarë, të cilët ishin prej atyre (Albanesi e Cimmarioti) 10.000 vetave, që në vitin 1596 përmenden nën udhëheqjen e metropolitit ortodoks të Ohrit, Anastaziut, dhe që ishin të veshur përherë me rrobë të kuqe si kryeipeshkvi i tyre, të cilin e donin më shumë se çdo njeri tjetër si fëmijët, ashtu edhe populli primitiv e turmat moderne.

Lezha dhe Shqipëria e Veriut si vatër e lëvizjes së madhe të krishterëve në Ballkan 1593-1614. - Vlladikët dhe Këshillat e pleqve, "pleqësi" - Lidhja adriatike e fiseve në vitin 1620. - Veriu shqiptar dhe Jugu shqiptar.

Kjo dukuri e Kryeipeshkyit të Kuq, i cili i dha vetes titullin e patriarkut të Bullgarisë, të Serbisë dhe të Shqipërisë, është në lidhje me lëvizjet e mëdha të elementit të krishterë në Ballkan kundër turqve, që filloi në vitin 1593. Papa dhe disa fuqi të mëdha të Perëndimit ishin pleksur në këtë lidhje. Vatra kryesore e lëvizjes ishte Shqipëria dhe këtu kryeqendra ishte përsëri qytëti i Lezhës.

Ekspertët e Perëndimit e kishin vlerësuar zonën nga Shkodra deri në Himarë (1593) për 40 000 luftëtarë. U provua të veprohej edhe me forcën e traditës historike. Në fillim luajtën një rol të madh si agjeritë politikë disa pjesëtarëtë familjeve të dikurshme të patricëve në Lezhë (Thomas Pelessa, Paolo Dukagjini), në Tivar (Marco Samuelis), një ulqinak (1595 uno de Dulcigno di famiglia Gliubizza), pastaj Mark dhe Gjon Gjini, siç duket, bajraktarë të Mirditës. Por venedikasit, që mbanin anën e turqve, e bënë të pamundur realizimin e aksionit të këtyre njerëzve, pjesërisht duke i paraqitur si aventurierë, pjesërisht se me ndihmën ë besnikut të tyre, Pal Dukagjinit, (1602 spione delli signori Venetiani), kishin zënë kalorësin Thomë Pelessën (1596). Edhe kushërinjtë e tij, të dy Gjinas, u bashkuan atëherë me të.

Por në krye të krejt lëvizjes ishin princiit e kishtërë: metropoliti i Ohrit, ipeshkvi i Lezhës, Patriarku i Pejës, Gjoni, (1614) dhe ipeshkvi i Korçulës. Pas shpinës së vlladikëve (peshkopëve) " shqiptarë fshiheshin gjerentët; "këshillat e pleqve" ose pleqsitë, të cilat u panë më së pari në Lezhë  dhe qe nga shek. XVI luajtën një rol të madh edhe në Greqi. Në këshillat e fiseve bashkëpunonin pranë kryetarëve ose "pleqve tëparë" edhe kleri i lartë e i ulët.

Edhe për vendimet e mëvonshme, shumë të rëndësishme, e morën nismën prelatët; këtyre ua ngarkuan edhe zbatimin.

Nuk mund të ishte, pra, e dyshimtë që ndikimi i kishës, përveç urrejtjes ndaj turqve, bëri që ksenofobia dhe urrejtja e pafre e njësive të vogla bujare të mund t'u shërbente qëllimeve më të larta. Tani me të vërtetë u krijuan edhe lidhje shumë të mëdha, të cilat të kujtojnë tamam Lidhjene njëkohshme të Irokezëvë (1560) në Amërikëri e Veriut, që u kënduan prej Longfellout në "Song of Hiawatha" e famshme.

Patrici katolik Bolizza (i Kotorit) njofton në vitin 1614 se fiset e veriut (Hoti, Kuçi, Shkreli etj.j kishin lidhur besë për ndihmë të ndërsjellë dhe për mbrojtje kundër turqve. Atëherë Hotët numëronin 600 luftëtarë, Këlmendasit 650, Kuçët 1500, Shkrelët 80 dhe Kastratasit 130.

Kulmi i këtyre lidhjeve arriti në vitin 1620. Në atë vit (më 11 nëntor) u bashkuan, nën pretekstin se do të paguanin taksën, në Beograd mbi Danub, vojvodët nga Lika, Poljica, nga i gjithë Mali i Zi; pastaj u bashkuan edhe kryetarët e Kuçit, të Dukagjinit e të Kelmeridit, që do të vendosnin për çlirimin e të gjitha krahinave të pushtuara me ndihmën e spanjollëve dhe të Papës.

Rolin kryesor, si bërthama e atëhershme e shqiptarëve katolikë, e luajtën Këlmendasit në fundin e shek. XVII, kur ushtria austriake (1689) kishte depërtuar thellë në Ballkan. Atëherë në tërheqjen e shqiptarëve për kryengritje kuridër turqve, meritat më të mëdha i pati franciskani Toma Rospasari, ndërsa udhëheqësi i kryengritësve serbë ishte pariarku i Pejës, Arseni III. Nën udhëheqjen e tij u krye lëvizja e madhe e sërbëve në veri (1690);  pak më vonë (1723-1727) u themelua kolonia e shqiptarëve afër Zarës me bashkëpunimin e kryeipeshkvit të Tivarit, Vinçenc Zmajeviqit, prej viseve afër Shkodrës e Tivarit.

Kundërshtimi ndërmjet Shqipërisë së vogël të Veriut, ku edhe sot ekziston lidhja e fiseve katolike të mirditasve, e trashëguar nga historia, dhe Shqipërisë më të madhe të Jugut e myslimane, ku nuk u arrit deri në formacione të mëdha fisnike e të qëndrueshme, por sistemi turk i çifligjeve është bashkuar me organizimin bizantin e me pronat e mëdha të aristokratëve shqiptarë; ky kundërshtim është kaq vital, sapër një kohë të gjatë nuk do të shuhet ndjesia, që mirditasit kërkojnë një republikë të vetën.

Milan Shuflaj - Serbët dhe Shqiptarët

image description
Cikloni etnik në Ballkan
Histori
Mbiemri i habitshëm "serbo-alvanito-bullgaro-vllah " në kronikën e Janinës të vitit 1400. - Arvanito-vllehët e sotëm në Thesali. Në Manastirin e Shën Pantej lemonit në ishullin e liqenit të Janinës ruhet një kronikë e shkruar në gjuhën greke. Kryesisht përfshin ndodhitë e qytetit të Janinës (1355-1400), që atëherë ishte ende shprehimisht qytet grek shumë i pasur, famën e të cilit më vonë e përhapi në mbarë botën i fuqishmi dhe i tmerrshmi shqiptar, Ali Pashë Tepelena (1822), një nga krijesat më të përkryera të gjakut violent dinarik.

Kjo kronikë, nën titullin "Tregime të murgut Komnen dhe të Proklit", u botua shumë herë dhe më në fund u botua së bashku me përkthimin serbisht të Evta Avramoviqit në Glasnik Srpske Slovesnosti (1862). Lajmi më i fundit i saj thotë tekstualisht kështu: "Më 29 tetor, të mërkurën, (1400), despoti Spatas kaloi në përjetësi. Menjëherë pas kësaj, vëllai i tij Zguri pushtoi Artën.

Pas disa ditësh sulmoi kundër tij Vonko serbo-albanitas-bullgaro- vllah, i cili e përzuri Zgurin, filloi t'i lajkatojë eprorët e vet, I mbylli në qytet dhe rrënoi pasurinë e tyre". Pas këtyre fjalëve vijojnë disa ankime për rrënimin e tokës së mrekullueshme të Akarnanisë dhe për humbjen e dy autorëve, që heshtën përgjithmonë.

Një ciklon i tërë etnik qindravjeçar është simbolizuar në mbiemrin serbo-alvanito-bullgaro-vllah, të cilin popullsia greke e qyteteve ia kishte ngjitur ngadhënjyesit të Spatëve, fituesit të ri e të përkohshëm të Epirit. ky mbiemër tregon se ekzistenca e këtij cikloni ishte e njohur plotësisht tashmë nga vëzhguesit e asaj kohe. Por për të edhe 500 vjet më parë shihej edhe ai mozaik kombëtar, sikurse shihet edhe sot më në lindje, në Maqedoni, i mbushur me element të fortë turkë e pastaj më pak elementë izraelitë të ardhur në shek. XVI nga Spanja. Shihet edhe se emri "arvanito-vllahë" që sot grekët u japin Farsheriotëve rumunë nomadë në Thesali, është teprica e një përzierje etnike shumë më të ndërlikuar.

Ku dhe sa gjatë është përdredhur kjo stuhi, kjo mund të tregohet lehtë nga historia e Ballkanit e shek. XIV. Por që të tregohet se nga janë elementët jogrekë dhe josllavë të këtij mozaiku, duhet depërtuar shumë më thellë në të shkuarën.

Gjurmët e racës paraindoevropiane në Atlas, në Pirenejtë, në Alpet, në Kaukaz dhe në malet Dinarike, - Përhapja e Ilirëve të vjetër. - Zona e përzier iliro-thrake. - Thyerja e shtresave tëpara në kohën e romakëve. - Romanizimi intensive i bregut te Adriatikut: Huazimet latine në gjuhën shqipe. - Gjuha telefonike e malësorëve, - Romanizimi përhapës mbi Danub, gjuhët rumune të kompromisit.

Më përpara dyndjes së sllavëve, më përpara kolonizimit romak, Ballkani në veri të Heladës u përkiste fiseve ilire përgjatë detit Adriatik dhe fiseve thrake në Brendësi, Në kohën e pushtimit romak, në Malin e Zi të sotëm ishin Dokleatët. Fqinjët e tyre përgjatë liqenit të Shkodrës ishin Labeatët; përreth grykës së Kotorrit ishin Pirustët. Sikulotët banonin në viset përreth Drinit të bashkuar dhe siç duket, prej këndej kishte ardhur herët një pjesë e Sardeatëve, që ishin më në veri. Ndërmjet Lezhës e Durrësit banonin Batiatët; mbi Shkumbin (Genussos) ishin Partinët; tafër liqenit të Ohrit Dasaretët* mbi Vjosën e sipërme Atintanët, Amantët, Bulinët; në kufi të Maqedonisë banonin' Linkestët dhe Orestët Ilirët e vjetër gjuhësishti përkasin grupit indoevropian (arian).

Por ata kur erdhën në Ballkan, sikurse edhe thrakët e Helenët, gjetën një shtrat më të vjetër të një race, e cila, sipas gjakut e gjuhës, nuk ishte ariane. Racat e humbura dhe gjuhët e tyre I ruan më mirë malësia. Në Atlas kanë qëndruar Kabilët dhe Tuarezët, në Pirenejtë Baskët? kurse Kaukazi është muzeu i vërtetë i kombeve të humbura. Linguistika moderne i ka kushtuar një vëmendje të madhe relikteve gjuhësore të malësive, si për gjuhët e plota, ashtu edhe për dialektet. Dhe në bazë të këtyre studimeve, ajo ka depërtuar thellë në të kaluarën dhe në elementët e gjuhëve evropiane ariane, shumë më thellë sesa ka mundur deri tani me krahasimin e thjeshtë të gjuhëve ariane.

Edhe në gjuhën e malësorëve shqiptarë janë skalitur shenja nga e kaluara e largët, paraindoevropiane, paleoevropiane. Aty gjenden fjalë, sidomos Çalë blegtorie, të cilat nuk mund të shpjegohen me mjetet ariane, por të cilat jetësohen në dialektet gjermane të Alpeve përmes Helvetis deri në dialektet romane mbi liqenin e Gjenevës: (shqip mëz = zhdrijebe, lopë = krava, berr = ovca).Për disa fjalë të përbashkëta të gjuhës shqipe e rumune (shqip - mal, rum. mal) kanë vërtetim në gjuhën ilire (Dimallum = mal me dy krerë) dhe në gjuhën thrake (Dacia maluensis = Dacia ripensis). Kjo tregon se të dyja këto gjuhë ishin të ekspozuara ndaj ndikimit të ndonjë idiome parahistorike.

Kjo hipotezë përforcohet edhe me atë, që te shqiptarët janë ruajtur gjurmë të forta të numërimit vigezimal joindoevropian (njëzet (20), dyzet (40); trezet (60), që i gjejmë plotësisht te pasardhësit e Iberëve të vjetër, te Baskët e sotëm në Pirenejtë. Ndërmjet këtyre dy gjuhëve ekzistojnë edhe krahasime të tjera: (shqip bisht, në gjuhën e Baskëve buston).1} Pa dyshim pastaj, që materiali toponomastik në Iliri e në Thrakë "ka ruajtur nënshtresën e përbashkët paleoevropiane, përrtibi të cilën u derdhën, në kohë të ndryshme, fise të ndryshme indoevropiane".

Përhapja tërësore e popullsisë ilire është vështirë të përcaktohet, sepse dhe vetë bërthama e saj qe në lëvizje të pandërprerë. Ashtu si fiqnjët e tyre të Lindjes, ilirët ishin ndarë në grupe të panumërta, të mëdha e të vogla, gjendeshin në luftë fisesh ndërmjet njëri-tjetrit dhe, përveç kësaj, paraqisnin një plazmë të lëvizshme, sepse mënyra e jetesës së tyre ishte baritore.

Në skajet e bërthamës ilire mund të vërehet qysh herët një përzierje e fortë me popujt fqinjë. Japudët, që banonin në Kroacinë e sotme, Straboni i quan "popull kelto-ilir'V Pikërisht në të njëjtin skaj, ku më vonë shihet cikloni i madh serbo-shqiptar e bullgaro-vllah, në Epir, Akarnani dhe Etoli, për shkak të ekspansionit të fiseve ilire, formohet popullsia e përzier iliro- greke, të. Euripidit, gjuhën e të cilëve Tukididi e tregon fare të pakuptueshme dhe të cilën shkenca e sotme nuk e numëron në ilirishten e vërtetër.

Kur u bë kolonizimi romak i Ballkanit, nënshtresa etnike e atjeshme nuk formonte njësi homogjene. Ndërmjet popullsisë ilire e thrakase shtrihej një zonë e madhe e përzier, e cila sa më në jug, aq më e gjerë ishte. Shtresat etnike të mëparshme ishin shpërndarë dhe asimiluar. Brendësia e vendit ishte më pak e populluar se bregdeti. Përveç kësaj, pushteti politik romak grabiste shtresat e fiseve me fuqi elementare; këtë na e tregon dyndja e fisit të Pirustëve, nën mbretin Trajan, nga malet ilire për në grykën e Rizonit, në vise të largëta, të populluara nga Thrakasit. Të gjitha njësitë luftarake ilire i kishin banimet e veta edhe në shek. VI pas Krishtit në vende të huaja.

Pakësimi i ngadalshëm dhe i vijueshëm i popullsisë bëhet I dukshëm, po të krahasojmë numrin e madh të njerëzve që nxorën fiset ilire ne rastin e kryengritjes kundër perandorit August, megjithëse në kohën e dyndjes së popujve këto vende ishin fare të dobëta.

Pra, ai medium i rrjedhshëm dhe me dendësi të ndryshme ishte i larmë, në të cilin thyheshin rrezet gjuhësore të kolonizimit romak për 800 vjet në bregdetin shqiptar e dalmat dhe për 500 vjet në Danubin e Poshtëm.

Përgjatë bregdetit Adriatik, ku bashkitë romake mundën të ngrinin foletë e veta në qytete të sheshta dhe të forta, deri në Durrës e Skampa në jug dhe ku mundën të qëndronin në kontakt të vazhdueshëm me Italinë, romanizimi zhvillohej intensivisht. Atje qëndroi gjuha romake dhe pastaj u zhvillua gjuha dalmatine, e cila nga të gjitha bijat romane është më e afërt me italishten.
Gjuha latine ndikoi fuqishëm mbi ilirët përreth Durrësit e Shkodrës, qëndresën e të cilëve e theu më së pari administrate ushtarake e civile romake.

Nga shek. III para Krishtit e deri në shek. VI pas Krishtit, kur këtu gjuha latine ishte ende gjuhë zyrtare, parashqipja edhe për pak qe duke u shndërruar në një gjuhë romane. Gjuha e sotme shqipe, edhe pse e marrë rreptësisht nuk është gjuhë gjysmëromane dhe e përzier, por është e mbushur me elemente latine. Huazimet e shqipes nga latinishtja nuk janë vetëm në nocionet e kulturës, që romakët sollën me vete, por edhe në emrat e kafshëve, të metaleve, të gjellçve, të veshjeve, të pjesëve të trupit dhe të kuptimeve, që kanë të bëjnë me banimin. Ndikimi latin ka prekur edhe ndërtimin shtëpiak të fleksionit; në zgjedhimin e foljes shqipe gjejmë kohët dhe mënyrat latine, shumësi i lakimit të emrave shënohet edhe në mënyrën latine.

Sikurse mbi gjuhën ilire, ashtu edhe mbi formën e fjalëve shqipe ka vepruar sigurisht një moment antropogj eografik, duke mbuluar përherë e më shumë burimin e tyre indoevropian. Dihet se malësorët shqiptarë mund të merren vesh njëri me tjetrin me thirrje në largësi të madhe, nga mali në mal. Një bisedim të tillë në largësi na e 'vërtetojnë drejtpërdrejt burimet e mesjetës 
Ky zakon i natyrshëm është shumë i vjetër dhe gjendet në të gjithë popujt që banojnë në zona malore. Kudo ka vepruar ai në përshtatjen e gjuhës për të folur në largësi, në drejtim të elizionit, kontraksionit dhe të gjymtimit të fjalëve. Parimi i emrave të përveçëm, të gjatë indoevropianë, sipas të cilit këta formojnë kompozita dhe i cili është ende i dukshëm tek ilirët e vjetër, ka humbur te shqiptarët si dhe te malësorët e tjerë arianë (Frigasit, Armenasit), ndoshta nga shkaku i të folurit në largësi të mëdha.

Nga gjuha e Baskeve në Pirenejtë, ky zakon krijoi gjuhën e komprimuar telefonike klasike po ky zakon bëri që huazirriet e shqipes nga latinishtja të mbeteshin shumë shpesh vetëm rrokje të theksuara.
Krejt ndryshe nga bregdeti ishte kolonizimi romak në perandorinë (limes imperii) e Danubit. Këtu ai mbajti një karakter thjesht ushtarak. Ngulimet e; veteranëve të legjioneve të kufirit arritën deri thellë në jug, në rrethinat e Prizrenit dhe të Shkupit Këtu bëheshin qendra etnike romanizimi jo qytetet e mbyllura të fortifikuara, por legjionet ushtarake të veteranëve. I mbartur prej legjionarëve të panumërt të shërbimit dhe familjeve të tyre në brendësi të vendit, romanizimi veproi në këto anë ekstensivisht.

Gjuha latine u përhap me të shpejtë, por u egërsua dhe u largua përherë e më shumë prej asaj të Italisë dhe Dalmacisë. Në territorin ku banonin "militares et paene barbari" romakë, nuk qëndronte asnjë gjuhë autoktone, por krijohej një grup "gjuhësh kompromisi" dhe ky sipas fuqisë së romanizimit dhe sipas cilësisë të shtresës etriike vendase (ilire e thrake). Bërthama (nukleus) e niadhe dhe kryesore u formua mu në bregun e Danubit; atje ku shtrati latin në vendet e Danubit të Poshtëm kishte gjerësinë më të madhe, gjendej qendra pararumune, por nga ana e jugut, deri afër viseve parashqiptare, gjendeshin formime të tjera me bërthamë romane. Përreth këtyre formimeve do të ishin kristalizuar, sikurse në gadishullin e Pirenejve, dialekte romane të veçuara, po të mos kishte arritur cikloni i madh i dyndjes së popujve, veçanërisht invazioni sllav.

Dyndja sllave rrethon bërthamën shqiptare dhe thyen shtresat rumune. - Brezi dalmatin i Morlakëve dhe vijimi duklan i tij. - Zona veriore e simbiozës shqiptare-rumune- serbe. - Kolonitë e mercenarëve të Osetëve. – Terminologjia ndërkombëtare e barinjve.

Në kufijtë romakë u grumbulluan gjatë shumë shekujve energjitë e mëdha të popujve të ndryshëm borealë. Kur nën këtë trysni shpërtheu ledhi romak, u derdhën në Ballkan, porsi lumë I idalë nga shtrati i vet, popujt nomadë dhe pastaj prapë u zhdukën, siç thotë fjala e urtë çeke, si Obrët. Mbeti vetëm raca sedentare (bujqësore) sllave, e cila, duke qenë pa impulse të gjakut nomad, kudo u ngjit për trualli me forcë të madhe ashtu si kinezët. Në shek. X, mbretërit bizantinë fërkonin sytë si në ëndërr se si u "sllavizua mbarë vendi". Qendra sllave më e fortë ishte atëherë në gadishullin Halkidik: Njoftimet ë manastireve të Atosit përmendin në fqinjësi më të afërt grumbuj sllavësh të fortë. Në Peloponez edhe sot e kësaj dite dëshmojnë emrat topografikë për ngulimet e shumta të dikurshme të sllavëve.

Bërthamat shqiptare me qendrën e vet përreth Krujës kurrë nuk mundën sllavët t' i vërshonin etnikisht. Por, ngulimi sllav e ngushtoi dhe e ngjeshi në mënyrë të dyfishtë këtë bërthamë. Zona depërtuese sllave ndaj detit Adriatik shkonte në veri përtej Shkodrës, përgjatë Drinit e Bunës, deri në krahinën e vile Poles (Vilipolle, Uilipola në listat latine të shek. XV, sot Velipojë) afër Medues, sikurse u quajt në gjuhën sllave zona e iportit të vjetër Nymphaeum. Në Jug u bë një depërtim përtej Çermenikës (Scampa) e Beratit (Beloga grada) deri në selinë ipeshkëvore të Glavnikës nën Vlorë e deri në zonën bregdetare të Silavicës (1297 contrata que dicitur Slaniça, sot quhet Soli) ndërmjet Devollit dhe Vjosës.

Dyndja sllave edhe pse nuk i shkatërroi bërthamat shqiptare në male, megjithatë shpërndau kristalizimet romake përmes Ballkanit. Kjo dyndje ngjeshi pjesën e madhe të masës tërësore etnike romane; hodhi tërë shtresat e barinj ve rumunë të veriut në shtresat e jugut, në masa kompakte i shtyu ata në lindje, i dëboi ata thellë në jug përtej kufirit klasik të gjuhës greke e latine dhe i qarkoi ata në perëndim deri para portave të qyteteve bregdetare dalmatine.

Stërgjyshërit e Morlakëve të mëvonshëm (Maurovlachi, Crnim Vlasi, vllehët e zinj), të cilet edhe në shek. XVI përhapeshin përgjatë mbarë Dalmacisë, nga Kotorri deri në Senjë dhe një herë, në shek. XII, përtej Istrës deri në Tagliamento, përmenden edhe në letrat dalmatine të shek. IX (Negulus, Draculus, Dedullus). 

Që këta qenë me të vërtetë rumunë, shihet prej prapashtesave - ul Në Maqedoni dhe në Thesali, që në shek. XIII e XIV quhej "Vllahia e Madhe" (Msyalrj BXaxia), përmenden në shek, X e XI stërgjyshërit e Maqedono-Rumunëve të sotëm, të Aromunëve, të Cincarëve ose të Kucovllehëve. 

Pjesë të forta rumunësh, si vazhdim jugor i Morlakëve tëjugut, shihen në viset e Malit të Zi liridor të sotëm. Jo vetëm dy maja malesh, Durmitori e Visitori, mbanin në vitin 1330 emër rumun, por edhe dokumentet e vjetra serbe, që kanë të bëjnë me vise edhe më Brenda lindjes, janë plot me emra sllavë me prapashtesën rumune {Gradul, Radul, Bvladul). Vëllazëritë e shumta të barinjve rumunë banuan këtu, u grumbulluan së bashku, si Piperët e Mogushët, ndërmjet lumenjve të Zetës e Moraçës dhe dhanë, bashkë me Luzhanët sllavë, material për krijime fisesh malazeze. Origjinën dako-romane të këtyre rumunëve e jep emri i Mogoshëve, të cilët jetojnë edhe sot në shumë vende të mbretërisë rumune (Mogosani, Mogosesci, Mogosoie); pastaj sidomos vëllazëria "Vllehët Sremlanë", që në vitin 1330 banonin afer Pejës. Kjo vëllazëri me emrin e vet ka ruajtur kujtimin në Srijem (Syrmium). Ëdhe në harkun e veriut të Drinit të bashkuar në rrethinat e Shkodrës dhe në rrethin e Pukës (Epicaria) kanë mbetur elementë rumunë bredhës.

Viset ndërmjet Ulqinit, Raguzës e Prizrenit, nga deti përgjatë Drinit deri në masivin e Alpeve shqiptare (Bjeshkët e Namuna) dhe deri në anën e mëngjërt hidrografike të lumës, formonin në mesjetë rijë brez të fortë të simbiozës etnike, në të cilën elementi shqiptar e rumun i barinj ve shkrihej me banprët sllavë bujqësorë. 

Pranë detit, shqiptarët në mesjetë shtriheshin në veri më lart se sot. Degët e trungut shqiptar të prerë nga kolonizimi sllav i zhupanëve të vjetër ndërmjet Ulqinit, Budvas dhe liqenit të Shkodrës, shiheshin në shek. XIII dhe XIV përreth Raguzës e Kotorrit, pastaj prapë në emrat malazezë dhe në emrat e vendeve të Hercegovinës (Golemade 1441, shqip "Gojamadhe", Beri 1444, edhe sot Shën Gjoni e Shekulare në Mal të Zi, 1300 Burmazi afër Stolcës, prej fjalës shqipe;"burri i madh"). Në fund të shek. XIII u shtua, për shkak të përhapjes së shqiptarëve drejt veriut, edhe popullsia e re shqiptare.

Në mesjetën e vonshme, në distriktin e Shkodrës gjendej edhe kolonia e Osetëve kristianë nga Kaukazi, të cilët rusët dhe serbët i quanin "Jasi" dhe që patën ardhur këndej si ushtarë mercenarë nën mbretin Urosh II (1296-1321). Në kadastrën e vitit 1416 përmendet "villa Oseti, cavo Pietrq Oseti", dhe-'tS tillë Osetë (OsettU Ochsete) gjendeshin të shpërndarë edhe në fshatra të tjerë.
Sikurse për shkak të plastikës së tokës në zonën dinarike të katundeve të vjetra dhe sllavët iu nënshtruan mënyrës së jetesës së barinjve, kështu u krijua këtu ndërmjet Kotorrit e Prizrenit edhe terminologjia shqiptaro-rumune-serbe në sferën e blegtorisë e të bulmetit, e cila i kishte bazat e veta paraindoëvropiane. Në shek. XV një banor i Kotorrit quhej "Gurcho Vrda" një tjetër thirrëj (1427) "Pantho de Briza".

Në fshatin Repisht afër Shkodrës përmendet (1416) "Gjin Brinzi". Bmimet verore të fisit shqiptar të sotëm Merturiqxhsn Briza.Edhe në dialektet malazeze gjenden mjaft gjurmë të kësaj terminologjie (turin, hira, frus). 

Fiset e vjetra rumune u asimiluan mjaft shpejt. Përkundrazi, procesi -i amalgamizacionit ndërmjet serbëve e shqiptarëve qëndron edhe sot, Raca më tipike është rasti i fisit tq Kuçit, për të cilin në vitin 1610 thuhet se "gjysma qe ortodokse e gjysma latine".

Përhapja e malësorëve shqiptarë drejt Jugut. – Cikloni shqiptaro-vllah afër Gramozit dhe Pindit. - "Gjinde e egër " dhe "rëmënjtë ". - Zona jugore e simbiozës shqiptaro-rumune-sllave. - Zbritja e serbëve të Humës në jug nën mbretin Dushan.

Shumë më intensive se në veri ishte simbioza apo amalgamizimi i popullsisë shqiptare e rumune në jug të masivit shqiptar, në Vllahinë e madhe. Në fund të shek. XIII filloi të vërshojë me vrull bërthama shqiptare. Shqipëria ndërmjet Tivarit, Prizrenit, Ohrit e Vlorës ishte në qytete e fusha me të vërtetë të qytetëruara. Por në gryka, në male të pakalueshme banonin njerëz gjysmë të egër,"gjinde e egër. Në këto vise qëndronte qysh nga koha e vjetër hobja dhe shigjeta e lyer me helm. Atje sundonte katundi i lëvizshëm, I mbushur plot me prona të trashëguara të kohëve shumë të vjetra, me besë dhe me marrjen e gjakut, të cilën kudo në fusha e kishte hequr ndikimi i kishës dhe i shtetit të fortë.

Nëpër malet shqiptare, të paprekura nga luftërat dhe rreziqet, popullsia e një race shumë të bukur u mbajt e freskët, pjellore, e fortë, me një vitalitet të jashtëzakonshëm në disa individë, e qëndrueshme në të gjitha fatkeqësitë, luftëtarë, të cilëve u ishte "dyshek toka dhe jastëk guriAi-element bredhës filloi të  rrotullohej nga malet në ultësira, i lodhur nga luftërat e pandërprera dhe rreziqet e vazhdueshme, pranë Thesalisë e Pilurit, tokë me pyll", sikurse e quanin atëherë shqiptarët Epirin (1510 te Muzaki: Epiro ch 'in lingua albanese se dice Pylloria). Shtytjen për këtë ciklon fort të madh e dha lufta ndërmjet anzhuinëve në Durrës dhe bizantinëve, veçanërisht pas goditjes së gjeneralit të Napolit Sullyes-it kundër Beratit (1280). Shqiptarët u derdhën mbi "fiishën ilire", mbi Savrën a Muzakin (Myzeqenë), dhe me gra e femijë, me, bagëti e kuaj, u grumbulluan në Thesali, duke shkretuar tokën e hapur (1325, et ad presens consumunt et destruunt taliter, quod nihil remansit penitus extra castra). ~Në luginën e Ahelousës, në viset e Angelokastrës (Gjirokastrës), u bashkuan shqiptarët me Remerimët (shqip rëmen, shumë rëmënjtë), sikurse quheshin rumunët prej shqiptarëve, që u formua nga emri: Romanus. Nga gjaku dhe mënyra e jetesës, ky popull ishte i aferm me shqiptarët dhe ishte i lëvizshëm si zhiva. Sot fjala "emër" nuk është më emër i përveçëm, por do të thotë sikurse fjala turke "çoban", me të cilën shqiptarët emërtojnë vllehët përreth Beratit. 

Kundër shqiptarëve e aleatëve të tyre u ngrit mbreti bizantiri dhe Katalonët, që ishin sundimtarët e dukatit të Athinës. Ky I dëboi me ndihmën e ushtarëve mercenarë turq deri në kreshtat e maleve, kurse emri "katalla" kaq ka hyrë në kujtesën e shqiptarëve, sa edhe sot me këtë fjalë kuptojnë "njeriun e lig" (mizorin, katilin). Kundër dyndjes së popullsisë shqiptare u mbrojt popullsia urbane greke; qyteti i Thesalisë Phanarion kërkoi që ata të mos vendoseshin kurrsesi në tokën e tij. Kjo, pa dyshim, ndodhte për të njëjtat shkaqe, prej të cilave në kohën e diasporës shqiptare, Ankona nxori statutin e vet të famshëm kundër shqiptarëve, prapë nga këto shkaqe qyteti Chieti në Italinë jugore i detyroi shqiptarët të banonin jashtë qytetit (në geto); kurse baronët e Napolit ua ndalonin atyre (1506) mbajtjen e çdo lloj arme. Por të gjitha këto masa nuk sollën asnjë dobi në Thesali dhe Greqi. Në gjysmën e shek. XIV silleshin nëpër Thesali Mazrekët e fortë shqiptarë në kronikën e Janinës, te Kantakuzeni, Marchaseos 1304 në diplomat anzhuine: ky emër është i përbërë nga fjala shqipe mas (mbas) dhe "rëke"); ashtu silleshin edhe Zenebishët bashkë dhe Malakashët e Bujët, të cilët shkenca sot i njeh si rumunë dhe të cilët mbreti Kantakuzen - që është shumë karakteristike - i emërton gabimisht si shqiptarë. Në vargjet e maleve të Pindit e të Gramozit, në viset ndërmjet Janinës dhe Kosturit, u ngrit cikloni i madh etnik, i cili zgjati plot një shekull; kaloi në Maqedoni dhe Heladë dhe thithi në dredhën e vet gjigante pjesë të të gjitha kombësive të Ballkanit. Në vitin 1346 banonin "vllehët, bullgarët dhe shqiptarët" në terrenet e episkopatit Stagi në Thesali. Atje u pa në pakicë simbioza e këtyre tre kombeve, e cila gjatë një shekulli, më parë dhe më pas, u bë e madhe dhe arriti deri në paralele interesante në shprehje dhe në fraza të gjuhëve shqipe, rumune, bullgare dhe të greqishtes së re, deri në krijimin e "tipit ballkanik" e sidomos në sintaksë.

Mbreti Dushan pushtoi në vitin 1348 Epirin dhe Thesalinë deri në kufirin e dukatit të Athinës. Në ushtrinë e tij gjendeshin më shumë shqiptare. Në vitin 1350 udhëheqësi i ushtrisë serbe, Prelubi, depërtoi deri në kështjellën e Pteleonës në gjirin e Volosit përkundruall Negropontit. Venedikasit i quanin trupat e tij "Albanenses Arhontët e stratiotë grekë u dëbuan nga terrenët e tyre me ardhjen e Dushanit në Epir e Thesali. Vendet e tyre I pushtuan në pjesën më të madhe kryetarët e luftëtarët shqiptarë dhe pak serbët. Këta erdhën në masa të mëdha në Maqedoni, duke pushtuar vendet e pronarëve grekë. Në vitin 1350 përmenden në Beri 30 bujarë serbë me fëmijë e gra dhe me 1500 kalorës. Në këtë kohë zbritën në jug banorët e viseve të largëta malore të Perëndimit. Vojvoda Mlladen, i ati i sebastokratorit Branko në Ohër, dikur ishte komandant në rrethinat e Raguzës. Nipi i tij, mbreti Gregori (Grgur), ndërtoi (1361) në bregun lindor të liqenit të Ohrit kishën përkushtuar "Bogorbdici Zahumskoj" - Shënmërisë Zahumska (sot manastiri i Shën Naumit). Në ato vise gjendeshin (1379) bujarë nga Nevesinja e Lubomira e Hercegovinës.

Kur u shkatërrua mbretëria e Dushanit, pjesët e reja serbe në jugun e largët, në Thesali, dhe rië jugun e Maqedonisë, së bashku me popullsinë bujqësore sllave, nganjëherë e quajtur sipas emrit të shtetit bullgar, hynë në vorbullën e ciklonit shqiptaro-vllah, gjë që e ka fiksuar kronika e Janinës në shprehjen: serbo-albanito, bullgaro-vllah.

Nën shtypjen turke lëvizi bërthama serbe e kroate drejt veriut; fillon diaspora shqiptare dhe rithyerja e shtresave rumune. - Përparimi i shqiptarëve drejt veriut e lindjes 1690-1878. - Zbatica sfyqiptare në horizont.

Dhe në atë kohë vjen goditja e tmerrshme turke. Popullsinë bujqësore sllave nuk e vuri në lëvizje për një kohë të gjatë; për tre shekuj bërthama serbe e kroate lëvizi ngadalë nga jugu drejt Danubit, përkatësisht drejt Dravës, Por trysnia turke ktheu menjëherë rrjedhën e popullsisë shqiptaro-rumune në drejtime të tjera.
Invazioni shqiptar lëvizi në jug, në dukatën e Athinës (1387), në Argolidë dhe Napuli (1380); prej këndej në ishullin Negroponte dhe më në fund (1550), me mbështetjen e turqve, edhe në ishujt e tjerë të detit Egje.

Pasojë e trysnisë turke është edhe diaspora e madhe e bërthamës shqiptare, përbri së cilës dhe nën emrin e së cilës u dyndën gjatë shek. XV edhe rumunët e sllavët nga Dalmacia e jugut, Duklja dhe nga viset e lumit Vjosa për në Jakin, Venedik,

Istria dhe pastaj më e shumta në Apuli e Kalabri. Sulmi i parë turk shkaktoi një turbullirë të madhe në popUllsinë shqiptare në veri. Në senatin e Raguzës u diskutua në muajin gusht 1388 për të arratisurit shqiptarë (faciendo libero relaxari omnes Albanenses fuqientes captos për mostros). Në atë vit, në muajin maj, mori vendim qeveria e Venedikut për të arratisurit nga viset përreth Durrësit (de partibus Durabhii). Thuhet për ta se ishin "fshatarë të thjeshtë eprimitivë" (dicteanime suntrustice et rudis intellectus).

Në Rekan atë përmenden të arratisurit në vitin 1437; në Ankonë në vitin 1458 dhe në Venedik në vitin 1444 përmenden kolonitë e forta shqiptare. I përzier me sllavët e zonës veriore të përzier dhe mandej me dalmatinët e jugut (1419) filloi të rridhte nga mbarë Shqipëria (1442,1467,1478) një lum i vërtetë njerëzish në Apuli dhe në Kalabri (1467).
Sikurse shihet qartësisht nga emrat, që në amzë gjenden me shkurtimet latinisht, ishin përzier edhë toskët shqiptarë nga Shqipëria e Jugut (Prori, Niccolaus de Durazo, Nicolaus Musayhgi, Musaghy, Musaghius, Petrus de Ghonno Spati) me elementë sllavë të jugut (Bracassin).

Në vitin 1482? mbreti i Napolit, Frideriku, u premtoi liri të gjithë sllavëve, shqiptarëve dhe grekëve, që niseshin për në Brindizi. Këta në të vërtetë ishin shqiptarë nga Greqia. Shpërnguljes për në Itali i dhanë fund emigrantët nga Himara në vitin 1744. Në vitin 1886 numëroheshin në Itali 196 768 shqiptarë në 79 bashki.
Dialektet e tyre janë fare të afërm me dialektet toske të shqiptarëve të Greqisë.

Kolonia e sotme e shqiptarëve afër Zarës (Borgo Erizzo), që u krijua në vitet 1723-1727 doli prej viseve të Dukles së vjetër, nga zona e përzier serbo-shqiptare. Këtë gjë nuk e tregojnë vetëm rastet në të cilat u krye ajo shpërngulje me ndërmjetësinë e Tivarit dhe me ndihmën e kryeipeshkvit të Tivarit, Viçenc Zmajeviqit, por edhe kujtimi i disa familjeve të shpërngulura (Sestani, Vladagni), të cilat mbajnë emrat e fshatrave përreth Tivarit, përkatësisht të Shkodrës.

Sulmi turk mbi fiset rumune të Maqedonisë e të Thesalisë veproi në të kundërtën e dyndjes sllave dikur mbi rumunët e kufirit të perandorisë romake. Shtresat, nën sundimin turk, u copëtuan nga jugu në veri. Në vitin 1610 dëshmonte vendi Molocussi se afër Krujës gjendeshin pjesë të Malakashëve të Jugut. Ndërtimet që u bënë nën manastirin e famshëm benedikttë Shën Lleshit në Malin e Shenjtë të Mirditës mbanin emrin Orosh; këtë emër ia dhanë, pa dyshim, të arratisurit rumunë (rum. oroshi d.m.th. varosh). Në Bosnjë, në rrethin e Foçës, gjendet një fshat, që quhet Paraun. Analiza gjuhësore interesante e këtij emri, që e bën prof.  Skok, tregon se ai rrjedh nga rumunët, që erdhën atje nga jugu dhe që jetonin në kontakt të ngushtë me shqiptarët e vjetër (paraun vjen prej shqipes prrue, përrua, sllav. potok). Dialekti i rumunëve të sotëm në Shqipërinë e Veriut është maqedono-rumun. Fjalë sllave në dialektin e rumunëve, që në fundin e shek. XV u dyndën në Istria, formojnë tepricat e rinezmit, që të çojnë te gjuha bullgare e mesjetës. Shumë fjalë shqipe të blegtorisë, barinjtë rumunë ua lanë gjatë ikjes së vet sllavëve dhe maxharëve (hungarezëve).

Vala rumune, që ushtoi drejt veriut, ngrihej pjesërisht edhe në qendra të afërme. Ekzistonte edhe zona e madhe e Morlakës përgjatë bregut të Adriatikut, por as blloku kroat as ai serb nuk ishte kaq i dendur si sot. Qysh atëherë (nga fundi i shek. XVII) u sllavizuan edhe Morovllehët e fortë. Sot në viset thjesht slave gjendet një sasi fare e vogël aromunësh, të cilët, si për shembull në Bosnjë, e kanë humbur gjuhën e vet qysh prej asaj kohe që u dyndën. I njëjti fat i priti edhe maqedono-rumunët, që mbetën të shpërndarë në jug. Përreth Selanikut e Serës ata u shndërruan në grekë, përreth Velesës, Perlepit e Prizrenit u shndërruan në serbë, përreth Elbasanit, Ber^atit e Tiranës u kthyen në shqiptarë.

Në shek. XVII në këto vise filloi një ciklon i ri. Dhe prapë atë e shkaktuan barinjtë shqiptarë, por tani të besimit muhamedan, drejt qendrës së Ballkanit dhe pastaj drejt Maqedonisë. Që nga koha e pushtimit turk, popullsia serbe u tërhoq gjithnjë e më shumë drejt veriut, derisapas vitit 1690 vijoi një dyndje e madhe në Hungari. Në banimet e vjetra të serbëve hynë shqiptarët nëpër Opojë, Lumë, përgjatë Drinit të Bardhë në Kosovë e deri në Novi Pazar e Nish. Peja, ku për 600 vjet ishte selia kryesore e kishës serbe, u bë, si Gjakova e Gusia, njëfarë republike qytetare shqiptare në të cilën, për shkaktë popullsisë luftarake e kusare, ishte më vështirë të arrije sesa te gërmadhat e qytetit Ninivë.

Tërheqjen etnike të serbëve dhe përhapjen e shqiptarëve e shkaktuan kryengritjet serbe (1804-1815), sidomos lufta turko-serbe 1876-1878. Nga shek. XVIII ngjeshën rëndë Maqedoninë. Në luginën e sipërme të Vardarit qëndruan nëpër pronat muhamedane (çifligje) bujq sllavë; territoret e tjera i banonin barinjtë shqiptarë, Shqiptarët zunë edhë bregun jugperëndimor të liqenit të Ohrit. Fshatra shqiptarësh kishte afër Kumanovës, Kosturit etj. Të gjithë këta shqiptarë, që depërtuan larg në lindje, e dinë saktësisht se cilit fis të anës malore i takojnë. Përhapja e shqiptarëve u krye brenda dy shekujve, ashtu siç është vënë re në prag të Luftës Ballkanike (1912) nga prof. Cvijiq dhe shumë nxënës të tij në rrethinat e Pologut, të Tëtovës, Kërçovës e gjetiu. Së pari lindën banda shqiptare të forta prej 300 vetash, morën me vete femijë e burra (zullum), që t' i lironin pastaj kundrejt një shpërblimi. Popullsia sllave pësoi shqetësim, humbi sigurinë dhe ndërpreu punimet bujqësore të zotërinjve;
Këtu erdhën 2-3 familjë shqiptare, duke u paraqitur si zotërinj. Autoritetin ua jepte gjakmarrja, sepse prapa këtyre individëve qëndronte i bashkuar krejt fisi. Më në fund, fshatarët, duke mos mundur të duronin terrorin, larië tokën e tyre dhe u tërhoqën në brendësi të vendit.

Edhe lufta e madhe evropiane, si dhe pasojat e saj politike në të gjitha ato vise, që kanë elementë josllavë, shkaktuan, siç duket, një stuhi të re etnike. Dihet, për shembull, se traktati i Perlinit shkaktoi zbaticën e shqiptarëve, të cilët në verilindje filluan të tërhiqeshin nga distriktet e reja të Serbisë. Nëse një ciklon i tillë i ri do të ndryshojë mozaikun etnik të Maqedonisë ose nëse mandej do ta shkrijë në një masë të vetme, kjo gjë, siç mund të thoshte Homeri i vjetër, "është në duart e zotave".

Milan Shuflaj Serbët dhe Shqiptarët

image description
Grumbullimi katolik mesjetar në Adriatik dhe e çara e tij e madhe
Histori
Fillimet e krishterimit në Adriatikun Lindor – Peshkopatat e para. - Terminologjia kishtare te shqiptarët dhe emrat e shenjtëve në topografi. - Themelet latine të krishterimit. Sikurse Iliria e vjetër ishte një vend kufi në pikëpamje politikee kulturore, ashtu edhe Shqipëria ka qenë qendër kufitare në pikëpamje besimi. Këtu ekzistojnë sot katolicizmi, ortodoksizmi dhe islamizmi.

Fillimet e krishterimit në këto vise bëjnë pjesë në historinë e shekullit të parë të këtij besimi. Dy qytete të mëdha bregdetare, dy pika nisjeje të rrugëve të mëdha ushtarake, dy qendra kryesore të provincave romake të Dalmacisë dhe Epirit, Salona (Solini) dhe Dyrrhachium (Durrësi), qenë fidanishtja e krishterimit në Adriatikun Lindor. Edhe më herët, në shek. IV dhe V, në vargun e qyteteve nga Kvarneri deri në Otranto, ishin qendra të peshkopatave parësore. Sipas sistemit të atëhershëm politik, Salona u bë metropolia e Dalmacisë, Shkodra për procincëri Praevalis, ndërsa Duyrrachium për provincën Epiri i Ri. 

Sikurse të gjitha këto qytete nga Arba (Rab) e deri në Vlorë deri në fillim të shek. VII patën bërthamë romake të paprekur, ashtu qëndruan edhe nën ndikimin parësor të Perëndimit, në kontakt të vazhdueshëm me Romën latine. Në këtë pikëpamje nuk shkaktoi asnjë tronditje ndarja e Perandorisë Romake (395), pas së cilës Dalmacia mbeti nën Perëndimjn, Prevalis (Prevalitania) dhe Epiri mbetën nën Lindjen. As fakti që në vitin 535 peshkopatat e Prevalitanisë ranë nën metropolin e Justinianit I, dhe në këtë mënyrë nën ndikimin grek? nuk shkaktoi ndonjë pengim. Sikurse në Dalmaci, ashtu, edhe në Prevalitani (549), Papët patën "Patrimoniumin" e vet.

Elementi qytetar romak goditi themelet e krishterimit në popullsinë e hinderlandit të Adriatikun Lindor. Popullsia pagane sllave iu nënshtrua zellit fetar të këtij elementi, veçanërisht kroatët e veriut, në Dalmaci. Këtij iu nënshtrua edhe populli shqiptar autokton në tokëne hapur të Jugut, në Epir. Terminologjia kishtare te shqiptarët qe prej burimit latin më tepër se te rumunët, që ishin trashëgimtarët e romakëve në viset e Podunavles.

Këtu ishte kudo në veprim përdorimi jashtëzakonisht i vjetër i emrave të shenjtëve në topografi. Veçanërisht zgjojnë interes emrat e vendeve me rrokjen fillestare Sut, të cilët formojnë një veçori në tërë bregdetin nga Istria deri në Tivar. Kjo rrokje u bë nga fjala romake Sartto, San, që do thotë "shenjt" ("shën"). Zanorja e parë e kësaj fjale u kap nga veshi sllav si një "a" hundore dhe u shndërrua ne zanoren "u". Një emër të tillë e mbante në jug (1408) qafa e malit Sutorman (Sut-Roman: Sant-Roman), po ashtu edhe fshati Sutomore (Santa Maria) afër Spiçës;Sustjepan (shqip Shën Shtjefen) në zonën e Petroviqit afër Budvas. Në pikëpamje të elementit të krishterë në terminologjinë topografike, Shqipëria e mesjetës formon kalimin nga Ahaja në Dalmaci. Shqipëria është ë mbushur me emra shenjtësh lindorë e perëndimorë, të cilët kaluan gjuhësisht nëpër reortën greke, shqiptare, sllave e romane dhe të çojnë deri në emërtime jashtëzakonisht egzotike. Për shembull, në vitin 1416 në kadastrën e Shkodrës quhet një vend " Sancto Auracio de sovra Sçutari". Ky emër del nga ajo, që këtë vend në Pilotin e Sipërm serbët (1348) e quanin "Sveti Vraçi" kurse romanët (1349) "Sancti Chosma-Damiani".

Në të gjitha ato vende, ku gjendej popullsia qytetare romake e fortë, krishterimi mbajti karakter latin. E mbajti këtë karakter edhe atëherë, kur cari Lav Izaurijac (732) e shkëputi Epirin e Ri dhe Prevalitaninë së bashku me Italinë e Poshtme nga kisha romake dhe ia nënshtroi ato patriarkanës së Kostantinopolit. E mbajti edhe atëherë kur plasi përçarja e hapur (863,1054), edhe në atë kohë kur u themelua kisha serbe autoqefale (1219). Peshkopatat e Dalmacisë së Jugut e të Shqipërjsë së Veriut u bënë mbështetje kryesore e Papatit në luftën e madhe kundër Bizantit dhe ortodoksizmit në Ballkan në kohën turke:

Shtresa dytësore e peshkopatave. - Metropolia e Durrësit dhe krasitja e saj nga jugu e nga veriu: Ohri e Durrësi, Raguza e Spalati (Spliti). - Lufta e Tivarit dhe e Raguzës për të drejtat metropolitore mbi peshkopatat duklane. - Tribuni i Raguzës dhe Gregori i Tivarit: dekretet e shtrembra dhe të drejta.

Nën trysninë e dyndjes së popujve, por edhe të fuqive natyrore, u zhdukën në shek. VI e VII shumë qendra peshkopatash parësore përgjatë Adriatikut. Përreth kështjellave romako-bizantine u krijuan lagje (varoshe) të reja dhe në to u themeluan peshkopata të reja; popullsia e tokës së hapur u ndryshua nga themeli. Edhe më fort se në Dalmaci u ngrit mbi truallin shqiptar një shtresë dytësore peshkopatash, pjesërisht të reja, pjesërisht të riformuara (rreth vitit 1215).

Sikurse Spalati mori traditat kishtare të Salonës, ose Raguza ato të qytetit të Epidaurit, ashtu edhe Antibari (Tivari) mori trashëgiminë kishtare të Varoshit të madh e të rrënuar romak të Dukles. Ipeshkvi i varoshit të Sardës u bë ipeshkëv i krahinës së gjerë të Pilotit (Pultit). Peshkopata e varoshit të rrënuar të Skampës, emri i së eilës rron edhe sot në emrin e lumit të Shkumbinit, vazhdoi nië par,ë (1012) nën emrin Çërnikë pastaj (1363) prelati katolik i saj u quajt "episcopus Vregensis" sipas emrit tjetërmesjetar të lumit të Shkumbinit (1338 Scampinus) dhe që thuhej edhe Vrego; pastaj prapë u quajt (1451) "episcopus Cernicensis". Për herën e fundit, në vitin 1507, u paraqit nën emrin e vjetër "Scampinus".

Në jug në sferën greke, humbën gjithashtu dioqezat parësore Byllis, Apollonia dhe Amantia. Në vendin e tyre u paraqitën, duke filluar nga shek. IX e më tutje, qarqet kishtare me emra sllavë: Gradec Belgrad, që më parë quhej Bulgeropolis e Glavenica.

Nga dioqezat parësore qëndruan në truallin shqiptar Shkodra, Ulqini, Lezha, Arbanum-Kroja, Avlona dhe Durrësi: Mbi të gjitha këto krahina, prej Tivarit-Dukle e deri në Gradeç-Belgrad (Berat) dhe në Avlono-Glavnicë, Durrësi mori pushtetin metropolitor atëherë, kur, sipas organizimit të ri politik, krahinat e Prevalitanisë e të Epirit të Ri u shkrinë në themën e Durrësit. Ky qytet, deri në shek. X, paii një kryepeshkopatë, e cila kishte nën vete 15 peshkopata të tjera. Në veri, fqinja e saj ishte metropolia e Spalatit, autoriteti i së cilës arrinte nëpër themat e Dalmacisë deri në Raguzë e Kotorr.

Por kur filloi përçarja fetare ndërmjet Romës e Kostandinopolit, nuk ishte e mundur të mbahej tërësia.e metropolisë së Durrësit nga kundërshtitë e mëdha që ekzistonin ndërmjet veriut latin dhejugut grek. Vetë qyteti I Durrësit ishte I dyanshëm në pikëpamje fetare. Deri në kohën e Venedikut e mbajtën këtu organizimin e plotë ipeshkvët e pentadës hierarkike  ortodokse, priftërinjtë e martuar, manastiret dhe kishat greke. Por popullsia romake autoktone e shpërngulur vështronte me qëndresë përtej detit te Papa te normanët e anzhuinët dhe qëndronte rreth arhigjakonit (kryegjakoni) të vet (1208 arhidiaconus Latinorum Durachu, 1318 archidiaconus latine ecclesie Duracensis). Në kohën e pushtetit grek gjendej i internuar metropoliti katolik, ndërsa në kohën e sundimit perëndimor gjendej i internuar metropoliti ortodoks. Thema dhe metropolia e Durrësit për shkak dyanësisë që mbanin, qenë arena më e gjallë e konfliktit ndërmjet Lindjes e Perëndimit. Nuk është çudi që këtë metropolit filluan ta krasitin carët bizantinë në jug dhe papët e Romës në veri.

Në lindje kryepeshkopata ë Durrësit kufizohej me metropolinë autoqefale të Ohrit, që ishte një ndër më të fuqishmet kështjella greke, teologu i së cilës i mbajti të magjepsura masat ortodokse të grekëve, bullgarëve dhe serbëve. Edhe në gjysmën e dytë të shek. X ai metropolit quhej "kryepeshkopi i mbarë Bullgarisë" dhe u përpoq ta zgjeronte pushtetin e vet mbi të gjitha dioqezat jugore të kryepeshkopatës së Durrësit. Në vitin 1020 ia miratoi atij atë pushtet cari bizantin Vasili II dhe i dha urdhër kryepeshkopit të Durrësit, që kishte protestuar kundër tij "që të kujdesej për punët e veta dhe të mos përzihej në peshkopatat bullgare". Që prej asaj kohe, këto provinca jugore (Berati e Avlona) mbetën përgjithmonë jashtë ndikimit real të Durrësit e të Romës.

Dy vjet më vonë (1022), Durrësi humbi formalisht peshkopatat e veta veriore, Tivarin dhe Ulqinin. Këtë herë sulmi erdhi nga ana katolike: ishte Papa Benedikti VIII, armiku i rreptë i grekëve, i cili të dyja këto dioqeza i vuri nën pushtetin e "kryepeshkopit" të Raguzës. Krahas kësaj, i nënvuri këtij edhe ipeshkvin e Kotorrit.

Kjo ngjarje dhe rritja e mëvonshme e prestigjit të kishës së Tivarit ishte rezultat i forcave të dyfishta: së pari, qe përpjekja vendore e Raguzës dhë e Tivarit, e dy qyteteve ipeshkëvnore në kufi të metropolisë së Spalatit dhe të Durrësit, që të fitonin nga Papa i Romës parinë kryeipeshkëvnore mbi peshkopatat e vogla të Shqipërisë së Veriut (të Shkodrës, Ulqinit, Svaçit, Balezit, Drivastit, Pilotit); nga anatjetër, synimi i Papëve të Romës ishte, qëj në luftën me Bizantin, të forcoheshin e të përqendroheshin latinët kudo. Metropolia e Durrësit, që ishte kufiri i trefishtë I romakëve, i grekëve dhe i sllavëve, dukej më e përshtatshme për provën praktike të Papatit që, së bashku me Italinë e Poshtme Jugore, të pushtonte rishtas Ilirinë e vjetër.

Një jehonë të madhe pati dekreti i Papës Benediktit VIII pranë klerit të lartë të Adriatikut Lindor. Kundër këtij dekreti u ngrit kryeipeshkvi i Spalatit, sufragani i të cilit, ipeshkvi i Raguzës, u bë kryeipeshkëv në bazë të atij dekreti. Por kundër tij u ngrit edhe ipeshkvi i Tivarit, i cili ishte vetë në rrugën më të mirë, që të përqendronte rreth vetes provincat veriore të metropolisë së Durrësit. Kjo luftë e dyfishtë e dioqezave dhe e prelatave, tek e cila arriti edhe momenti i supermacisë mbi katolikët e hindërlandit serb, qëndroi para kurijes romake (oborrit papnor) mbi dy shekuj. Për prelatin e Raguzës kjo luftë mbaroi me fitore në njërën anë dhe me disfata në anën tjetër: kundrejt metropolitit të Spalatit, ai mbeti kryeipeshkëv; kundrejt konkurrentit të Tivarit, pas dy luftimeve sa për sy e faqe, humbi përfundimisht të gjitha dioqezat shqiptare.

Përpjekjet e prelatit të Tivarit i mbështetën sidomos princat serbë të Dukles. Këta nuk mund të duronin që pushtetin fetar në krahinën e tyre ta kryenin kryeipeshkvët, selia e të cilëve të mos ishte nën pushtetin e tyre. Këta ishin edhe kundër Durrësit, Spalatit e Raguzës dhe, megjithëse pëlqenin më fort ortodoksizmin, ishin kundër Bizantit.

Kështu, në vitin 1089, ndodhi sa vijon: në bazë të kërkesës së princit të Dukles, Bodinit, (Bodini regis Sclavorum gloriossimi) Papa Klementi III i nënvuri kryeipeshkvit të Dukles, në të vërtetë të Tivarit {Petro Dioclensis sedis archiopiscopo) peshkopatat  veriore shqiptare: Tivarin, Ulqinin, Svaçin, Shkodrën, Drivastin, Pilotin dhe pastaj provincën serbe, boshnjake, si dhe peshkopatën e Kotorrit. Nëntë muaj më vonë, sipas kërkesës së princit norman të Rogerit, kundërpapa Urbani II ia vuri nën peshkopatën metropolisë së Barit të Apulisë, me qëllim që ta lidhte sa më mire Italinë Jugore me bregdetin e përtejmë Të gjitha dekretet papnore, të vërteta dhe të shtrembra, të Raguzës e të Tivarit, që u përkasin shekujve XII dhe XIII, kërkonin për vete peshkopatën e Kotorrit.

Por, defacto ajo mbeti deri në vitin 1328 nën pushtetin e Barit të Apulisë. Sikurse shihet prej dekretit të lartpërmendur të Papë Klementit, prelati i Tivarit, Pjetri, u paraqit si mbartës i traditave të kishës duklane, e cila nuk ishte më, dhe që asnjëherë nuk kishte qenë metropoli. Por nimbusi i këtij qyteti romak të rrënuar, i cili i dha emrin krejt krahinës, ishe aq i fuqishëm në popullsinë shqiptare, sllave e romane, sa mundi t'ia ngrinte famën vetë Romës. Por kryeipeshkvët e Raguzës, nuk u tundën as përpara kësaj fame.

Në vitin 1102 kryeipeshkvi i Raguzës, Domeniku, i propozoi kurijes romake listën e dioqezave të veta, të shkruar, sipas mundësisë së vet, në gjuhën greke. Lista mbulohet krejt me dekretin e Tivarit të Klementit III. Si pionierët e kishës latine në Ballkanin ortodoks, paraqitën te Papa edhe më tej kryeipeshkvët e Raguzës. Në vitin 1120, Papa Kalisti II u dha urdhër drejtpërdrejt ipeshkëve të Kotorrit, Tivarit, Ulqinit, Shkodrës, Drivastit dhe të Pilotit, që të njihnin epërsinë e Raguzës. Nën Papën Anastazin IV (1153) u rrëzuan ipeshkvët kundërshtarë të Drivastit e Ulqinit.

Pushteti kishtar i Raguzës arriti nën kryeipeshkvin Tribun (1158- 1188) rreth vitit 1167 kulmin e vet. Papa Aleksandri III e shkishëroi atëherë ipeshkvin e Tivarit e të Ulqinit, për shkak se nuk iu bindën Tribunit. Në atë vit, legatët e Papës vizituan ipeshkvin shqiptar (të Krujës) (episcopum de Arbania) Lazrin dhe morën njoftim, që "ai dëshironte", për sa të ishte e mundur, të linte ritin grek, i cili në shumë gjëra binte në kundërshtim me zakonet e kishës romake.

Papa ia nënvuri atë ipeshkëv shqiptar kryeipeshkvit të Raguzës. Nga katër sufraganë që kishte metropoliti i Durrësit (Lezhë, Stefaniakë, Krujë e Hunavi), humbi përsëri njërin. Në vitin 1168 kryeipeshkvi Tribun shkoi si legat i Papës edhe në Durrës, metropolitët e të cilit ishin të ditur dhe që në Kostandinopoli përgatisnin përçarjen përfundimtare të kishës.

Papa me atë rast ua porositi atë "abatëve dhe klerikëve e laikëve të tjerë latinë në Durrës" (abbatibuset ceteris Latinis tam clericis quam laicis apud Druachium commorantibus).

Kundër asaj përhapjeje të Raguzës u ngrit energjikisht prelati i Tivarit, Gregori (1173-1195), icili, siçdukët, ishte patric i lindur në Zarë (Zadar). Në fillim, në shkresat e veta quhej "Dioclitane atque Antivarine ecclesie humilis minister" dhe pastaj "Antivarensis humilis archiepiscopus I ndihmuar nga princi iDukles, Mihajli, u lidh me metropolitin e Barit të Apulisë, veçanërisht pastaj me kryeipeshkvin e Spalatit, Rajnerin, pas qëndrimit të rastit të Papës Aleksandrit III në Zadar, e kishte cekur të fjetur prej kohësh çështjen e pushtetit kishtar suprem të Splitit mbi Raguzën. Veç kësaj, doli edhe medy dekrete të rreme, me dekretin e Papës Aleksandri II dhe me dekretin e Papës Kalisti II (rreth vitit 1112), të cilat u jepnin kryeipeshkëVe të Tivarit e të Dukles pushtetin metropolitar mbi krahinat e njohura shqiptare veriore.

Por edhe këtë herë mbeti ende fitimtar kryeipeshkvi i Raguzës, Tribuni, i mbështetur, pa dyshim, nga mbreti norman Vilimi, nën pushtetin e të cilit gjendej atëherë (1186) Raguza. Nga të dy Papët njëri pas tjetri (1187,1188) fitoi ai vërtetimin e të drejtave të veta metropolitane, si dhe njohjen nga ana e ipeshkvit të Ulqinit (1189).

Pas pak kohe (1189) iu desh Grigorit, si partizan i princit Mihajl, të ikte nga Tivari nga frika e princit të Nemanjës. Shkoi  në Zarë, ku vdiq në vitin 1195. Pasardhësi i Tribunit, Bernardi, vazhdoi luftën për të drejtat metropolitane të Raguzës. Ky doli në shesh kundër dekreteve të paraqitura nga Grigori me shumë dekrete të vërteta, por edhe të rreme të Papëve, veçanërisht me atë të Zaharisë të vitit 743 dhe me pranimin e tij nga ana e Papës Kalisti II (1120), me të cilat donte të vërtetonte vjetërsinë e metropolisë së vet dhe sundimin e vijueshëm ligjor mbi dioqezat shqiptare. Por suksesi i tij qe i shkurtër, sepse pikërisht nën Inoçentin III (1199), princit të madh të Dukles, Vylkanit, partisan besnik i kishës katolike, doli të merrte sundimin ipeshkëvnor për prelatin e Tivarit.

Raguzianët iu kundërvunë, duke thënë se, sipas librave cenzualë të selisë së Papës "kisha e Tivarit i përkiste metropolisë së Raguzës". Po ashtu, edhe kryeipeshkvi i Raguzës, Leonardi, iu ankua personalisht Papës për këtë vendim të padrejtë në rastin e Koncilit Lateran (1215), por nuk pati shumë dobi. Përveç Ulqinit, i cili, për shkak të konkurrencës së sundimtarit laik me shtëpinë mbretërore serbe, që në vitin 1242 ishte në anën e politikës kishtare të Raguzës, pushteti faktik mbi dioqezat shqiptare veriore ishte de facto në duart e kryeipeshkvit të Tivarit. Por Raguza mori edhe më tej (1227, 1238) nga kuria e Romës vërtetimin e statistikave ipeshkëvnore që pati pasë. 

Lufta me Raguzën shkaktoi në Tivar urrejtjen ndaj Papës. - Ivan de Plano Carpini dhe përfundimiA mosmarrëveshjes në vitin 1255. - Roja latine nëzonën ortodokse. – Depërtimi I ortodoksizmit nëpër muret katolike të Adriatikut: metohitëe manastirit të Hilandarit dhe të manastireve mbretërore serbe.

Në shek. XIII, luftë ndërmjet Raguzës e Tivarit humbi çdo ashpërsi kundër metropolisë së Durrësit. Pasi u themelua në vitin 1219 kisha autoqefale serbe, Tivari, sipas pozicionit të vet, fitoi nga kuria e Romës rëndësinë e rojës katolike. Përpjekjet energjike dhe shpesh të dhunshme të kryeipeshkëve të Raguzës që të merrnin pushtetin kishtar pikërisht në kufirin e dy besimeve, bëri që tashmë urrejtja kundër Raguzës të shndërrohej në urrejtje kundër Papatit.

Kur në vitin 1247 legati i Raguzës paraqiti para mbledhjes së përgjithshme të qytetit të Tivarit apelin e vet pranë Papës për të drejtat metropolitane, "disa laikë thanë se ç'është Papa për ne; zotëria ynë? mbreti Urosh është papa jonë! (et quidam laici dicebanty quid est papa, dominus noter rex Urossius est nobis papa). Në vitin 1252, kur tashmë çështja ndërmjet Tivarit e Raguzës ishte para kuries romake në Peruxhë, në jehonën e plotë, u burgosën një natë legatët e Papës, që kishin ardhur në Tivar të thërrisnin në gjyq kryeipeshkvin e Tivarit, Ivanin, dhe sufraganët e tij. Në atë rast, vëllai i mbretit serb, Ladislavi, shau keq Papën, duke e thirrur atë qen së bashku me gjithë kardinalët e tij.

Në këto rrethana, kuries së Romës iu desh në radhë të parë të përkujdesej, që në krye të kishës jashtëzakonishttë ekspozuar të Tivarit të viheshin njerëz shumë besnikë dhe që lufta e metropolive katolike të merrte fund sa më parë.

Në vitin 1248, Papa Inoçenti IV emëroi për kryeipeshkëv të Tivarit mikun e vet, kallogjerin e famshëm të minorive, Ivan de Plano Carpinin, që ishte shumë i shëtitur në botë. Ai ishte udhëheqësi i sistemittë ri të kuries romake, sipas së cilës Shqipëria u bë baza operacionale kundër ortodoksizmit në Ballkan, kurse Tivari u bë pikëmbështetja kryesore kundër përhapjes së kishës, serbe në zonën detare. Në udhëtimin në metropolinë e vet (12 janar 1241) Ivan de Plano Carpini kaloi nëpër Raguzë. Me atë rast u përpoq që t'i jepte fund konfliktit me kryeipeshkvin e Raguzës në një mënyrë të shkurtër e të lehtë. Por, për arsye se kjo nuk i eci, në procesin e Peruxhës (në fillim të vitit 1252) mbrojti me vendosmëri të drejtat e kryepeshkopatës së vet, duke vërtetuar se prej kohës së moçme në tërë Dalmacinë ekzistonin vetëm dy kryepeshkopata, Solini (Salona) dhe Dukla; në vend të Salonës ishte Spalati (Spliti) dhe në vend të Dukles ishte Tivari, kështu që ipeshkvi i Raguzës të qëndronte nën kryeipeshkvin e Spalatit.

Ky proces vazhdoi më vonë në Napoli, ku në vitin 1255 u ndërpre për të mos vazhduar kurrë më, për shkak të vdekjes të kryeipeshkvit të Tivarit, Gotfridit. Raguza u zmbraps qetësisht dhe formalisht nga viset e Dukles. Titulli 1 kryeipeshkvit të Tivarit "archiepiscopus Selavinensis", i cili në vitin 1256 u paraqit në pllakën e gurit në Romë, ndërsa në fillim të shek. XV u shndërrua në titullin "Primas Serbie tregon qartë detyrën që kishte për të kryer ky eksponent romak në zonën më të gjerë të depërtimit, në të cilën ortodoksizmi serb kishte filluar në shek. XIII të gërmonte murin katolik parësor të Adriatikut.

Emrat e princave serbë të shekullit IX janë më e shumta me prejardhje latine sesa greke. Në terminologjinë kishtare serbe ka edhe gjurmë latine, ndërsa në rrënojat e një kishe në luginën e Limit janë gjetur copa të një mbishkrimi latin të shek. X. Të gjithë princat e Dukles i bindeshin Papës. Princi Bodin (1096) priti në Shkodër kryqtarët francezë në një mënyrë shumë të përzemërt. Varret e këtyre princave gjendeshin në manastirin e vjetër benedikt të Shën Shirgjit mbi Bunë. Rreth vitit 1113, pesë kilometra larg nga rrënojat e qytetit romak të Dukles, në Ribnicë, nuk kishte priftërinj të tjerë, përveç priftërinjve latinë: ata pagëzuan themeluesin e shtetit serb Nemanjen.

Ndryshimet ndërmjet kishës lindore e perëndimore nuk ishin me vetëdije të qarta as në shek. XII; megjithatë, këto ndryshime ekzistonin përgjatë gjithë bregdetit Adriatik që nga fundi i shek. IX në liturgjinë sllave. Në një letër origjinale të Kotorrit të vitit 1166, që flet mbi shenjtërimin e altarëve të sakrificës (iterëve) të kishës katedrale të Kotorrit, aty ku përmenden abatët e manastirit  të Shën Shirgjit mbi Bunën e të Shën Gjonit (Ivanit) afër Drivastit, është nënvizuar dy herë me të njëjtën dorë fjala "abbas" në tekst ' dhe mbi të është vënë shprehja "archimandrita" Në sinodin e Tivarit të vitit 1199 u nxorën përfundimet kundër martesës së priftërinjve dhe kundër mbajtjes së mjekrës. Në dekretin më të vjetër papnor për kryepeshkopatën e Tivarit (1089) i ishin nënshtruar atij prelati katolik "të gjitha manastiret si të dalmatinëve (latinëve), ashtu edhe të grekëve e sllavëve" (omnia monasteria tam Dalmatinorum, quam. Grecorum atque Sclavorum).

Siç shihet, kanë ekzistuar momente kundërshtimi shumë të forta nga të dyja kishat. Mbizotërimi ortodoks mori fuqi menjëherë, sapo serbët fituan kishën e vet kombëtare (1219) dhe filluan të përqëndrojnë fuqinë e vet politike. Depërtimi formal I ortodoksizmit në drejti^i të detit ndodhi me anë të mënjanimit të ipeshkëve latinë në tokën e hapët. Realisht depërtoi ortodoksizmi në popullsi deri në Kotorr, në Bunë dhe në Lezhë me ndërmjëtësinë e metohive të famshme të Hilandarit e te shumë manastireve të mbretërve serbë.

Njëri prej tetë ipeshkëve, ai i Zetës, që kishte qenë bashkë "me kryepeshkopin e të gjitha vendeve serbe bregdetare", me Shën Savën, e caktoi selinë e vet në manastirin e grykës së Kotorrit, që qytetarët romakë e quanin "S. Michael in culfo Catar Metohia e Shën Mhillit (Mihajlit) arriti deri te portat e qytetit të Kotorrit me një ipeshkëv katolik. Pothuajse në një kohë u detyrua ipeshkvi latin i Zahumles të tërhiqej prej rezidencës së vet për në gadishullin Ston. Jetoi në abacinë e Lokrumit dhepastaj kaloi në Korçula. Selinë e tij e pushtoi ipeshkvi ortodoks. Kjo peshkopatë, që ishte shumë e pasur, u shkretua më vonë për shkak të luftërave të mëdha; prandaj rreth vitit 1318 ipeshkvi ortodoks ishte i detyruar të tërhiqej në manastirin e Shën Pjetrit dhe Palit në Lim. Në Ston, pas vitit 1334, mbeti vetëm një prift serb, që meshonte në kishat e atjeshme. Ndërmjet viteve 1254-1260 u  dëbua ipeshkvi latin i Trebinjës.

U bë administrator i abacisë së Lokrumit, ku kishte qenë dikur abat. Atëherë (1250) iu morën kryepeshkopatës së Tivarit shumë pasuri. Në shek. XIV vuajtën shumë peshkopatat katolike dhe kuvendet (abacitë) benedikte. Një përshkrim anonim latin I Evropës Liridore i vitit 1303 (botues Gorka, Krakov 1916) tregon se "skismatikët e pabesë ndiqnin katolikët, shkatërruan dhe plaçkitën kishat e latinëve dhe burgosën prelatët". Njësoj shau edhe serbët (Sclavos nefarios) kryeipeshkvi i Tivarit Guillelmus Adae (1332) në udhëzimet ë tij5 dhe thotë se si mbreti francez mund të pushtonte lehtë mbretërinë serbe. Për manastirin e Shën Gjonit afër Drivastit, thotë sekreti i Papës i vitit 1356, se "nga skismatikët ishte pothuaj krejt i plaçkitur" (ab ipsius regni Rassie scismaticis quqsi totaliter disipatum). Ky dekret përmend edhe ipeshkvin e qytetit të afërm të Balecës, i cili "ishte i detyruar të lypte", sepse edhe kisha e tij ishte zhveshur tërësisht nga skismatikët.

Në vitin 1198, zhupani i madh Nemaja i fali manastirit të Hilandarit disa fshatra në malin Atos dhe disa lagje afër qytetit të Prizrenit, ku edhe në vitin 1346 gjendej një famulli katolike. Nën mbretin Stjepan Dragutini (1276-81), ai manastir mori edhe kishën e Shën Dhimitrit në Prizren; nën Stjepan Dushanin (1334) mori fshatrat: Dobrusha, Zhuri, Verbnica, Vojeviq, si dhe pjesën e doganës të Shën Shelbuemit (Spasit) mbi Drin. Pas vdekjes së carit Dushan doli si konkurrent i manastireve të mëdha mbretërore të Deçanit e të Shën Arkangjelit afër Prizrenit me tituj ligjorë të drejtë e të rremë dhe si konkurrent për doganën e Shën Shirgjit dhe për Shiroki Brodin (Shirokën) afër Lezhës. Deshi të zgjeronte pasuritë e veta në viset përreth Prizrenit, që ishin të pasura me pronat e manastirit, i cili ishte nën drejtimin e kallogj erit "Konom", që morën më në fund emrin e qëndrueshëm "Metohija". Manastiri i Hilandarit në shek. XIV  pati prona edhe në Pilotin e Poshtëm përgjatë bregut të përroit te Rrjollit (Muriqët, Kalogenët, Kamenicët) dhe këtu kufizohej me pronat e manastirit të Deçanit.

Ky manastir jashtëzakonisht i pasur (vepër bamirëse e gjallë edhe sot e kësaj dite) i Stjepan Uroshit III (1330) mbi Drinin e Bardhë ishte shumë prona ndërmjet përroit të Cijevnës (Cemva, Cem) dhë Rroj llit. Dy fshatarë nga fshati Nikita në Pult (Pilot) ishin të detyruar t'i jepnin atij manastiri çdo vit nga 6 000 krimba mëndafshi. Manastiri i Shën Arkangjelit afër Prizrenit, i themeluar (1348) nga car Dushani, përfshinte me dekret mbretëror, përveç fshatrave të panumërta, përveç lagjeve e fshatrave shqiptare e vllahe në veri të Prizrenit, edhe një varg të madh fshatrash shqiptare në Pilotiri e Epërm, në perëndim të vendbashkimit të dy Drinave.

Priftërinjtë latinë në Shiklje, veçanërisht ata të lagjeve të saj, me kishat e Shën Barbarës dhe të Shën Kristit, kishin për detyrë t'I jepnin manastirit verë. Nën atë manastir u vu edhe fshati i madh Kupëlnik (Cupelnich, Copenico, Koplik) bashkë me të ardhurat e kishës së atjeshme të Shën Bogoricës (Shën Mërisë) në Shën Shirgj. Afër këtij fshati kufizoheshin pronat e këtij manastiri me ato të Hilandarit e të Deçanit. Në Shirok-Brod afer Lezhës, manastiri merrte çdo vit 400 spuda kripë. Edhe mbi lumin Gjadër, në rrethinat e Lezhës, kishte kishën e Shën Mërisë dhe fshatin Zheravina, ndërsa nën qytetin e Danjes kishte kishën e Shën Mërisë (Bogordicës), mbeturinat e së cilës edhe sot tregojnë mbishkrime latine e greke, dhe e cila më 1456, në kohën e kryepeshkopatës katolike të Krajnit, pati përsëri prift katolik. Manastirit mbretëror të Shën Stjepanit në Banjskë, të themeiuar në vitin 1315, i përkiste, përveç të tjerave, e gjithë zona Rogozno ndërmjet Rasës e Banjskës së bashku me njërën prej pesë kishave katolike, që në vitin 1303 përmenden "in regno Servie" (Bërskovo, Rudnik, Rogozno, Trepça dhe Graçanica). Manastiri i Shën Kollit të Vraniskës, i themeluar sipas gojëdhënës në shek. XIV nga ipeshkvi i parë i Zetës (rreth vitit  1232), kishte prona përgjatë bregut veriperëndimor të liqenit të Shkodrës, në famullinë e vjetër Cërmnica, nga Ternova deri në Godinjë. Ato kufizoheshin me pasuritë e famullisë katolike të Shën Marisë së Rotezit dhe të familjes patriciane Zara në Tivar (1306). Në vitin 1402 ky manastir mori nga Gjergji II Strasirriii ovi q gjysmën e fshatit të Rakës mbi përroin e Cemit përgjatë rrugës së madhe të Zetës, që të çonte në Pejë.

Sikurse shihet prej kadastrës së Shkodrës (1416), fshati i madh Koplik (sot muhamedan) në Pilotin e Poshtëm, ishte plot me priftërinj ortodoksë. Atje përmenden kryeprifti Jura, ppfti Andrea, prifti Nikashini, prifti Milica, prifti Stanko, prifti Bogdan, p.ifti Radoslav Tribovi, prifti Radovan. Kështu mund të llogaritet se mbi pronat e manastirit të Deçanit, në fushë, për çdo 20 shtëpi kishte atëherë nga një prift. Edhe më në jugperëndim, mbi Bunë, kishte atëherë një siasi të madhe ortodoksish. Në kohën e Venedikut (1444) njëfarë "prift Ginaco" e bëri pronë të vetën kishën e Shën Mërisë mbi Shën Lorencin, vaun e Bunës dhe pastaj (1445-1450) pushtoi manastirin benediktin të Shën Kollit në grykëderdhjen e këtij lumi. Në këtë kohë pothuaj edhe qytetet romano-shqiptare kishin manastire ortodokse. Në Ulqin, nën kështjellë, përmendet manastiri i Arkangjel Mihajlit (Mëhillit); në Shkodër manastiri i Shën Pjetrit, që të dy, siç duket, binjakë, të themeluar nga Gjergji II Stratimiroiq (1403), nëpërmjet peshkopatave të Zetës, që ishin nën patriarkanën e Pejës.

Në këtë mënyrë përfundoi depërtimi ortodoks në qendrat katolike, në prag të invazionit të turqve, nga Kotorri deri në Ulqin, përmes Zetës e Liqenit të Shkodrës, përgjatë Drinit deri në krahun e majtë hidrografik të Lumës. Prej këndej kaloi kjo zonë depërtimi në masivin ortodoks të Ballkanit, pararojën e të cilit ndaj bërthamës shqiptare e përbënin: peshkopata e Dibrës, Ohri me fshatin Strugë, me kishën ishullore të Shën Kollit dhe me manastirin e mrekullueshëm të Shën Naumit; peshkopata e Mokrës në bregun perëndimor të liqenit të Ohrit; në jug  peshkopata e Beratit me kishën e famshme të Shën Mërisë; manastiri i Shën Jovan Vladimirit afër Skampës (Elbasanit) së vjetër, si dhe Panagia tis Apollonias (La Polina, Pojani), ndërtuar nga car Androniku II (1282-1328) dhe, më në fund, Vlora (Valona) nën dinastitë e vogla serbe, me manastirin e Zvërnecit (që është edhe sot) në Kap Linguetti.

Simbioza e katolicizmit dhe e ortodoksizmit. – Oshilacioni fetar i bujarisë shqiptare. Mësymja e kuries romake. - Shtresa terciare e peshkopatave në shekullin XIV. - Roli I peshkopatave të Krujës dhe i kryepeshkopatave të Tivarit. - Guillelmus Adae. - Prelatët katolikë në Ohër dhe në Prizren.

Në metropolitë e Durrësit, në shek. XIV e XV, krahas me ndryshimin e pushteteve politike shkonte edhe ndikimi fetar I baticës dhe i zbaticës katolike, përkatësisht ortodokse. Ndërmjet Lindjes e Perëndimit ndërronin mendim njerëzit e mëdhenj laikë, po ashtu ndërroheshin edhe ipeshkvët e njërit dhe tjetrit besim. Por lufta e gjatë e Papatit me Bizantin në truallin shqiptar nuk mori asnjëherë forma të ashpra. Për fanatizëm nuk ka gjurmë. Përkundrazi ka shenja, që këto vise nuk i kanë ndier thellë kurrë pengimet fetare. Ka shenja të qarta të simbiozës së pastër ndërmjet katolicizmit dhe ortodoksizmit. Vetëm rreziku turk bëri ndër shqiptarët një kështjellë të ndërgjegjshme të katolicizmit kundrejt islamizmit. Por edhe Skënderbeu vetë ishte për një kohë myslimanm dhe në popullsinë shqiptare, sidomos në atë të Jugut* ku nuk pati abaci benediktinësh, u përhap islamizmi shumë më shpejt e më lehtë se te bullgarët, serbët e grekët. Bujaria e lartë shqiptare përgjatë bregdetit të Adriatikut ishte katolike. Por në brendësi, nga ana e Ohrit, po ashtu dhe mu në Krujë, deri në ardhjen e anzhuinëve (1272), sundonte ndikimi grek. Në vitin 1276 kryeipeshkvi i Ohrit, Dhimitër Chomatianos, prishi martesën ndërmjet grekut Gregor Kamonit dhe të së bijës së kreut shqiptar, Gjinit. Dekretet Papale të vitit 1319 drejtuar, me rastin e kryengritjes së madhe kundër serbëve, krerëve të familjeve princore të Muzakajve, Matarangëve, Arianëve, Blinishtëve,

Jonimëve, I quajtën ata dhe kjo ishte një shenjë se ai i përksite ortodoksizmit. Ky sundonte në zonën e depërtimit sipër grykëderdhjes së Bunës. Edhe familja Topija, që ishte farefis me dinastinë franceze tëanzhuinëve, ishte katolike (1392 "princeps catolicus"), Megjithatë, në kodeksin e përkthimit serbisht të Gjergj Harmatolit, Karl Topija përmendet në formulat tipike të princave me besim grek. Ky pati dhënë urdhër për rindërtimin nga themelet e kishës së manastirit ortodoks të Shën Gjon Vladimirit (afër Elbasanit). Bujarët shqiptarë, një Arianit dhe dy prijësa në shërbim të Gjergj Kastriotit, përmenden në një dokument serbo-ortodoks. Në arkivin e manastirit të Hilandarit ruhen dy letra interesante. Në të parën Gjon Kastrioti me djemtë e vet: Stanishin, Reposhin, Konstantinin e Gjergjin, i falën Hilandarit fshatrat Radostushën e Trebishtin (1426). Në të dytën, pa datë, ikumeni i atij manastiri u shet pirgun e Shën Gjergjit, Gjon Kastriotit e tre djemve të tij: Reposhit, Konstantinit e Gjergjit për "gjashtëdhjetë florinta". Ky pirg mban edhe sot emrin "Pirgu i Shqiptarëve". Reposhi, për të cilin tregon Muzaki0 se "kabërë një jetë të shenjtë, shkoi në malin Sinai (!) dhe atje vdiq si murg", në të vërtetë është varrosur në narteksin e kishës së Hilandarit. Mb'ishkriini i varrit e quan "duka i ilirëve". 

Të gjithë dinastët shqiptarë katolikë ishin në lidhje farefisnie me familjet princore ortodokse të Balshajve, Lazareviqve, Cërnojeviqve, Zharkoviqve, po ashtu edhe me perandorët bizantinë. Në vitin 1451, ambasadori i Skënderbeut, ipeshkvii katolik i Krujës, Shtjefni (Stjepani), nënshkroi me shkronja greke konkordatin me mbretin e Aragonës. Abati i manastirit të madh të benediktinëve të Shën Lleshit (në Mat) e quari veten në vitin 1417 në Venedik protosinjor (prothosignor. Alexandri Maioris de Albania).

Sikurse në Dukle deri në shek. XIII, ashtu edhe në Shqipërinë e Mesme dhe shumë vite më vonë ekzistonin rryma të fbrta për të dyja kishat. Nuk është, pra, për t'u habitur, që menjëherë pas pushtimit të Durrësit nga anzhuinët (1272), kuria romake filloi mësymjen e fuqishme për të katolizuar Ilirikun dhe për të rivetidosur zinxhirin e këputur të peshkopatave përgjatë bregdetit Adriatik dhe Jon. Me këtë filloi periudha e shtresës terciare të peshkopatave (deri në vitin 1370), në të cilën u ngjallën provincat e vdekura, u ngritën të reja dhe, së paku nominalisht, u katolizuan shumë provinca ortodokse.
Pikërisht kleri katolik i Durrësit bëri shumë për dorëzimin me vullnet të lirë të qytetit të Durrësit në duart e Karlit I Anzhuin, njësoj siç u veprua më vonë (1392) për dorëzimin e këtij qyteti në duart e venedikasve. Regjistrat anzhinë i përmendin me emër dy nga këta priftërinj. Atje qenë abati shqiptar Nikolla (abbas Nicolaus de Albania) dhe kleriku i Durrësit, Gjoni) i cili, siç duket, është identik me kryeipeshkvin e parë anzhuin të Durrësit (1272-75). Si në Korfuz, ashtu edhe në Patras qëndroi deri në gjysmën e shek. XIV (me titull Sinodi i Shenjtë) vargu I metropolive greke të Durrësit, kurse vargu i metropolive katolike të këtij qyteti qëndroi gjer në ditët e sotme.

Në vitin 1279 Kruja fitoi ipeshkvin katolik të vetin. Pranë tij gjendej lista e ipeshkëve shqiptarë në tokën e hapët. Ipeshkvi I parë i Krujës, Romani, pas pak kohë u dëbua nga bizantinët dhe  jetonte në kurien romake (1285-1296) së bashku me ipeshkvin e ri të Avlonës (Vlorës), i cili mbante edhe titullin "Gllavinizensis". Ipeshkvët e Krujës dhe kryeipeshkvët e Tivarit luajtën një rol të madh në gjysmën e parë të shek. XIV si në përjpjekjet për bashkimin me kishën serbe, ashtu edhe në konfliktet e hapura ndërmjet mbretërve serbë dhe papëve, si dhe te projektet për luftën e kryqëzatave.

Kryipeshkvi i Tivarit, Marin Zare (1301-1307), patrici i qy tetit dhe kapelani i mëparshëm i oborrit të mbretëreshës serbe, Helenës, e cila ishte nga Franca, ishte shumë i besueshëm te mbreti Uroshi II. Selia papnore 1303 e kishte autorizuar veçanërisht të ndërronte drejtorët e famullive katolike në mbretërinë serbe dhe të bënte reformat në klerin e padisiplinuar "të Arbanëve, Pilotit, Hunavisë, Durrësit, Kotorrit, Svaçit, Shkodrës dhe Dirvastit, si dhe në disa vende të tjera, që ishin nën pushtetin e mbretit grek, Andronikut, të kralit serb, Uroshit, të vëllait të tij, Stjepanit, dhe shumë të dashurës në Krisht, të bijës serbe të mbretëreshës Helenë".

Në vitin 1319, kryeipeshkvi i Krujës, Andrea, u bë ndërmjetës pranë bujarëve të lartë shqiptarë dhe pranë Papës në lëvizjen e madhe (1318-1336), që Selia e Shenjtë përgatiti përgjatë Adriatikut, nga Narenta deri në Vjosë, duke filluar nga princët kroatë të Shubiqit e deri te Arianitët e Muzakajt shqiptarë "kundër mbretit të pabesë të Rashës, skismatikut të vërtetë dhe arriiikut të fesë së krishtere". Në atë kohë (1324-1341) ishte kryeipeshkëvi I Tivarit domenikani francezojugor, Guillelmus Adae, kundërshtar fanatik i të gjithë skismatikëve, pararojë e Perëndimit. I detyruar që të linte fronin e vet, ndërsa banonte në Avinjon (1329-37) shkroi për mbretin francez veprën për luftën e re të kryqëzatave përmes Ballkanit, nën titullin "Directorium ad passagium facendum" (1332).

Në këtë kohë kujdesi i kuries romake ishte drejtuar për plotësimin e famullive të zakonshme në Shqipërinë e brendshme. krye të dioqezave të ringjallura a të themeluara rishtas u vunë   vetëm rregulltarë, shumica prej tyre ishiri domenikanë. Ipeshkvi i parë katolik i Hunavisë, dhe sufragan i Durrësit, u bë Guaskoni "frater Guillermus de Montegranato in Arve inArvenya ordinis Predicatorum (1310-1318). Pak.më vonë (para yitit 1363) përmenden sufragani katolik i Durrësit në Stefaniakë dhe Bendë,  si dhe "episcopus Cernicensis" ose Vregensis afër Skampës së vjetër. Por edhe vetë Ohri (para vitit 132(5) mori një domenikan si kryeipeshkëv (Nicholaus archiepiscopus Acridensis). Në fillim ishte vetë kryeipeshkëv titullar dhe merrte në Avinjon, si edhe disaprelatë të tjerë shqiptarë, ndihma në të holla riga kuria romake.

Por, më vonë, (rreth vitit 1346), kur mbreti dhe pastaj car Dushani dëboi gjithandej metropolitët e patriarkut të Kostantinopolit, u bë, siç duket, kryeipeshkëv faktik i Ohrit, sepse, sipas mendimit tim, ai është identik me kryeipeshkvin, Nikpllën, i cili kishte marrë pjesë në kurorëzimin e Dushanit (1347).

Në zonën e Dukles u krijuan tani peshkopata të reja. Qyteti Sappa (Sava), i rindërtuar (1291) nga popullsia katolike shqiptare, mori ipeshkvin e vet qytetas. Njësoj veproi edhe qyteti i vogël Balezo (para vitit 1347) dhe Danja (para vitit 1361). Krahas Ipeshkvit të qytetit të Sardës (Sardanensis, gabimisht Scordinensis), i cili është identik me ipeshkvin e Pilotit të Poshtëm (Polatensis Minor), përmendet në gjysmën e shek. XIV vargu I peshkopatave të Pultit të Epërm (Polatensis Maior), me qendrën në abacinë benediktine të Shën Palit (S. Paulus de Polato). Të gjitha këto peshkopata ishin nën metropolinë e Tivarit. Por edhe vetë Prizreni ortodoks, dikur nën Ohrin, kurse tani nën patriarkun e Pejës, mori përkohësisht (rreth vitit 1372), në kohën e marrëdhënieve të mira të princave Balshaj me kurien, ipeshkvin e vet (frater Johannes episcopus Prisrenensis), i cili, kur po vdiste, u la franciskanëve në Ston katër libra (1375) me ndërmjetësinë e përmbaruesit të testamentit të tij, që ishte raguziani Pal Volcini. Por një ngjarje fetare me një rëndësi shumë më të madhe në këto krahina ishte themelimi i kryepeshkopatës së Krajës. 

Eshtrat e Shën Gjon Vladimirit, Zonja ë Papërlyer e Krajës dhe manastiri i Shin Gjonit. - Legjenda më e fuqishme e shenjtit në Ballkan. - Kryepeshkopata katolike e Krajës si provë bashJcimi për të dyja kishat. Shqiptari Pal Dushmani dhe kroati Andrija Jamometiqi.

Në bregun perëndimor të Liqenit të Shkodrës, tri orë e gjysmë larg Shkodrës, në Krajën serbe me shumë banorë shqiptarë, në rrëzë të malit të Katërkolës, gjendej që nga shek. X Kisha e Shën Mërisë dhe manastiri i mëvonshëm (1413) me emrin "E Papëlqyera e Krajës". Këtu ka qenë edhe oborri i princave serbë të Dukles, me qendrën kryesore në Shkodër, nga të cilët njëri, Gjon Vladimiri (|1016), u bë shenjt.
Eshtrat e tij i ruajti "E Papërlyera e Krajës" deri në vitin 1215, kur pushtuesi epirotas, despoti Mihajl Komneni ("Mihajlo Grçin" sipas biografive serbe) vendosi t'i shpërngulte në Durrës. Prej këndej u shpërngulën ato në manastirin e ndërtuar në një fushë pranë lumit të Shkumbinit, e cila e mori emrin sipas këtij Shenjti. Ky manastir i Shën Gjon Vladimirit, sot Shin-Gj on afër Elbasanit në Shqipëri, u rindërtua nga themelet në vitet 1381-1383. Elbasani atëherë nuk ekzistonte. Këtë qytet e themeloi sulltani turk Muhameti, në vitin 1466. Edhe sot e kësaj dite shihet mbi portën e kishës së manastirjt stema e Topisë: luani i kurorëzuar, i ngritur shah me këmbët e para, nën të; në fushën e pjerrët, shenjat e anzhuinëve. Nën stemë vijon mbishkrimi tregjuhësor, me të cilin, në gjuhën greke, latine dhe serbe, princi katolik Karl Topija (1359-1388) përjetësoi veprën e vet ktitdre. Karl Topija rridhte "prej gjakut të mbretit francez", siç thotë teksti grek, ude domo Francie", siç thotë teksti latin "Karl Topija gospodin Rabnski v.

kv. (22-go) leto gospodstva svojego i svrsiju v leto. kd. (24-to) gospodstva svojego", sikurse thotë mbishkrimi serb. Eshtrat e shenjtit, trupi e koka e hijeshuar me stolisje argjendi, ruhen në atë kishë në një mauzoleum, mbi të cilin, përjashta, është me portret jeta e shenjtit.

Lutjet e vjetra fetare greke e lavdërojnë këtë shenjt si mbrojtës; të Durrësit dhe në vitin 1405 përmendet vendi i Shën Vladimirit në zonën e qytetit të Ulqinit. Legjenda hyjnore mbi princin Vladimir dhe për të shoqen e tij, mbretëreshën bullgare Kosarën, - të shkruar më së pari rreth vitit 1200 nga një prift duklan në Tivar, i cili e gërshetoi me disa thënie pagane shqiptaro-serbe. Më vonë e sjellin atë, të zgjeruar me elemente të reja, shumë shkrimtarë grekë. Më i pari që e punoi në poezi ishte Andrija Kaçiç Miozsiç (1670). Kjo I legjendë ka hyrë në shpirtin popullor të Ballkariit, ndoshta më gjerë dhe më thellë se asnjë tjetër.

Me lavdi të habitshme mbuloi kjo legjendë kishëzën e Zonjës së Papërlyer të Krajës, në të cilën, në fund të shek. XII u mbajt një panair i madh ose falje në ditën e Shën Viadimirit (22 maj).
Por Kraja u kthye në islamizëm, kishëzën e saj hyjnore, në fundin e shek. XVII e mbuloi bari. Prej saj mbetëii vetëm rrënojat dhe kryqi i Vladimirit, "Kryqi i Krajës", i cili ruhet në fshatin Velji Mikuliqi në zonën e Mërkojeviqve, ndërmjet Tivarit e Ulqinit. Dhe ky kryq, kjo mbetje e vetme materiale e legjendës së madhe shenjtore në Veriun shqiptar, edhe sot e kësaj dite nderohet prej besnikëve të fesë ortodokse, katolike e myslimane: ditën e Rrëshajëve (Pentecostes), që bien afër kremtimit të Shën Vladimirit, del populli pa ndërlikime feje, para agimit të ditës, dhe me atë kryq shtegton në malin e Rumijes.

Ky nimbus i fuqishëm legjendar, i cili edhe sot është përqendruar në kryqin e Krajës, mundi të fshinte menjëherë të  gjitha ndryshimet e të tre besimeve, krijoi kryepeshkopatën e Krajës (archiepiscopatus Crainensis), duke dhënë prova të gjalla të bashkimit të katolicizmit dhe ortodoksizmit. Sepse është gjë fare e natyrshme, që Roma të jetë përpjekur më të gjitha forcat, që të kishte për vete faktorin më të fuqishëm, siç ishte kisha e Papërlyera e Krajës", e cila në fillim të shek. XV kishte një rëndësi të madhe në popullsinë e zonës ortodokse të depërtimit. Në rastin e punës së sukseshme të kësaj kryepeshkopate do të mund të bashkohej, me ndërmjetësinë e Malit të Zi, togu katolik I dioqezave dhe i abacive dalmato-kroate e shqiptare.

Kush e sinjalizoi i pari Romën për rëndësinë e kësaj kishe, kjo nuk dihet. Sidoqoftë, duhet të ketë qenë një njohës i vlefshëm i gjendjes së atjeshme. Unë mendoj se do të ketë qenë Pal Dushmani, i treti metropolit i Krajës. Por, pa dyshim, në këto njoftime ka marrë pjesë edhe kardinali domenikan, Raguzani Gjon Stojkoviq (1443).

Është fakt se edhe para vitit 1446 u emërua atje për kryeipeshkëv njëfarë Teodozit, ndoshta ikumeni i manastirit të Krajës. Në iktet e Venedikut (1446), titulli i tij është: "archiepiscopus Sclavonensis de Craina ". Kjo kryepeshkopatë ishte metropoli pa sufragan. Nuk është për t'u habitur pse një manastir mundi të bëhej kryepeshkopatë. Edhe qendrat e disa ipeshkëve shqiptarë katolikë (Piloti i Sipërm) dhepothuaj të gjitha selitë e ipeshkëve ortodoks-serbë gjendeshin në manastire. P.sh. në manastirin e Zhicës ka qenë selia e kryeipeshkvit serb.

Pas pak kohe e hoqën Teodozin, për shkak se katolikët nuk kishin besim ne të. Në vend të tij erdhi (1453) ipeshkvi I Termopileve, Sabbas. Edhe vetë enlri i ketij kryeipeshkvi, që ishte themeluesi i kishës kombëtare serbe, Shën Sava, tregon përgatitjen e madhe psikologjike në plariin e kuries romake.

Si ipeshkëv i tretë del (1454) një burrë me aftësi të jashtëzakonshme dhe me ambicie të mëdha, i lindur shqiptar prej familjes së shkëlqyer të Dushmanëve në Pultin e Poshtëm mbi Drin. Ky ishte Pal Dushmani, i cili në vitin 1440 ishte famulltar i Trevizos në Italinë Veriore nën venedikasit. Pastaj u emërua ipeshkëv në Svaç, ku fitoi merita të mëdha (1443) pranë venedikas ve dhe në vitin 1446 u bë ipeshkëv i Dri vastit. 

Në vitin 1452, pikërisht në kohën e shfronizimit të kryipeshkvit të parë të Krajës, Pali banonte në Romë, prej nga Papa, në muajin korrik,e dërgoi në Shqipëri si legat të vetin, që të rregullonte një mosmarrëveshje ndërmjet Gjergj Kastriotit dhe familjes së Dukagjinit. Dy vjet më vonë u bë kryeipeshkëv i Krajës, duke mbajtur edhe administrimin e dioqezës së Drivastit.

Në vitin 1456 nxori nga Papa Kaliksti III, i cili e donte shumë, përjashtimin e dioqezës së Drivastit nga pushteti i kryeipeshkvit të Tivarit dhe nënvënien e tij të natyrshme Selisë së Shenjtë. Kjo gjë i shkaktoi atij armiqësinë e kryeipeshkvit të Tivarit, i cili e mbajti Palin si konkurrent të rrezikshëm të vetin. Në Romë u bë një listë e gjatë padish kundër tij: se ai i jepte përparësi besimit grek; se thoshte se selia romake mbronte grekët e rusët; se çkishëronte katolikët; se mbante kryqin para vetes; se lavdëronte veten që kishte fuqi papnore. (Preterea crucem erectam ante se deferrifacit et se papali potestate gungi asserens).

Me vdekjen e Palit (para tetorit 1457) u ndërprenë hetimet që Papa kishte urdhëruar kundër tij në qershor të atij viti. Por, megjithatë, nuk ishte punë e lehtë t'i peshoje drejtësisht paditë e lartpërmendura. I vendosur në mjedisin ortodoks, duke luftuar edhe kundër turqve, Pali do të mund ta kishte kryer mirë misionin e vet, po të mos kishte vepruar tepër rreptësisht kundër ortodoksizmit. Por edhe pa vepruar rreptësisht, banorët e Zetës (të Malit të Zi) kishin protestuarnë vitin 1456 në Venedik kundër. 

Nga pushteti i Tivarit, deshi të ngrinte dhe të zgjeronte nderin e vet kryeipeshkvnor. Ndoshta edhe synonte "primatin e Serbisë", për të cilin patën punuar edhe në vitin 1420 kryeipeshkvët e Tivarit dhe që në vitin 1475 e patën fituar (Stephanus archiepiscopus Antibarensis totiusque Servie primas). Sipas shembullit te kryeipeshkëve të Tivarit, të cilëve u kishte dhënë të drejtën (staurophoros) dekreti i Papës (1089), bëri edhe Pali, që të mbahej kryqi përpara tij.

Pas 20 vjetësh të zbrazjes së selisë ipeshkëvnore, bëri prapë zhurmë të madhe një kryeipeshkëy i Krajës, dhe këtë herë jo vetëm në Romë, por në mbarë Evropën. Si njeri besnik i perandorit gjerman, kryeipeshkvi i Krajës, Andrija, kroat prej familjes së vjetër të bujarëve Jamometiqë, hyri në marrëveshje me Papën Sikstin IV në vitin 1480. Ishte njeri gjenial, orator dhe agjitator I pakundërshtueshëm, një turbullues i zoti dhe krenar. Ishte mundur shumë herë në luftën e hapur me Papën dhe në këtë mënyrë ky domenikan e bëri emrin e kryepeshkopatës së vet të famshëm, por veten të palumtur. Agjitacioni i tij për vazhdimin gjoja të koncilit të ndërprerë të Bazelit, i.dha një vend të shkëlqyer në radhët e revolucionarëve të kishës romake. I hequr nga selia e vet, ai vdiq (rreth vitit 1483) në burg në Bazel. Pak kohë pas tij, u shua fare edhe kryepeshkopata e Krajës, e cila nën pushtetin turk u bë titullare.

Rrënimi i dioqezave shqiptare në kohën e Turqisë. – Famullitë benediktine si kështjella të katolicizmit te malësorët e Mirditës. - Domenikanët e franciskanët. Në këtë kohë, nën trysninë turke, filluan të shuheshin ose të bëheshin titullare, apo edhe të ndërronin vend shumë peshkopata shqiptare.

Menjëherë pas pushtimit të cjytetit të vogël të Danjës (1431), iu desh ipeshkvit të atjeshëm te shpërngulej së bashku me këshillin e vet dhe shkoi e qëndroi në famullinë e afërme të Shën Sofisë. Më vonë kjo peshkopatë u shua fare, sikurse dhe peshkopata e Svaçit dhe e Balecit (1478). Në jug u shua (1451) peshkopata e Cërnicës dhe pastaj e Hunavisë (1529).

Ipeshkvi i Lezhës banonte që nga viti 1478 në fshatin Kallmet, kurse pas rënies së Shkodrës (1479), kjo peshkopatë u quajt shprehimisht (titularis ecclesia in partibus infidelium" (1492).

Në vitin 1457, Papa i dha famulltarit në Novo Bërdo pushtetin ipeshkëvnor në pikëpamje të rrëfimit, "sepse në Rashën e pushtuar nga turqit, nuk guxonin t'i ndalonin ipeshkvët e as prelatët e tjerë".
Pas rënies së Durrësit (1501), kryeipeshkvi i këtij qyteti banonte në Romë dhe në vitin 1535 "nuk ishte i detyruar të banonte afër kishës së vet"; më vonë e vendosi rezidencën e vet në fshatin Delbinisht, të cilin e ka edhe sot si banim veror të vetin. Pas vitit 1570, metropoliti i Tivarit banoi në Budva. Në vitin 1571 pushoi vargu i ipeshkëve të Ulqinit. 

Në vitin 1518 kuria romake u dha urdhër ipeshkëve të Lezhës, Sapës (Pulti i Poshtëm), Shkodrës e Pilotit (Pulti i Sipërm), që të shkonin në peshkopatat e veta, "sepse në këto vise kishte shumë klerikë e laikë të krishterë". Këto katër dioqeza qëndruan deri sot në mjedisin shqiptar të mirditasve, të hotëve e të këlmendasve.

Meritën për këtë qëndrim nuk e patën aq shumë prelatët, sa rregulltarët dhe veçanërisht fretërit e Shën Benediktit. Ky urdhër i vjetër qe zgjeruar shumë herët përgjatë bregdetit lindor të Adriatikut, nga Kvarneri deri në Durrës. Por në Dalmaci nuk mundi të zinte vend gjithandej, përveçse në ishujt dhe në qytetet bregdetare; përkundrazi, në jug të Budvas, në mjedisin shqiptar të krishterë, hyri thellë në brendësi të vendit. Përtej lumit të Matit në jug nuk mundi të sigurohej. Por mbarë Shqipërinë Veriore, ashtu si Italinë dhe më vonë edhe Hungarinë, i mbushi me rrjetin e gjerë të abacive të veta jashtë qyteteve, të cilat ishin në një lidhje shumë të ngushtë me popullsinë në tokën e hapur.

Qendra e abacive shqiptftre, siç duket, ka qenë Shën Shirgji (Sergius et Bacchus) në bregun e majtë të Bunës, 18 milje nga grykëderdhja, 6 milje nga Shkodra. U quajt kështu Shën Shirgj sipas martirëve të Sirisë, nderimi i të cilëve lulëzoi më fort në shek, e 6-të dhe u përhap nga qyteti i Sirisë Rusafa nëpër Kostantinopol dhë Itali. Për fuqinë e legjendës së shenjtë siriane në këto vise flet rrethana, që në biografinë e Stjepan Nemanjes, kështjella e Shkodrës quhet "Qyteti i Rozafës" (rreth vitit 1215> dhe që në dekretin e Tivarit të vitit 1089, dita e këtyre martirëve konsiderohet ndër kremtimet më të mëdha.
Meqenëse deri te ky manastir në mesjetë mund të afroheshin nëpër Bunë edhe barkat më të mëdha tregtare, Shën Shirgji u bë shumë i dëgjuar në tërë Adriatikun. I përmendur ishte edhe panagjyri i tij (1377 a panaiurio S. Sergii de Zenta). Kishën e tij e rindëruan mbreti Uroshi II (1318) dhe e ëma e tij Helena (1290).

Atje ishin edhe varret e princave të Dukles. Abacia u shkretërua në fund të shek. XVI. Në vitin 1602 u dërgua këtu një abat i ri,  por ky e gjeti kishën të rrënuar prej turqve (la chiesa ruinata dai Turchi). Ai filloi të mblidhte të holla për rindërtimin e saj. Pasi I mblodhi të hollat, shkoi në Raguzë dhe bleu me to një anije, me të cilëri filloi të bënte tregti.^Sot Shën Shirgji është një rrënojë e braktisur, ku rriten drurë të mëdhenj.

Në grykëderdhjen e Bunës gjendej abacia e Shën Kollit (S. Nicolaus de Drino, San Nicolo de Boiana, abbadia di San Nicolo de la foza de la Boiana, sot Shën Kolli). Shën Shirgji në njërën anë ishte nën dioqezën e Shkodrës, Shën Kolli në tjetrën anë ishte nën dioqezën e Ulqinit. Në shek. XV ra përkohësisht në duart e ortodoksve. Në vitin 1602, ky manastir gjendej në rrënoja, afër të cilave banonte vetëm një prift (povero prete). Jashtëzakonisht e pasur ishte abacia e Rotezit (Rotezo, Retecium) në distriktin e Tivarit. Më përpara ishte e përkushtuara e Shën Mhillit dhe prej shek. XIII e më tej e Shën Mërisë. Kishte marrë shumë dhurata nga mbetërit serbë. Në panagjyrin e saj, që mbahej ditën e Lindjes së Zonjës (Mala Gospa), ishte zakon të shkonin grumbuj fylltarësh (piffari) të Raguzës. Në shk. XV pasuritë e saj pësuan shumë prej Cërnojeviqve, ndërsa gjatë dy shekujve (1433-1610) prej Pashtroviqve, veçanërisht prej vëllezërve Medini, të cilët kishin pretendime mbi fshatrat afër Spicës. Në këto pretendime i mbështesnin kallogjerët e manastirit të Praskvicës dhe të Dubovicës, që i kishte ngritur (1413) Balsha III Balshaj në tokën e Rotezit.

Në thellësi të vendit, afër Drivastit, në rrëzë të malit Marinaj, në fushën e Shtoit (Strilaleo), ishte abacia e Shën Gjonit; ndërsa në grykat e Drinit, ndërmjet qytetit të Danjës e të Shatit, gjendej abacia e Shën Sofisë (S. Sophia de Genta).

Më në jug, në popullsinë e pastër shqiptare, ndërmjet lumenj ve të dy Fandave, në krahinën nga ku në shek. XIV dilnin priftërinj për gjithë Dalmaçinë jugore dhe veçanërisht për Raguzën, gjendeshin abacitë e Shën Palit (S. Paulus Palatensis) dhe Shën Mëria de Trafandena, de Ndërfandina. Kjo e fundit qëndroi deri në shek. XVII si famulli. Kisha e sotme është ndërtuar në vendin e vjetër me rrënojat e manastirit, që e hodhën në erë turqit. Duket se edhe S. Stephanus Maior de Ypolato (1335-1404) në Pultin ë Poshtëm, mbi Drin, ka qenë manastiri benediktin. 

Thellë në Mat, jo larg grykëderdhjes së Fandit, afër fshatit të sotëm Rubik, ishte në vitin 1582 abacia e vjetër e S. Salvator Arbanensis, San Salvador in Ribicho, abati i së cilës përmendet edhe në vitin 1166. Në shek. XVII, S. Salvator de Rebico ishte një famulli e thjeshtë. Jo shumë larg saj shtrihej manastiri i Shna Prendës (S. Venera, Veneranda) de Curbino, ndërsa mbi Mat, afër Pllanës, S. Alexandro maior de Albania (Sh'Lleshi), që është edhe sot vend pelegrini fetar. Një abaci tjetër e SH'Lleshit, abati i së cilës edhe sot është i nënvënë Selisë së Shenjtë, gjejndet në Malin e Shenjtë të Mirditës (1426 S. Alexandrode Monte, 1638 ecclesia S. Alexandri super Monte Mireditarum). Në kohën e Turqisë, kjo abaci u bë një fortesë, sikurse përkohësisht u bënë edhe abacitë e tjera shqiptare (Shën Shirgji, Rotezi). Abacia e ShALleshit ka emrin Orosh (Varosh).

Edhe në ditët e sotme shihen gjurmët e nimbusit të çuditshëm, i cili pati rrethuar këto abaci të shumta të dikurshme. Afër rrënojave të Shën Palit mbajnë sot mirditasit kuvendet e veta. Në shekullin e kaluar (1855-1869), katolikët dhe ortodoksët rrahën një çështje të madhe para kajmekamit turk për pronën e rrënojave të manastirit të Shën Gjonit në Shtoj. Kjo përfundoi me vendimin, që përreth rrënojave të vihej një gardh dhe të ndaloheshin të dy besimet që të bënin shërbime fetare afër atyre rrënojave. Për ndikimin e fuqishëm që kishiii në kohën e Turqisë prelatët katolikë dhe ortodoksë në popull, nga Peja deri në Ohër, do të flas(në një vend tjetër.0 Këtu po rreshtoj vetëm disa vërejtje për domenikanët dhe franciskanët në Shqipëri. 

Në gjysmën e parë të shek. XIII, pak pas themelimit të urdhrit domenikan, dërguan Papët, nga krahinat domenikane të Rumanisë (1236) dhe të Hungarisë (1250), disa rregulltarë në krahinat e Drivasit, Pultit, të Arbanëve dhe Hunavisë, që të forconin besimin te katolikët, që ishin nën "pushtetin grek" (in quibis aliqui episcopi ac plurimi clerici sub Grecorum dominio qui ritum Romane ecclesie sincere diligunt).

Në Raguzë domenikanët e morën sundimin e kishës në vitin 1255, në Ulqin në vitin 1258, në Shkodër në vitin 1345. Në zë ishte manastiri i tyre në Durrës, ku u vendosën në vitin 1278. Këtij manastiri i dhanë dhurata të mëdha mbretërit anzhuinë e shumë privatë, kaq sa me ndihmën e tyre mundën të ndërtonin në vitin 1304 një kishë të madhe. Në vitin 1320, dekreti i Papës thotë "se ai ishte i vetmi manastir domenikan në mbretërinë e Shqipërisë". Natyrisht që nën këtë "mbretëri" kuptohet një territory arizhuin përpjesëtimisht i vogël. Në këtë urdhër hyri (para vitit 1336) edhe një pjesëtar i familjes princore shqiptare të Topiasve me emrin Domenik.

Sikurse domenikanët, që u vendosën në këto vise të parët, ashtuedhe franciskanët zunë vend, por vetëm në qytete. Në vitin 1283 erdhën misionet e tyre në Kotorr, Tivar, Ulqin dhe në Durrës nën rojën (kustodin) e Raguzës (custodia Ragusina). Në Shkodër dhe Ulqin ua ndërtoi manastirin bashkë me kishën mbretëresha Helena, e shoqja e mbretit Urosh I (1288). Në mesjetë ky urdhër, pranë urdhrit të fuqishëm benediktin, nuk u zgjerua aspak në këtë truall. Në shek. XIV, në Greqi kishte 12 manastire; kustodia e Durrësit (custodia Dufacensis), e cila më 1402 u shkëput prej kustodës së Raguzës, numëronte vetëm katër manastire: në Durrës, Ulqin, Shkodër dhe në Tivar. Veprimtaria e madhë e këtij urdhri, që vijon edhe sot i pareshtur, filloi në kohën e Turqisë. 

Atëhere filluan ata të pushtonin famullitë e braktisura dhe manastiret benediktine. Në vitin 1610, në Shqipëri gjendeshin 11 manastire franciskane me afër 80 fretër. Në Bosnjë, në vitin 1600, kishte 13 manastire franciskane me 149 fretër

Milan Shuflaj Serbët dhe Shqiptarët

image description
Fermenti i bujarëve shqiptaro-serbë
Histori
Kryetarët e fiseve dhe stratiotët bizantinë në vallën e magjistrave të politikës botërore. - Sevastët dhe milites në territorin bizantin. - Fati I familjeve Blinishtie Jonima në darën e mbretërve serbë. - Shtëpia e fortë e Dukagjinëve të vërtetë. - Të mëdhenjtë e jugut dhe të qendrës shqiptare: Arianitasit, Muzakët, Matarangët, Gropajt, Topiajt.

Kur erdhën anzhuinët në Durrës (1272), retorta shtetërore bizantine pothuaj e kishte shkrirë përgjysmë shtresën e dytë të fisëve, që, pas ilirëve, ishte formuar në këtë truall. Ata gjetën atje familje të fuqishme fisesh; bënë marrëveshje me bujarinë e sebastëve, që patën zënë vendin e kryetarëve të fiseve (1272- 1274)  dhe me kalorës bujarësh (1272) Vlado Blinisti miles, Theopia miles), që kishin nxjerrë krye në tokën feudale të stratiotëve a të pronarëve bizantinë. 

Këtë bujari shqiptare anzhuinët e quajtën me emrin e përbashkët "comites et barones (etfeudarii) regni Albanie". Në betejën e ashpër njëqindvjeçare të dy botëve, duke i shërbyer herë perandorit të madh të Lindjes, herë Papatit, herë Anzhuinëve, herë Nemanjajve serbë, në shek. XIV, arriti që dikush prej sevastëve të bëhej kryesevast, protoalagator, dukë, por edhe despot, kont (comes) dhe mareshal i Papës ose i anzhuinëve, kaznac dhe zhupan i madh i serbëve, ndërsa pas rënies së mbretërisë së Dushanit, edhe dinast i pavarur.

Natyrisht që një anomali e tillë ndërmjet fuqive të mëdha ishte plot rreziqe vdekjeprurëse, prandaj shumë familje sevastësh, që përmenden me rastin e ardhjes së anzhuinëve, pothuaj që në fillimet e para të "politikës botërore" të tyre, u rrënuan nga themelet {Bracca, Bessossia, Clange, Leti, Limi, Verona).

Ndonjëra prej tyre u rrënua menjëherë në kulmin e fuqisë së vet, kur ishte ngjitur lart në mes të një vargu brezash.

Një familje e tillë ishte Blinishti (në shkrime zakonisht jepet e gabuar: Bleusi, Bleuisti, Bletisti, Blevisci). Vendi i kësaj familjeje gjendej ndërmjet lumit të vogël të Gjadrit afër Lezhës (1416) fshati Blinisht me kishën e Shën Shtjefnit 1610; emri i fshatit vjën nga fjala shqipe blini ("brijest") dhe abacia e famshme e Shën Lleshit (de Monte) në Malin e Shenjtë të mirditasve.

Stërgjyshi i kësaj familjeje Vladi (Vlado), ndoshta prej fisit të Matjanëve (Matesei), bëhet i njohur (1274) si stratiot (miles) bizantin. Më parë u bashkua me anzhuinët, por pak më vonë u lidh me serbët, që i dhanë titullin "Kaznac". Në vitin 1279 ky kaznac u kap prej kapitenit të Durrësit dhe u përcoll në Brindizi i prangosur. Por kjo qe për të një fatkeqësi e vogël. Në vitin 1304 mori diplomën e Napolit, në bazë të së cilës u bë "comes" (kont) ndërsa djali i tij, i cili kishte një emër krejt perëndimor Guillelmus, u bë marëshall i Arbërisë.

Këtij Vilhemi i erdhi përdorësh (1319)  që t'u shtonte titujve të vet perëndimorë edhe atë të kryesevastit bizantin. Një kushëri i tij, Kalojan Blinishti (1304-1319) kishte  titullin "comes". Por kjo familje u zhduk përgjithmonë në  kryengriljen e madhe, që e nxiti selia e Papës (1319-1336) kundër serbëve, përgjatë gjithë Adriatikut, duke filluar që nga Mladeni  II Shubiqi kroat, në veri e deri te Matarangat shqiptarë ndërmjet Shkumbinit e Devollit dhe deri te Muzakajt afër Vlorës e Këlcyrës.

Për asgjësimin ë saj, duket se, përveç mbretit serb, patën bashkëpunuar me gjithë shpirt edhe Dukagjinët dhe veçanërisht Topiajt.

Në një kohë me Blinishtët, por vetëm përkohësisht, u zhduk edhe familja Jonima (Gonoma, Guonimi) në personin e Vladislav Jonimës, zhupanit të Dukles e të Shqipërisë bregdetare (1319 dekreti i Papës thotë: dilecto filio Bladislao Gonome, Dioclee et Mariiime Albanie comiti), i cili në vitin 1303 jetonte në oborrin e mbretit serb dhe, pa dyshim, ishte pasardhësi i "sevastit Jonimë", që e përmend dokumenti anzhuin i vitit 1274. Sikursë shihet prej titullit të dekretit të Papës, zhupani Vladislav ishte katolik. Familja Jonima shfaqet përsëri në fillim të shek. XV rreth qytetit të vogël të Danjës dhe Shatit mbi Drin, barabar me Zaharitë e atjeshëm  (1365 Nikola Zaharia, kështjellari i Budyas) dhe Dushmanët (1403) në Pultin e Sipërm, të cilët, të pavarur ose si vasalë të Venedikut, bënin rojë kundër turkut.

Familja e Dukagjinëve mbajti deri në kohën e Turqisë rëndesinë e familjes së madhe, të vëllazërisë. Ndoshta si partisan i Paleologëve bizantinë, por ndoshta edhe si flamurtar e vojvodë në ushtrinë e mbretit serb, kryetari i kësaj familjeje, Gjin Tanushi fitoi titullin "dukë". (1281 ducam Ginium Tanuschum Albanensem). Edhe ky qe zënë rob prej kapitenit të Durrësit. Më vonë, siç duket, u vra nga malësorët katolikë nën drejtimin e abatëve bënediktinë në Trafandia (Ndërfandë). Kjo familje e madhe (shtëpia e fortë) sundonte në viset ndërmjet Lezhës e Fandit, ndërsa qendra kryesore e saj ishte qyteti i Lezhës në grykëderdhjen e Drinit (jo në akropol, i cili në vitin 1396 ishte rrënojë e vjetër). Në dorëzimin e këtij qyteti venedikasve (1393).

Një degë e kësaj familjeje kryesore të Lezhës, ndoshta V trashëgimtare e Tanushit II Dukagjinit, të birit të Lekës I, ishin sundimtarë në Prelat (1402). Përv.eç këtyre, Dukagjinëve të vërtetë, siç thotë Muzaki, ka pasur edhe linjatë tjera. Një i tillë (Nicolaus Tudervich Duchaghin) përmendet në vitin 1377. Në Lezhë ata qëndronin në kohën e turkut për një kohë të gjatë.

Procesin e plotë nga kryetar fisi dhe nga stratiot bizantin në dinast të pavarur e kryen sidomos familjet e Arianitasve, Muzakajve, Matarangëve, Gropajve dhe Topiajve. Sipas burimeve, më theilë në të kaluarën vazhdoi gjurma e familjes së dëgjuar të Arianitasve. Qendra e saj, si edhe e fisit nga i cili rridhte, gjendej mbi lu'min e vogël të sotëm Janicë afër fshatit të sotëm Aranitas.

Në luftimet e tmerrshme, që zhvilloi kundër bullgarëve pikërisht në truallin e Maqedonisë dhe të Shqipërisë Jugore, cari Vasili II (996-1025); u dallua si dukë i ushtrisë bizantine upatrici David Arianitasr kohën ë parë ahzhuine (1274) Arianitasit ishin sebastë, por në vitin 1319 dekreti i Papës përmend Vilhelm Arianitin si protoalagator bizantin (Guillermo Aranite protholçgaturo).

Në shek. XV Golem Arianit Komneni, i lavdishëm pothuaj si  Skënderbeu, sundonte nga Mokra mbi liqenin e Ohrit përtej Shpatit deri në Vlorë e Kaninë. Mbreti i Aragonës i deklaroi atij shprehimisht (1451) krahinën e Myzeqesë (Muzakisë). Arianitët në njëfarë mënyre ishin konkurrentë të familjes së fuqishme të Muzakajve, djepi i të cilëve ishte në rrethinat e Vlorës, në të ashtuquajturën Muzaki e Vlorës. Ky mbiemër duket se është me prejardhje greke. Hahn-i2) sheh në të diminuitivin e greqishtes së re të emrit Muzë, Mojsi. Gjithsesi nuk është një mbiemër fisi, por qyteti. I pari i kësaj familjeje përmendet në shkresat e vitit 1280 Johannes dictus Muzac qe kapur si tradhtar i madh së bashku me Vlado Blinishtin, por me kërkesën e bujarisë shqiptare, pas.pak kohe u lirua. Kushëriri i tij (i biri?), Andrea , mbante anën e anzhuinëve dhe banonte me gruan e fëmijët në Kështjellën e Vlorës. Në vitin 1319 mbante titullin e mareshallit të Shqipërisë; në të njëjtën kohë, i biri i tij Theodori I "Pletenica (Chiscetisi "Gërsheti") ishte kryesevast. Kushëriri i tij, Mentul Muzaki" mbante në zotërim qytetin e Këlcyrës (Clausura) mbi Vjosë. Andrea III fitoi nga perandori Andoniku III titullin më të lartë të shkallës së oborrit bizantin, titullin e despotit. Iu dorëzua, sikurse tregon Gjon Muzaki (1510), dekreti i artë dhe një fron5 në të cilin ishte qëndisur me margaritarë stema e perandorit. Si despot bëri marrëveshje (1336) në emër të gjithë gjakut të vet  me anzhuinët në Durrës, ku kishte gjithashtu prona. Ky qe kulmi i fuqise së familjes, e cila atëherë shtrihej deri në Durrës në veri, pastaj thellë në Epir, ndërsa përtej Beratit deri në Kostur në lindje.

Despoti Andrea, sikurse tregon Gjoni (1510), u varros në kishën e Shën Ndout në Durrës. Edhe Andrea III banonte  rregullisht në Durrës (1388-1393). Atje përmenden në atë kohë edhe disa kryetarë të tjerë shqiptarë.

Me disa të shkëlqyer prej tyre, Andrea mbante kështjellat kryesore të qytetit të Durrësit, por natyrisht në emër të Gjergj Topisë, i ciii banonte në kështjellë. Në aktet e Venedikut, Andrea përmendet edhe në katërshen e të mëdhenjve të Durrësit, si besniku kryesor i Venedikut në përgatitjet për rimarrjen e qytetit. Në jug degët e kësaj familjeje ishin atëherë në kundërshtim me zonjën e Vlorës.

Komnenën, të vejën e Balshës II dhe të bijën e despotit Gjon Komnen Ascnit, të vëllait të mbretëreshës serbe, Helenës, (1390). Në fillim të shek. XV iu kërcënuan me Niketa Topinë, të cilin në vitin 1412 Theodori II Musachi e kishte zënë rob. Viset ndërmjet Vregës (Shkumbitlit) e Devollit, veçanërisht provinca Slanica me portin kryesor në grykëderdhjen e Vregës, që quhej Caravastassi  i përkisnin në shek. XIII e XIV familjes Matarango, Materango. Në brendësi të vendit pushteti i saj arrinte përtej manastirit në zë Panagia tis Apollonias, afër rrënojave të Apolonisë së vjetër.

Ndërmjet të mëdhenjve të shumtë shqiptarë, që iu përuiën anzhuinëve në vitin 1274, "Paulus miles" dhe "sevasto Blasius" ishin që të dy anëtarë të familjes Matarango. Tek ajo, të dy këta emra ishin të rëndomtë. Në vitin 1304, një Matarang iu nënshtrua Filip Tarentinit.

Ky qe në të vërtetë Pali, mbi të cilin ishte drejtuar dekreti i Papës i vitit 1319, që ishte kundër mbretit serb, Uroshit II. Autoriteti i kësaj familjeje arriti kulmin e vet nën Vlashin II (1358-1367). Ai në vitin 1365 mbante titullin e sebastokratorit, të cilin ia kishte dhuruar cari serb Simeoni. Pas vdekjes së tij,J) ia pushtoi vendin Karl Topija; vetëm një pjesë të vogël e mbajti I biri i sebatokratorit, Gjoni. Atë e zgjodhën raguzanët si qytetartë vetin në vitin 1386. Këtë iamilje e bënë për vete, me lidhje gjaku, Muzakajt, nga të cilët pënnendet mbi Shkumbin në vitin 1371 Gjon Muzaki. Ky është, pa dyshim, "signor Gino", i biri i Andresë III, i ati i Andresë IV i cili ishte gjyshi I kronistit Gjon Muzaka.

E së njëjtës kategori me Matarangët ishte në brendësi të vendit edhe familja Gropa, e cila në fillim ishte fqinje e Blinishtëve në malet e Mirditës, pranë fshatit të sotëm Krajë e deri te liqeni I Ohrit e ndoshta deri në Devollin e Sipërm. Në vitin 1273, mbreti I Napolit, Karli I, i konfirmoi sevastit Pal. Pushteti i kësaj familjeje prirej drejt jugut. Ata u bënë fqinj të Arianitasve dhe Shpatajve. Pas vdekjes së mbretit Vukashin, doli në pah zhupani i madh Andrea Gropa (në mbishkrimin e Ohrit të vitit 1378 është shënuar: si sundues, sunduesi i fundit i krishterë i Ohrit para pushtimit turk). Kjo familje në kohën e Zaharia Gropës (Groppa) u shpërngul në Itali, nën mbrojtjen e pushtetit napolitan.

Fillimet feudale bizantine i kishte familja Topija, e cila nga viti 1368 deri 1392, sundoi me disa ndërprerje, mbi Durrësin dhe, natyrisht edhe në Krujë. Topija i parë, që përmendet në letrat, ishte pronar në zonën e fisit të vjetër e qendror Arbën (1274, Theopia miles). Edhe sot gjendet një fshat me këtë emër në një degë të Ishmit, ndërmjet Tiranës e Krujës. Kësaj familje iu desh t'i tregonte merita të mëdha Selisë së Shenjtë, sepse me të vërtetë, sipas sugjerimit të ipeshkvit të Krujës, Andresë (1318 deri 1334), Papa Gjoni XXII i dhuroi Tanush Topisë titullin e kontit dhe krahinat ndërmjet lumit Maf dhe lumit Shkumbin. Ky Tanush I u martua me thjeshtrën (unafigliuola bastarda) e mbretit të Napolit, Robertit, e cila, siç trëgon Gjon Muzaka (1510), më vonë ia hëngri kokën; Në mbishkrimin trigjuhësh, greqisht, latinisht e serbisht, të manastirit të Shën Gjonit afër Elbasanit (1381), i biri i Tanushit, Karli, thotë se rrjedh "prej gjakut të mbretit francez". Ai ishte sundimtar krejt i pavarur; emri i tij Karlo tingëllon anzhuinisht; venedikasit e quanin "catolicus princeps Albanie', nga serbët quhej "upari velji" (zhupan i madh) dhe në letrën e Papës (1374) quhet "magnus comes". Djali i tij i vetëm, Gjergji, vdiq pak kohë pas dorëzimit të Durrësit venedikasve (1392). Kështu u shua dega mashkullore e këtij princi të madh. Por mbeti dega e dytë e Tanushit II Topija, i cili përmendet në vitin 1389. Nikollë Topija (1415), i cili në vitin 1402 ua rrëmbeu Krujën Konstantinit II Balshaj dhe Helena Topisë, ishte me të vërtetë i biri i këtij Tanushi.

Paria e luftëtarëve, e flamurtarëve dhe e fshatarëve në viset serbe. - Sunduesit efundit serbë të Vlorës. – Balshajt e Zetës 1360-1421 dhe Shtjefën Balshaj Maramonte 1419- 1444. - Dinastitë e Cërnojeviqve dhe të Kastriotëve.

Diçka është e ndryshme, gjeneza e dinastëve veriorë, veçanërishit e atyre të Zetës. Periudha në të cilën ata lindën është njëqind vjet më e re. Këto vise formonin afër mbarimit të shek.  XI një pjesë përbërëse të shtetit serb. Familjet nuk e tërhiqnin degën (fisin) nga sevastët bizantinë, por nga zhupanët serbë dhe qefalitë. Lartësimi i tyre ishte jashtëzakonisht i shpejtë. Në bulëzimin që filloi me rënien e mbretërisë së Dushanit (pas vitit 1355), këto familje nuk patën nevojë që të kishin një burim (një varg brezash) për t'u lidhur bashkë. Ato ishin fillestare të një rrethi luftëtarësh të vegjël, të cilët nganjëherë shkrinin procesin e brezave në një person të vetëm. Në të gjitha viset e ish-mbretërisë serbe mbinin tipa të tillë. Shembullin më të mirë për këtë na e japin mbreti Vukashin dhe vëllai i tij Uglesha. Vukashini nën pushtetin e carit Dushan ishte zhupan në Prilep (1350). Car Uroshi e emëroi despot dhe ai menjëherë u deklarua si mbret pranë carit të vet (1366). Vëllai i tij Uglesha mbante titullin e despotit me të gjitha atributet e fuqisë mbretërore.

Fillestari i vërtetë në veri ishte Zharko Mërshiqi, I cili nën pushtetin e carit Urosh (1357) drejtonte një krahinë të madhe mbi Bunë. U martua me Theodorën, të bijën e savastokratorit Dejan, të motrën e Konstantinit, sundimtarit të Maqedonisë Lindore. Pas vdekjes së tij, Theodhora u martua me Gjergjin I Balshaj. I biri i Zharkut, Mërksha (il re Marchisti te Muzakajt) u martua me Ruginën, të bijën e Balshës II dhe u bë sundimtar I Vlorës dhe i Kaninës (1396-1414). Nga duart e kësaj dinastie serbe, Vlora kaloi në duart turke.

Vëllezërit Balshaj (Strazimiri, Gjergji I dhe Balsha II, duke filluar nga viti 1360 paraqiten si zhupanë në Zetë, më parë në Budva e Tivar, pastaj në Shkodër, Ulqin e Prizren (1372) dhe pothuajse po në atë kohë, me lidhje martesash, edhe në Vlorë e Berat. Fuqia e kësaj familjeje arriti kulmin e vet në vitin 1383, kur Balshaj II re Balsa te Muzakajt pushtoi Durrësin dhe mori titullin "duka I Durrësit. I ati i këtyre tre vëllezërve pati qenë një bujar i varfër, I cili nën pushtetin e carit Dushan zotëronte vetëm një fshat në Zetë.

Balshajt rridhnin nga rumunët ose vllehët, flisnin si arbanët, korrespondencën e kryenin serbisht dhe mbaheshin si trashëgimtare të mbretërisë serbe. Brezi i tretë i tyre gjendej në shkatërrim. Pas vdekjes së Balshës II (1385) nuk e mbajtëri dot më as Durrësin, as Vlorën, as Beratin. Turqit e mandej edhe venedikasit (1396) ua morën edhe Shkodrën. Në brezin e katërt (1421) u shua ajo familje e Zetës. Për njëfarë kohe e luajti akoma rolin dega e kësaj familje në Apulia, sepse per historianët është enigmatik njëfarë Balshaj, të cilin venedikasit dhe raguzianët (1419-1444) e quajnë me emra të ndryshëm: Stephanus, Stiepan, Stipan Balse, de Balsis dhe Stephanus de Maramonte. Ky ishte, pa dyshim, i biri i të pafatit Konstantin Balshajt dhe i Helenë Topise.

Që ky çift i martuar pati djem, këtë na e dëshmon dokumenti venedikas, me të cilin Konstantinit i premtohej (1401) qytetaria venedikase (ipsi cumfiliis). Pastaj duhet marrë parasysh edhe fakti se Helenë Topija kishte kushërirën e vet, Maria Topinë, të martuar me Filipin, baronin e fuqishëm të mbretit të Napolit, që ishte prej farefisit shumë të vjetër të Maramontes. Këtu, në Lecce ose Otranto, erdhi Helena nga Venediku, ku ishte çliruar nga çdo bashkëfajësi për humbjen e bashkëshortit. Këtu ajo, te Maramonti, rriti djalin e vet, Shtjefnin (Stjepanin).

Ky ishte i çuditshëm, i egër, i xhindosur, i paqëndrueshëm, shpirtlig dhe gjendej në armiqësi me tërë botën. Më përpara kishte lidhje të ngushtë me Balshën III Strazimirin dhe pastaj u konsiderua si vasal i tij e trashëgimtar. Më 3 qershor 1419 u lexua në shkrimet e fshehta të senatit të Venedikut një vendim, që duhej me çdo çmim të vritej Balsha III.

Për këtë qëllim u bë ripropozimi, që për këtë detyrë të provohej të fitonin Shtjefën Maramonten, të cilit i premtoheshin 4000 dukata dhe toka e atij që do të vritej. Por Balsha III vdiq në vitin 1421 natyrshëm, kështu që Shtjefni u kthye në Apulia. 

Por në fillim të vitit 1427 Shtjefni shkoi përsëri në Zetë me një anije raguziane dhe, pas pak kohe, undez flakëi gjithë vendi nga Lezha deri në Drivast. U lidh me Tanushin e Vogël Dukagjinin, pastaj më Gojçin Cërnojeviqin; po ashtu edhe Kojë Zaharia e përkrahu me gjithë fuqinë. U shkaktoi treqind mjerime vënedikasve, despotit serb, turqve, mbretit të Napolit dhe banit Matko Talovac.

Më 1 janar 1430 venedikasit morën një vendim të fshehtë: shpallën çmimin e 500 dukatave dhe të dy kuaj ve për kokën e tij "sepse do të zhdukej shkaku kryesor i të gjitha të këqijave në Shqipëri kur të zhdukej Shtjefën Maramonte, "kryengritës I bashkisë sonë". Më 3 shkurt e gjithë Shqipëria (Albafiia), përveç kështjellave, gjendej në duart e Maramontit; ndërsa më 2 dhjetor 1430 doli vetë para senatit dhe i premtoi shërbim me çdo lloj kushti që të ishte. Venedikasit vendosën që ky person të mbetej "tek ata nën dëgjesën e tyre"   dhe e mbajtën si kondotier. Shkoi në Lombardi si komandant i një kompanie prej 30 kalorësish, por përsëri u prish me venedikasit dhe ndërronte me radhë shërbimet te sundimtarë të ndryshëm. Shtëpinë e vet e kishte në Venedik.

Më 1 maj 1444, mbreti i Sicilisë ndërmjëtësoi për të në Venedik me anë të të dërguarve të tij. Venedikasit u habitën për këtë gjë, sepse ai, thonin, ishte treguar i gatshëm të luftonte (bellicosus) me të gjithë sundimtarët e vet, me mbretin e Bosnjës, me despotin e Serbisë, me princin Matko Talovac dhe vëllezërit e tij; përveç. kësaj, kishte qenë edhe partizan i turkut. Trashëgimtarë të vërtetë të Balshajve të Zetës u bënë despotët e Serbisë, përkatësisht Cërnojeviqët.

Prej vëllazërisë së madhe të Zetës, prej fshatit baritor të Cërnojeviqëve (Zernoevichi chiamadi Giurasi) u dallua më pare kryetari i tyre Gjurashi, i cili në vitin 1326 përmendet si komandant në oborrin e mbretit serb. Sipas emrit të këtij Gjurashi ose Kollogjorgju, fshati mori dhe emrin Gjurasheviq. Në gjysmën e dytë të shek. XlV erdhi në fuqi Radiç Cërnoja. Ky në vitin 1371 ishte qçfali i Gjergjit I Balshaj në Budva. Në vitin 1389 ngriti krye kundër sundimtarëve të vet dhe në betejën me Gjergjin II Balshaj (1396) u vra. Pranë kësaj "shtëpie të fortë" të Cërnojeviqve u mbajt për disa kohë e gjithë vëllazëria. Por në vitin 1425 Shtjefën Cërnojeviqi, bashkëkohës i Gjergj Kastriotit, ishte dinast i vërtetë, i vetmi sundimtar i krejt Zetës së Sipërme (capitaneus etvoivoda Zete superioris). I fundit i Cërnojeviqve, Skënderbej.

Nënshkruhej "Sanxhaku i Malit të Zi dhe zot i gjithë tokës së Dioklicisë" 1523. Në Vlorë, në oborrin e despotit Gjon Komnen-Asenit (1350 deri 1363), të kunatit të carit Dushan dhe të mbretit bullgar, Gjon Aleksandrit, gjendej djepi i fuqisë së Kastriotëve. Në një shkresë mbretërore serbe, që i dërgohej "zotit të Vlorës ë të Kaninës,, Aleksandrit, ndoshta të birit të despotit Gjon (Jovan), përmetidet (1366) "Kastrioti si qefali i Kaninës". Sikurse tregon emri, ky qefal ishte me prejardhje greke. Ky mori nga Balsha II (rreth vitit 1383) si shpërblim dy fshatra në Shqipërinë e Mesme mbi Mat. Pasardhësi i tij "zoti Gjon", në shkresat mbretërore sërbe "Ivan Castrioth", përmendet qysh herët në dokumentet venedikase (1407-1443) si "zotëri mj aft i-fuqishëm në viset e Arbërisë".  Kur Kruja (1415) ra në duart e turkut, ai u bë vasal turk. I biri i tij mandej, Gjergji, i cili (para vitit 1428) iu dha përkohësisht si" peng turkut, dhe u bë mysliman duke marrë emrin Skënderbeg, u bë dinasti më i fuqishëm i Arbërisë (1468). 

Rrjeti ballkanik i gjakut aristokrat: Karakteristika ë bujarisë së lartë shqiptare. - Parimi i pleqërisë, gjurmët e matriarkatit, parëlindja, - Oborri, kancelaria e trefishtë, stemat e gjenealogjitë. - Familja e Angjelëve, - Kosaçët shqiptarë. - Skënderbeu dhe lavdia e tij. - Familja e Spanëve. - Rrënimi i bërthamave të vogla shtetërore. - Përmendore gjeografike.

Të gjitha këto familje, si dhe disa të tjera te Shqipërisë dhe të Zetës në shekullin XV ishin të lidhura midis tyre me lidhje gjaku të forta e të shumëfishta. Prejardhja nga ana e nënës shfaqej në rastet më të rëndësishme, sidomos në rastin kur kjo anë nuk kishte më degë mashkullore; posaçërisht janë theksuar me lidhje të mbiemrit të babës dhe të nënës: Matarango-Musachi, Musachi-Thopia, Thopia-Arianit- Komnen.

Por këto familje ishin në farefisni edhe me dinastitë e mëdha të Paleologëve, Nemanjëve, Asnjëve dhe Anzhuinëve. Në jug ishin farefis me despotët e Janinës, pastaj me Lazareviqët e Brankoviqët, me hercegët e Bosnjës, Sandal Hraniqin e Stjepan Vukçiqin (il signor erceho) dhe, nëpërmjet tyre, edhe me aristokracinë kroate në veri. I madhi kroat, Mlladen III Shubiqi (1384), kishte për grua Helenën, motrën e car Dushanit. Motra tjetër e carit të Eudokisë ishte e shoqja e sebastokratorit Dejan dhe e ëma e Theodor Balshës. Këtë rrjet të fuqishëm gjaku, që mund të vërtetohet edhe me dokumente, e tregon më së miri "Historia e shtëpisë Muzaki" (1510), në të cilën shkriheshin traditat e shkëlqyera të Bizantit, Bullgarisë, Serbisë, Shqipërisë dhe të Zetës.

Të gjitha këto familje nga gjaku ishin të barabarta. Vetëm për pushtuesit, të cilët në fillim të shek. XV, si udhëheqës të bujarëve, pushtuan Epirin dhe caktuan rezidencat e tyre në Artë, Gjirokastër, Janinë e në Lepant, Gjon Muzaka flet për njëfarë epërsie, duke i quajtur ata "signoriper se". Kështu quan ai veçanërisht të zotin e Zardarisë, Vugën, Vongën (gabimisht edhe Kongo, Drugo), I biri i të cilit, Pal Zardari, u martua me një nga Muzakajt. Ky Vago nuk është askush tjetër, përveçse serbo-shqiptaro-bullgaro- vllah i kronikës së Janinës.

Parimi i pleqësisë (sinioratit) ishte që në fillim edhe te shqiptarët si zakon, njësoj si te sllavët dhe në dinastinë hungareze të Arpadëve. Në fund të shek. XII shihej gjurma e qartë e kësaj dinastie. Progoni, arhonti i shqiptarëve (arbanëve) me qendër në Krujë, kishte dy djem: Gjinin dhe Dhimitrin. Pas vdekjes së Gjinit, erdhi në pushtet Dhimitri, i quajtur në dekretet e Papës (1209) "iudex Albanorum" Gruaja e tij ishte Komnena, e bija e zhupanit të madh serb dhe e mbretit të mëvonshëm, Stjepan Bërvovjençanit, dhe e Eudokisë, së bijës së car Aleksandrit III.

Më vonë (rreth vitit 1253) u pa në ato vise, sikurse e arsyeton këtë Drinovi, edhe njëfarë trashëgimie në linjën femërore).

Parëlindja depërtoi vetëm në kontakt me anzhuinët (1381 Karl Topija "cum illustrissimo suo primogenito"). Ndikimi I anzhuinëve shihet edhe në emrin Karl te Topiajt, si dhe në emrin Vilhelm te Blinishtët e Arianitasit. Secila nga këto familje përbënte një bërthamëz shtetërore të vërtetë. Të gjitha ato mbanin një oborr, në të cilin shkonin e vinin bujarët vasalë, të mëdhenj e të vegjël, (zentiluomini, boiari kishin ministrat e tyre të financave (protovestiari), kancelarët (lagofeti) dhe "dijakët" (dhjakët); kryenin administrimin mb anë të qefalëve dhe vojvodëve.

Në shkresat e tyre përdoreshin të tre gjuhët e shkruara të Evropës: latinishtja, greqishtja e sllavishtja, Shembull tipik për këtë është mbishkrimi trigjuhësh i Karl Topisë (1381) në manastirin e Shën Gjonit afër Elbasanit. Në veri mbizotëronte kancelaria serbe, kurse në jug ajo greke. Gjuha latine u shua. Në vitin 1434, raguzianët e njoftuan carin dhe mbretin hungarez, Sigmundin, se Andra Topija kishte vetëm "kancelarë sllavë" (sclavonos cancellarios) dhe, për këtë arsye, duhej që letrat e carit t'ua jepnin për t'i lexuar noterët latinë në qytetet bregdetare, kështu që përmbajtja e letrave nuk mbetej sekret. Jo vetëm Balshajt, por edhe Dukagjinët (1387) e Kastriotët (1422) kishin kancelari sllave. Por Gjon Kastrioti, si vasal turk, mbante korrëspondencë me venedikasit në greqisht. Niketa Topija nënshkroi greqisht (1408) një marrëveshje të shkruar latinisht.

Edhe anzhuinët u dërgonin Muzakajve shkresa në greqisht (133 et ecce pro maiori certificacione vestra de omnibus convencionibus fieri vobus mandavimus litteras in greca lingua scribendas). Pjesëtarët e kësaj familjeje i shkruanin edhe në vitin 1481 letra në greqisht hercegut të Kalabrisë. Kontakti i drejtpërdrejtë me anzhuinët dhe me kalorësit francezë të Ahajës në jug, bëri që të përdorej në këto vise herët stema. Drejt saj arriti rryma hungareze nga vëriu nëpërmjet Bosnjës. Mbi gurin me mbishkrirhin e Karl Topisë në Shën Gjon është gdhëndur luani i kurorëzuar, nën të, në një fushë e pjerrët, zambakët anzhuinë. Mbi stemën e vjetër të Muzakajve, sikurse tregon Giovani (1510), ishte një burim me dy pishtarë, ndoshta një aluzion për burimet e vjetra të naftës në afërsi të Vlorës. Kur Muzakajt (Andrea II) u bënë despotë nën pushtetin e perandorit Andronik (para vitit 1336), morën në stemën e vet shqiponjën dykrenare me yll (Varme delV impero). Dukagjinët kishin në stemë shqiponjën e bardhë.

Në vulat e Balshajve shihej koka e ujkut me dhëmbë jashtë; shkrimi ishte qirilisht. Qysh nga viti 1369 nuk kishte çdo vëllazëri vulën e vet, por një të përbashkët. Vulat.e Dukagjinëve, Topiajve e Muzakaj ve nuk ishin të njohura. Të dërguarit e Arianit Koinnenit vunë në marrëveshje me mbretin e Aragonës (1421) vulën e zotërisë së vet. Kastriotët përdornin për vulë pelikanë antikë.

Qysh herët bujaria shqiptare ndjeu freskun e humanizmit italian, i eili krijoi modën, që gjenealogjia të bëhej me prejardhje klasike, helene ose romake. Edhe në truallin shqiptar u sajua përralla se Muzakajt rridhnin nga Molosët helenë të lashtë në Epir. Dukagjinët, që të mund ishin të barabartë me Topiajt, kënaqeshin me përrallën, se rridhnin prej dukës së Anginës, vëllait të vojvodës.
Në Itali kjo direktivë solli fryte të habitshme në falsifikimin gjenealogjik të "princit" shqiptar Andre Angjelit (1553-1567). Ky Andre e nxori linjën e familjes së tij nga perandori Theodhos dhe mbahej si trashëgimtar i Angjelëve mbretërorë. Një libër i Barletit (Romë 1553) mbante këtë dedikim .

Sipas dokumenteve e vërteta është vetëm ajo, që Angjelët kanë qenë një familje patricësh të Durrësit (1352, condam comitis Angeli de Durachio), që prej kësaj ka dale kryeipeshkvi në zë i Durrësit, Pali (1460-1469), "Myrice regionis iudex" Vëllai i tij, Pjetri, arriti merita të mëdha te venedikasit (1478) dhe ndoshta u bë "vojvodë i Drivastif'.

Të mëdhenjtë shqiptarë ishin krejt të barabartë me bujarët e lartë të Italisë. Kur pas vdekjes së Skënderbeut (1468) atyre iu desh të iknin në Itali, shpesh edhe pa pasuri e pa ditur gjuhën italiane, i priste atje jo vetëm mëshira e dinastisë së Napolit, por edhe përkrahja e plotë e aristokracisë së atjeshme.

Siç tregon Muzaki, bujaria shqiptare mbante në vendlindjen e vet flokë të gjatë deri në supe, të përdredhur e të gërshetuar. Sipas kësaj veshjeje, një pasardhës i tij, Theodori I (jetoi rreth vitit 1319) mori mbiemrin (vuol dir trezze). Këtë veshje të lashtë kombëtare shqiptare, që mund të shihej edhe në vitin 1860 pranë Klementi nëve në Srema (fshati Nikitinci), e mori edhe fisi serb i Mërkojeviqve afër Ulqinit (1570, portano capili lungissimi. Ajo u bë modë edhe larg te boshnjakët dhe; sipas saj, shtëpia e herceg Sandalit (1435) mori mbiemrin "Kosaça" (shqip "gërshetës).

Histori shkruesi i vjetër i Shqipërisë, Barleti, lavdëron bukurinë trupore të Kastriotëve, të Topiajve dhe të Arianitasve. Nga kjo racë njerëzish fort të bukur, me gjak të nxehtë dinarik, dolën kalorës të përmendur në luftimet kufitare dhe pastaj në luftën shfarosëse me turqit.

Produkti më hyjnor i këtij seleksionimi vdekjeprurës, luftëtari më i tmerrshëm, qëe krijoi në përgjithësi përleshjae Evropës me turqit, është Gjergj Kasfrioti Skënderbeu. Ky edhe për së gjalli u madhërua nga Evropa Perëndimore me legjenda. Paragjykimi se Skënderbeu kishte fuqi demoni, i bëri turqit që të mos besonin në kisinet. Fantazia e popujve të Ballkanit, të dërrmuar prej të pafeve, krijoi prej tij heroin e këngëve të vetadhe të përrallave të mbledhura. Qysh në shekullin XVII, por edhe në praninë e turqve, shqiptarët këndonin (da tuti gli Albanesi) këngë për Skënderbeun.

Po ashtu të tilla këngë prej asaj kohe kreshnike janë ruajtur te kolonistët shqiptarë në Italinë e Jugut, ku kanë gjetur edhe Macphersonin e vet.

Emri i tij jeton edhe sot në Mat, si dhe përgjatë Fanit deri në Pukë në disa lugina {Fusha e Skënderbeut) dhe shkëmbinj, njëri prej të cilëve mban emrin "Gjurma e atit të Skënderbeut pranë Lekës III Dukagjinit, Skënderbeu paraqitet edhe në përrallat e shqiptarëve të Veriut, i zbukuruar me motive prej ciklit të Kraljeviq Markut dhe të mitit nordik për Barbarosin. Vëllazëria më e fortë e Kuçëve të Malit të Zi, Drekuloviqët, e lartësojnë "brezin e të parëve të vet", duke thënë se rrjedhin prej Skënderbeut. Nimbusi i këtij heroi u zgjerua edhe në mjedisin e sllavëve të jugut. Pranë tij dhe pranë Lekës përmendet I pamposhturi shqiptar Musa Kesexhia, njeri me tri zemra. Ky është "Moses Dibranus " i Barletit, "Moise Araniti" i Muzakit,"Valente cavaliere "uomo di core e chi valera ", i cili si pararojë e bujarisë shqiptare e të Zetës, gjeti vdekjen (pas vitit 1461) nga dora turke.

Nën kërcënimin turk e gjithë bujaria shqiptare u bashkua në një lidhje politike. Në kuvendin e Lezhës (1444), Skënderbeu u zgjodh nga bujaria shqiptare prijës i përgjithshëm kundër turqve.
Në atë kuvend mori pjesë edhe shqiptari katolik Pjetër Spani, pronar i madh rreth Shkodrës dhe Drishtit. Familja Span, de Span, Hispanus Spanoviq kishte prejardhje greke (onavdç), do të thotë qose, pa mjekër, (kjo ishte një fjalë fyese te grekët e mesjetës). U dynd në ato vise në fillim të shek. XIV. Më parë (1322) përmendet në Shkodër. Me tregti fitoi pasuri të mëdha, veçanërisht nën despotët serbë. Të bijtë e tij quheshin Bozhidar (1474), Aleks (Llesh) dhe Hërvoje.

Nën Skënderbeun, bërthamat e shumta shtetërore të këtyre familjeve u shkrinë në një shtet të vetëm, në shtetin e fundit të krishterë më të madhin në Ballkan, pas rënies së Kostantinopolit, të Serbisë dhe të Bosnjës. Pranë Shqipërisë ishte Mali i Zi nën Stjepan Cërnojeviqin.

Pas vdekjes së Skënderbeut (1468), turqit i shkatërruan këto bërthama shtetërore. Bujarët shqiptarë u vranë në luftë dhe një pjesë ikëri në vende të huaja. I biri i Skënderbeut, Gjoni, mori në Napoli dukatën e Shën Pjetrit (San Pietro) në Galatina dhe markontën Soleto. Brezi i tij mbaroi në shek. XVI. Pasardhësit e të vëllait të Skënderbeut, Stanishit, qëndruan nën titullin "Marchesi d'Atripalda" në Itali deri në vitin 1873. Në Napoli, Giovanni Musachi (1510) shkroi historinë e shtëpisë së vet. Kjo familje vdiq këtu në linjën mashkullore rreth vitit 1600. Në shek. XVI u shuan në Itali dhe Arianitët. Në Venedik dhe në Ankona qëndruan pasardhësit e Dukagjinëve deri në shek. XVII.  Cërnojeviqët mbetën në atdhe dhe u turqizuan. Në shek. XVI Mali i Zi u bë kadillëk turk; në Shqipëri sunduan sanxhaqet. Por në vënd të bërthamave shtetërore të thërrmuara, u ngritën shpejt mjegullat kombëtare të fiseve.

Kujtimi për dinastitë e shuara shqiptare ishte shumë I fuqishëm. Në truallin mbi të cilin patën sunduar, mbiemrat e tyre qëndruan edhe shumë kohë pas rënies së tyre. Sikurse Epiri në administratën e vjetër turke u quajt "Karl-UV' ("toka e Karlit"), sipas emrit të sundimtarit të vet kristian të fundit, Karl Toccos, ashtu edhe krahina përgjatë Semanit quhet edhe sot "Myzeqe".

Kjo krahinë është e dyfishtë: Myzeqeja e Madhe dhe Myzeqeja e Vogël. Në shekullin XVI, emri i saj ishte Musakitë; "Musachia in albanese se dice Musachit. Ky është shumësi i emrit të përveçëm Musaki (Muzak). Analogjisht thonin serbët rreth vitit 1360: na Zetu na Balshikje' ("mbi Zetën mbi Balshikin").

Krahinën e dyfishtë Skuria afër Durrësit e kçmi përmendur; po ashtu edhe për Misjen kemi bërë fjalë. Afër Lezhës, Musachi: "lopaese de GuonimV'. Krahina e Dukagjinëve, pasi kaloi në administrimin turk (1334, Ismail Teucro voyvoda contrate olim Tanus Ducayn) u ruajt deri në ditët e sotme. Njëherë, (1452) përmendet edhe distrikti i Dushmanëve. Në një përshkrim të Shqipërisë të vitit 1570, malet verilindore të Shkodrës quhen sipas emrit të familjes Span (li monti che si dicono Spani sotto qualie fra li monti delli Docagini corre Drino).

Milan Shuflaj Serbët dhe Shqiptarët

image description
Koha historike
Histori
Thamë "shkenca e njerëzve". Kjo është diçka ende shumë e turbullt. Duhet shtuar "e njerëzve në kohë". Historiani nuk mendon si qenie "njerëzore". Atmosfera ku mendimi i tij merr frymë natyrshëm është kategoria kohë. 

Sigurisht, vështirë të mund të përfytyrohet një shkencë, cilado qoftë ajo, që të mos e mbajë parasysh kohën. Megjithatë, për shumë prej atyre që, me marrëveshje, e ndajnë atë në pjesë artificialisht homogjene, koha përfaqëson vetëm një masë. Përkundrazi, duke qenë një realitet i gjallë dhe konkret, në pakthyeshmërinë e vrullit të saj koha e historisë është plazma ku zhyten dukuritë, si vendi i kuptueshmërisë së tyre. Numri i sekondave, viteve ose shekujve, që i duhen një trupi radioaktiv për t'u shndërruar në një tjetër trup, është për atomistikën një e dhënë themelore. Por, që kjo apo ajo metamorfozë të ketë ndodhur dje ose sot, ose që ajo duhet të ndodhë nesër, një konsideratë e tillë, pa dyshim, do t'i interesonte gjeologut sepse gjeologjia, në mënyrën e saj, është disiplinë historike; ajo e lë fizikanin krejtësisht të ftohtë. 

Në të kundërt, asnjë historian nuk do të kënaqej vetëm duke konstatuar se Qezarit iu deshën tetë vjet për të pushtuar Galinë dhe se Luter-it iu deshën pesëmbëdhjetë vjet për t*u shndërruar nga ai shkollari ortodoks i Erfurtit në reformator të Vitembergut. Atij i intereson edhe më shumë t'i caktojë pushtimit të Galisë vendin e saj të saktë kohor në tronditjet e shoqërive europiane; dhe pa mohuar aspak atë çka mund të ishte e përjetshme në një krizë shpirtërore si ajo e murgut Martin, ai do të mendojë t'i bëjë asaj një vlerësim të drejtë vetëm pasi të ketë përcaktuar me përpikmëri mbi kurbën e fateve njëherazi momentin e njeriut që përfaqësonte heroin dhe momentin e qytetërimit që ishte klima e kësaj krize.

Mirëpo kjo kohë e vërtetë për nga natyra është vazhdueshmëri. Është, gjithashtu, ndryshim i përhershëm. Nga antiteza e këtyre dy vetive vijnë problemet e mëdha të hulumtimit historik. Atij hulumtimi që para së gjithash vë në dyshim deri dhe arsyen e qënies së punimeve tona.

Qoftë dhe dy periudha të njëpasnjëshme të këputura në vazhdën e dy epokave të pandërprera. Në çfarë mase – edhe nëse lidhja që vendos midis tyre fluksi i kohës fiton ose jo mbi pangjashmërinë e lindur të vetë kësaj kohe – duhet mbajtur si e nevojshme apo e kotë njohja e më s'ë vjetrës për njohjen e më së resë?

Marc Bloch - Apologji për historinë ose mjeshtëria e historianit.
image description
Zgjedhja e historianit
Histori
Fjala histori është shumë e vjetër: aq e vjeter sa nganjëherë të lodh. Më të rrallë puna ka vajtur vërtet deri atje sa kanë dashur ta fshijnë fare nga fjalori. Sociologët e erës durkheimiane, nga ana e tyre, i bëjnë vend asaj. Por për ta degdisur në një qoshe të vogël e të mjerë të dijeve të njëriut: një lloj harrese kjo ose, duke i ruajtur sociologjisë gjithë sa që atyre u dukej e përshtatshme për një analizë racionale, ata hedhin poshtë faktet njerëzore, që i gjykojnë njëherazi më artificialet dhe më të rastësishmet.

Ne, përkundrazi, fjalës histori do t'i ruajmë këtu domethënien e saj më të gjerë. Ajo nuk ndalon të përparojë asnjë drejtim hetimi, qoftë ky i orientuar me parapëlqim për nga individi ose shoqëria, qoftë nga përshkrimi i krizave të çastit ose ndjekja e elementeve më jetëgjata; ajo nuk ngërthen në vetvete asnjë kredo; sipas etimologjisë së saj fillestare, ajo nuk merret me asgjë tjetër përveçse "hulumtimit". Pa dyshim, që nga koha kur fjala histori është shfaqur në buzët e njerëzve, këtu e më se dymijë vjet të shkuar, përmbajtja e saj ka ndryshuar shumë. Është fati gjuhësor i të gjithë termave vërtet të gjallë. Sa pagëzime dhe sa kohë e harxhuar do t'i duheshin mbretërisë së akademive në qoftë se pas çdo fitoreje të tyre shkencat do të kërkonin një emërtim të ri! Duke i qëndruar paqësisht besnike emrit të saj të lavdishëm helen, historia jonë, gjithsesi, nuk do të jetë aspak krejt si ajo që shkruante Hekateu i Miletit, as si fizika e lordit Kelvin ose e Langevin-it, as si ajo e Aristotelit.

E megjithatë, ç'farë është ajo? Në krye të këtij libri, i cili përqendrohet rreth problemeve reale të hulumtimit, nuk do të kishte asnjë interes të ngrinim një përkufizim të gjatë e të ngurtë. Cili punëtor serioz është shqetësuar ndonjëherë nga dogma të tilla? Saktësia e tyre e hollë nuk lë vetëm të shpëtojë atë çka është më e mira në çdo vrull intelektual: kuptoni atë çka gjendet brenda tij në trajtë dëshirash të thjeshta për vrull drejt një dije ende të përcaktuar keq, por me fuqi për t'u shtrirë. Rreziku më i madh i këtyre dogmave është se ato përkufizojnë me aq kujdes vetëm e vetëm që të vënë më mirë kufij. "Ky subjekt", thotë* rojtari i termave të gjithpushtetshme, "ose kjo mënyrë për ta trajtuar atë, pa asnjë dyshim mund të jetë tërheqëse. Por, hap sytë, o efeb:kjo nuk është histori". A jemi ne, pra, një juri e kohëve të vjetra për të kodifikuar punët që u lejohen njerëzve të  mjeshtërisë, dhe me t'u mbyllur lista, ushtrimin e tyre t'ua ruajmë, me siguri, mjeshtërve tanë që janë pajisur me patenta? Fizikanët dhe kimistët janë më të urtë, me sa diunë, kurrë dhe kurrkush nuk i ka parë të grinden rreth të drejtave përkatëse të fizikës, të kimisë, të kimisë fizike, ose - duke supozuar që ky term ekziston - të fizikës kimike.

Nuk është më pak e vërtetë gjithashtu se përballë realitetit të pafund e të pështjelluar, historiani duhet detyrimisht të përcaktojë atje pikën e veçantë ku do të përdorë mjetet e tij; për rrjedhojë, të bëjë në këtë realitet një zgjedhje që, sipas të gjitha gjasave, nuk do të jetë e njëllojtë, për shembull, me atë të një biologu ; që të jetë, mirëfilli, një zgjedhje historiani. Ky është një problem i vërtetë veprimi. Ai do të na ndjekë gjatë gjithë studimit tonë.


Marc Bloch - Apologji për historinë ose mjeshtëria e historianit.

image description
Klementi i Ohrit dhe Shqiperia
Histori
Rreth vitit 886 Borisi, mbreti bullgar, dërgoi një misionar sllav për të predikuar ungjillin dhe për të mësuar shkrimin sllav në krahinat jugperëndimore të mbretërisë së tij. Këto krahina përfshinin një pjesë të madhe të Maqedonisë Perëndimore dhe të Shqipërisë Jugore. Ky misionar gjatë një periudhe 50-vjeçare të jetës së tij kishte fituar në vende të ndryshme të Evropës, në Bizant, në Romë e në Moravi famën e një njeriu me kulturë e me autoritet moral, i cili njihte mirë dy botët, bizantine dhe sllave. Atë e quanin Klement. Ishte me origjinë bullgare, me sa duket i shuguruar prift në Romë nga Papa Adrian II, kishte bashkëpunuar ngushtë në veprën e misionarëve bizantinë Cirili dhe Metodi dhe e quante veten dishepull të drejtpërdrejtë të tyre. Pjesëmarrja e tij në këtë vepër që i dha zanafillën një kulture kozmopolite me sfond bizantin, në pjesën më të madhe sllave, përsa i përket formës së saj, kishte lënë gjurmë të thella tek ai. Jeta e tij gjer në këtë kohë kishte qenë si një pasqyrim i jetës së dy mjeshtërve. Në Konstandinopol në fillim të viteve 60 të shek. IX ai kishte marrë pjesë, pa dyshim, krahas Cirilit e Metodit në shpikjen e alfabetit të parë sllav, që në formën e tij origjinale glagolitike e më vonë në formë cirilike, i dha zanafillë sllavishtes së vjetër, që pas greqishtes e lati- nishtes, qe gjuha e tretë ndërkombëtare e Evropës Mesjetare.[2]

Është pothuajse e sigurt që Klementi shoqëroi mjeshtrit e vet në Moravi në vitin 863 dhe, pasi përfundoi vepra e tyre në Evropën Qendrore, erdhi bashkë me ta në Romë gjatë dimrit të vitit 867-868. Pas vdekjes së shën Cirilit, në shkurt të vitit 869, Klementi u lidh tërësisht me Metodin, të cilin e ndoqi përsëri në Evropën Qendrore, gjersa mjeshtri i tij u emërua nga papa kryepeshkop i Moravisë e i Panonisë dhe i dërguar i Selisë së shenjtë pranë popujve sllavë.

Kur Metodi vdiq në Moravi më 855, Klementi mbeti një ndër krerët e klent sllavofon, të cilët qënë viktima të armiqësisë së frankëve. armiq të betuar të veprës së Cirilit e të Metodit. I arrestuar nga autoritetet morave, në po këtë vit, 885, u përjashtua nga Moravia me një grup shokësh dhe gjeti një pritje të ngrohtë në oborrin e mbretit bullgar Boris.

Biografinë e mëpastajme të Klementit arrijmë ta njohim nga dy dokumente të shkruara në greqishten bizantine: e ashtuquajtura «Biografi e gjatë» anonime, por që i atribuohet për disa arsye, që mua më duken tërësisht bindëse, Teofilaktit, kryepeshkop i Ohrit në fund të shek. XI dhe në fillim të shek. XII, dhe «Biografia e shkurtër», edhe kjo gjithashtu anonime, autori i së cilës ka gjasë të jetë Dhimitër Komatjani. kryepeshkop i Ohrit në gjysmën e parë të shek. XIII.[3]

Autori i «Biografisë së gjatë» na tregon arritjet e Klementit e të shokëve të tij në Pliska, kryeqytet i mbretërisë bullgare. Borisi, mbreti i tij. ishte i krishterë që 20 vjet më parë; pasi kishte ngurruar për një kohë mjaft të gjatë në mes dy juridiksioneve rivale të Romës e të Kostandinopolit, ai më në fund e kishte lidhur kishën e vet me Patrikanën e Bizantit, në vitin 870.

Megjithatë atij i mbeti për të zgjidhur një problem delikat. Gjuha greke e shfrytëzuar nga kleri bizantin, që administronte kishën bull- gare. ishte e pakuptueshme për shumicën dërrmuese të popullit të tij dhe Borisi mund të trembej, ashtu siç i ka ndodhur më shumë se një mbreti të kthyer në fenë e krishterë nga bizantinët, që monopoli po- thuajse tërësor i klerit grek në vendin e tij, herët a vonë, mund të shpinte në humbjen e pavarësisë së tij politike. Një kler sllavofon, trashëgimtar i traditave të Cirilit e të Metodit që, megjithëse e njihte parësinë fetare e kulturore të Bizancit, i jepte një rëndësi qendrore konceptit të vetëvendosjes gjuhësore të popujve sllavë, paraqiste një zgjidhje ideale për dilemën e tij.

Me të drejtë autori i «Biografisë së gjatë» duke folur për Klementin e për shokët e tij të mërgimit pohon që Borisi «kishte etje për njerëz të tillë».[4]

Klementi dhe shokët e tij, nga të cilët kryesori ishte Naumi, qëndruan për disa muaj në oborrin e mbretit bullgar, me të cilin, na thotë «Biografia e gjatë-, ata patën takime të gjata e të shpeshta. Rezultat i këtyre takimeve, sikundër e dimë, qe vendimi i marrë nga Borisi rreth vitit 886, që të dërgohej Klementi në cilësinë e mësuesit në kufijtë jugperëndimorë. Caqet gjeografike të këtyre kufijve nuk njihen veç me përafërsi, po ashtu si dhe etapat e ndryshme të avancimit progresiv të mbretërisë bullgare në drejtim të detit Adriatik. Megjithatë ne mund ta quajmë si të sigurt që në gjysmën e dytë të shek. IX kjo mbretëri përfshinte, përveç krahinës së liqeneve të mëdha të Ohrit dhe të Prespës në Maqedoni, një pjesë të mirë të Shqipërisë së sotme Jugore, qendrat Elbasan, Devoll, Berat ndoshta edhe Vlorën.

«Biografia e gjatë» na jep disa saktësime topografike që lejojnë të lokalizohen, së paku disa qendra të territorit shqiptaro-sllav, me sa duket mjaft të gjerë, në të cilin Klementi qe emëruar mësues. Vepra e lartpërmendur nuk është aspak e qartë dhe prandaj vazhdimisht ngjall kundërshtime. Kështu ne marrim vesh që Borisi, për të lehtësuar veprën e Klementit, ndërmori një riorganizim administrativ: «ai e ndau territorin Koutmicinica nga territori i Kotokios (ose Kotokion)» dhe emëroi Dometasin sundimtar dhe Klementin mësues të këtij territori Kotokios (ose Kotokion) deri tani u ka shpëtuar të gjitha përpjekjeve për t'u identifikuar. Përkundrazi Koutmitcinica (Kutmicinica) ose, në disa dorëshkrime Koutmiçivitca (Kutmiçivica) — forma e dytë parapël- qehet nga shumica e historianëve modernë - mund të lokalizohet të paktën me përafërsi. Biografi shton me këtë rast se Borisi i dha si dhuratë Klementit tri shtëpi në Diabolis (Devoll), gjithashtu dhe disa vende për pushim afër Ohrit dhe Gllavinicës. Pra këto tri qytete - Ohri, Diabolis dhe Gllavinica - gjendeshin në brendësinë e territorit të Kutmicinicës ose Kutmiçivicës, që nuk I përmend asnjë burim tjetër mesjetar. Ohri, i vendosur në bregun verior të liqenit me të njëjtin emër, në zemër të Maqedonisë Perëndimore, ishte paracaktuar të bëhej, kryesisht për hir të Klementit, një nga qendrat kryesore të kulturës bizantino-sllave në Ballkan.

Për sa i takon qytetit Diabolis (Devol, Devolli), ky deri tani nuk është lokalizuar me saktësi. Autorët bizantinë që e përmendin — Skilica dhe Ana Komnena[5] në radhë të parë — e venë në lidhje, nga njëra anë, me krahinën e liqeneve të Maqedonisë (Ohrin dhe Kosturin), nga ana tjetër me zonën malore të Tomorit shqiptar, më në perëndim. Duket e sigurt se qyteti gjendej diku në luginën e lumit Devoll. Për sa i takon një lokalizimi më të përpiktë ka mendime të ndryshme. Kështu historiani bullgar Zlatarski, që ka shkruar për këtë në vitin 1922, e ka vendosur qytetin e Devollit në kthesën që merr lumi i Devollit në fushë, në pikën më të afërme me Shkumbinin[6] Në kohë më të vona i njëjti mendim është mbrojtur nga Pol Gotier[7]. Historianë të tjerë, me sa duket me arsye më të forta, e vendosin qytetin më sipër Devollit. Kështu Alen Dyselie, në librin e tij të fundit Fasada detare e Shqipërisë në Mesjetë (Selanik, 1981), e vendos Diabolisin në luginën e lartë të Devollit, «në një zonë malore, ose së paku afër malit... jo shumë larg nga Ohri»[8]. Duke pasur të njëjtën pikëpamje, dijetari bullgar Emil Georgievi ka tërhequr vëmendjen tonë tek një pasazh i njërës nga Biografitë e shën Naumit, shokut dhe vazhduesit të Klementit, ku Manastiri i njohur i themeluar nga Naumi në breg të Liqenit të Ohrit, vendoset në krahinën e Devollit.[9]

S'ka dyshim që Diabolis — Devolli ka luajtur, po ashtu si Ohri, një rol me rëndësi të madhe për veprimtarinë e shën Klementit në Kutmicinica. Të mos harrojmë se pikërisht në Devoll gjendeshin tri shtëpitë që mbreti Boris i vuri në dispozicion të tij. Në «Biografinë e gjatë» thuhet se këto shtëpi ishin shumë komode dhe kishin qenë pronë e disa familjeve aristokrate bullgare. S'ka dyshim që zoti Georgiev supozon me të drejtë që pronarët e vjetër të tyre t'i përkisnin partisë pagane, kundërshtare të politikës së krishtere të Borisit dhe prandaj ishin shpronësuar[10].

Përpara se të përpiqemi të bëjmë një përcaktim gjeografik të Kutmicinicës, të këtij territori shqiptaro-sllav, të cilin Klementi e kishte si mision ta mësonte dhe t'i përhapte ungjillin, na duhet të identifikojmë toponimin e fundit të përmendur në këtë fushë nga burimet mesjetare: toponimin Gllavinica. Në afërsitë e këtij qyteti, ashtu si dhe afër Ohrit, gjendeshin «vendet e pushimit» që Borisi ia kishte caktuar Klementit rreth vitit 886. Gllavinica përmendet gjithashtu në «Biografinë e shkurtër» të Klementit, një dokument që duket qartë se i përket gjysmës së parë të shek. XIII. Autori na informon që Klementi e kalonte pjesën më të madhe të kohës në dy qytete: në Ohër dhe në Kefalinia, përkthimi i së cilës në gjuhën bullgare është Glavinica ku ai lë disa monumente.

Monumentet e ngritura nga Klementi në Glavinica (emri i së cilës është një përkthim i përpiktë në sllavisht i fjalës greke Kefalinia) identifikohen në një pasazh tjetër të «Biografisë së shkurtër» ku thuhet se mund të shihen në Kefalinia të ruajtura deri në ditët tona disa shtylla të gurta mbi të cilat është gdhendur një mbishkrim që bën fjalë për kthimin e popullit bullgar në të krishterë[10]. Ishte një koincidencë e çuditshme që më 1918, gjatë Luftës së Parë Botërore, një gur votiv I zbulua nga ushtria austriake në Ballsh në Shqipërinë e Jugut, në jugperëndim të Beratit. Teksti greqisht i mbishkrimit i gdhendur mbi këtë gur përkthehet kështu: «Princi i Bullgarisë, Borisi, i cili ki- shte marrë emrin Mihal, qe pagëzuar bashkë me popullin e tij nga zot në vitin 1374»[11]. Kjo shifër, duke iu referuar vitit bizantin, i korrespondon vitit 866 të erës sonë. Ky lokalizim i Glavinicës në jugperëndim të Beratit është konfirmuar nga dëshmia e Ana Komnenës. Në një pasazh të «Aleksiadës» ajo tregon që Robert Guiskardi, duke u nisur nga Butrinti për në Durrës, të cilin kishte për qëllim ta sulmonte, pësoi një anije thyerje gjatë një stuhie të tmerrshme përgjatë Kepit Glossa (Lingueta). Alen Dyselie vë re me saktësi që ky emër tregon skajin verior të gadishullit të Karaburunit që mbyll gjirin e Vlorës[12]. Ana shton, që Roberti dhe ata që shpëtuan nga flota e tij, shkuan pastaj të kalonin një javë në Glavinicë për t'u çlodhur dhe për të rimarrë forcat[13]. Në një pasazh tjetër të -«Aleksiadës» ajo na thotë që gjatë një sulmi të Bohe- mundit më 1108 një komandant bizantin që mbrojti Glavinicën «zbriti në fushë»[14].

Këto dëshmi, më duket, u japin plotësisht arsye konkluzioneve të Dyseliesë: «Ne pranojmë që Glavinica gjendet në lindje të Vlorës, në brendësi të tokave, mbi një lartësi, në një distancë të arsyeshme një-kohësisht dhe nga deti dhe nga Berati, në një vend të shënuar nga apostolati i Shën Klementit të Ohrit»[15]. Të njëjtën gjë bën edhe studiuesi shqiptar Theofan Popa në një artikull të botuar në «Studia Albanica» më 1964, i bazuar në punimet e Zlatarskit dhe në kërkimet e veta, kur identifikon Glavinicën me Ballshin e sotëm dhe e vendos qytetin mesjetar, ku qëndroi për ca kohë shën Klementi, në një rrip toke bregdetare të Shqipërisë së Jugut[16]. Në mbështetje të tezës së tij zoti Popa sjell dëshmi me interes të madh: ai sinjalizon aë krahina e Kutmicinicës në të cilën bënte pjesë dhe Glavinica shtrihej në pjesën qendrore të Shqipërisë së sotme. Në pjesën e paislamizuar të kësaj krahine, thotë ai, janë konservuar gjer në ditët tona gjurmët e kultit të misionarëve sllavë, të Cirilit e të Metodit dhe të dishepujve të tyre të drejtpërdrejtë.

Në traditën greko-sllave këta misionarë në numër 7, janë quajtur kolektivisht Të shtatët: Cirili, Metodi dhe dishepujt e tyre Klementi, Naumi, Horazdi, Engjëllori, Sava. Është tepër me interes të lexosh në punimin e zotit Popa që pothuajse në të gjitha kishat mesjetare të Myzeqesë, të Vlorës e të Beratit gjejmë në ikonat ose në pikturat murale paraqitje të këtyre shtatë shenjtorëve.[17]

Dhe ja ne po kthehemi në pikën tonë të nisjes në lokalizimin e Kutmicinicës, në territorin ku Klementi u emërua mësues nga Borisi i Bullgarisë. Ky territor, ne e kemi parë, është mjaft i gjerë: ai përfshin krahinën e liqeneve të mëdha maqedonase, të paktën atë të Ohrit, hapësirën ndërmjet luginave të Shkumbinit dhe të Devollit, qytetet e Diabolit (Devol), të Beratit dhe të Glavinicës dhe, mundet, një zonë bregdetare rreth Vlorës: një pjesë të rëndësishme, me fjalë të tjera, të Shqipërisë Jugore të sotme.

Klementi qëndroi në Kutmicinica 7 vjet. Sipas «Biografisë së gjatë» të tij, ai punoi kryesisht në tri fusha: predikoi ungjillin ndër paganët, shkroi dhe ngriti shkolla, ku ai dhe bashkëpunëtorët e tij u mësonin shkrim fëmijëve.[18] Mbretëria bullgare kishte qenë zyrtarisht e krishtere për rreth 20 vjet kur Klementi erdhi në Kutmicinica; dhe nuk është e vështirë të besosh që në periferinë e saj juglindore kishte atëherë jo pak njerëz; sllavë dhe shqiptarë, të cilët ende nuk ishin prekur nga ndikimi i krishterë që vinte, me sa duket, nga Selaniku, Durrësi e Vlora.

Veprat e shkruara të Klementit, një numër i rëndësishëm i të cilave ka arritur deri te ne, u redaktua, natyrisht në sllavishten e vjetër, qoftë nga përkthimet greke, qoftë nga shkrimet origjinale, e sidomos predikimet dhe panegjerikët.[19] Sipas të dhënave të biografit të tij, alfabeti që ai u mësoi fëmijëve, ishte me sa duket glagolitik, i shpikur nga shën Cirili: alfabeti cirilik nuk ekzistonte akoma. Biografi i tij shton që gjatë 7 vjetëve që kaloi në Kutmicinica kishte 3500 nxënës - dukuri e çuditshme, po pa dyshim jo e pamundur.[20]

Më 893, kur Simeoni, i biri i Borisit, mori pushtetin në Bullgari, Klementi u shugurua peshkop.

Lokalizimi ekzakt i dioqezës së tij, emri i së cilës del në forma të ndryshme në dorëshkrime, ngjan të ketë qenë, si thotë Pol Gotje, Dragvista,u është një problem i vështirë, që nuk na përket neve këtu, përderisa ai është vendosur në mënyrë të sigurt në lindje të Kutmicinicës, në Maqedoninë sllave. Duket se është shoqëruesi i tij Naumi që e zëvendësoi si mësues në Kutmicinica.

Dimitri Obolenski-Klementi i Ohrit dhe Shqipëria, në bot: Koncefernca kombëtare për formimin e popullit shqiptar të gjuhës dhe të kulturës së tij