Daily Alerts:

Çfarë është socializmi, kapitulli I.

Çfarë është socializmi, kapitulli II.

Çfarë është socializmi, kapitulli III.

Çfarë është socializmi, kapitulli IV.

Çfarë është socializmi, kapitulli V.

Liri dhe Revolucion

image description
Çfarë është socializmi, kapitulli I.
Socializmi/Komunizmi
Tingujt e parë të mëngjeseve qenë zhurmat e mbytura të nallaneve të vajzave të fabrikave, teposhtë, në rrugën e shtruar me kalldrëm. Besoj se para tyre duhej të binin sirenat e fabrikave të cilat smë kish rastisur të zgjohesha për t5i dëgjuar ndonjëherë.

Shtrati im ndodhej në qoshen e djathtë të anës së ngjitur me derën e odës. Matanë këmbëve të tij gjendej edhe një shtrat tjetër që ngjishej aq fort pas tij (e kishin vendosur në atë pozicion në mënyrë që të hapej dera) saqë unë qeshë i detyruar të flija me këmbët të palosura; nëse i shtrija, atëherë goditja me shkelm personin në shpinoren e vogël të shtratit. Z. Rilli, siç e thërritnin, qe në moshë të thyer, mekanik që i vinte ndoresh për gjithçmos dhe që punonte si drejtues në njërën prej minierave të qymyrit.

Sa mirë që atij i duhej të nisej për punë që në pesë të mëngjesit, kështu që unë kisha mundësi t'i drejtoja këmbët e të bëja ca orë gjumë siç duhej, pasi ikjes së tij. Në krevatin kundruall qe një minator skocez që qe dëmtuar për shkak të një aksidenti që i pat ndodhur në një pus miniere (një copë e madhe guri e pat vënë përfund dhe qenë dashur të kalonin disa orë derisa t'ia hiqnin me qysqi) dhe, kishte marrë pesëqind sterlina si dëmshpërblim.

Ai ishte një burrë dyzetvjeçar, i pashëm, trupmadh, i bëshëm, thinjosh, mustaqespicë, i cili përngjante më shumë me ndonjë kapter dhe, nuk e kishte për gjë të rrinte shtrirë gjer kur ditam qe thyer mirë, duke tymosur me një llullë të shkurtër. Ndërsa në shtratin tjetër flinin një radhë tregtarësh shëtitës, reklamues gazetash nëpër stenda dhe shitës shëtitës me këste që zakonisht rrinin vetëm për disa ditë në bujtinë. Ai krevat dysh qe më I rehatshmi që ndodhej në odë. Natën e parë kisha fjetur vetë atje, por ma punuan bukur që t'i bënin vend një qiramarrësi tjetër.

Besoj se të gjithë të sapoardhurit e kalojnë natën e tyre të parë në atë krevat dysh, pronarët e të cilit e përdornin, si të thuash, si karrem. Tërë dritaret i mbanin të mbyllura, me një thes të kuqe me rërë te rrasallitur te pezuli, kështu që, në mëngjes, dhoma kundërmonte si të ish kafaz qelbësi. Këtë nuk e vije dot re kur ngriheshe, por nëse dilje dhe ktheheshe rishtas aty, atëherë era e tmerrshme të çante vrimat e hundës.

Kurrë s'e zbulova sa dhoma kish në atë shtëpi por, më vjen çudi ta them, ajo kishte një banjë që nga koha e Brukerëve. Një kat më poshtë ndodhej kuzhina që, zakonisht, përdorej edhe si odë ndenjjeje, shporeti i së cilës nuk fikej ditë e natë. Ajo ndriçohej vetëm nga gallustra, ngase në njërën anë të saj gjendej një shitore ndërsa në anën tjetër një depo ushqimesh, brendia e së cilës ndodhej nëntokë, ku vendosnin plëndësin. Derën e depos së ushqimeve e zinte pjesërisht një minder pa trajtë në të cilën znj. Bruker, qiradhënësja jonë, dergjej vazhdimisht e sëmurë aty, stolisur me batanije të fëlliqura. Fytyrën e kishte të madhe, të zbehtë dhe në të i lexohej ankth. Kurrkush nuk e dinte me siguri se ç'e brente; dyshoja se ajo kishte vetëm një të keqe: qe liupëse. Përpara zjarrit kishte pothuajse gjithnjë një radhë teshash të njomura, ndërsa në mes të dhomës gjendej tryeza e madhe e kuzhinës tek e cila hanin familja dhe tërë qiramarrësit.

Asnjëherë s'pata rast ta shikoja atë tryezë plotësisht të zbuluar, por, kohë pas kohe, kam parë mbulesat e saj. Ngjitur me pllakën e saj ishte një faqe gazete e vjetër e njollosur me saicë Uorçesteri; sipër saj ndodhej një mushama e bardhë ngjitëse; më pas vinte një mbulesë e blertë sargie e, sipër saj një mbulesë prej liri e ashpër, që kurrë nuk e ndërronin sepse, më të rrallë, e hiqnin. Zakonisht, thërrimet e ngelura nga silla rrinin gjer në vaktin e darkës. Arrita të njihja thërrime të veçanta vetëm duke i  pare dhe vështroja përparimin e tyre poshtë e lartë nëpër tryezë, ditë pas dite. 
Shitorja ishte veçse një dhomë e ngushtë dhe e ftohtë. Jashtë dritares së saj kishte ca letra të bardha, relikte reklama çokollatash mjaft të vjetra, si yje të përndara. Brenda saj ndodhej një rrasë sipër së cilës kishte pjesë bardhoshe kukurecësh, një masë ^iflash të përhime të njohura si «kukurec i zi» dhe këmbë derri gjysmë të shndritshme të sapoziera. Në atë shitore shërbehej «paçe me bizele» dhe, me përjashtim të bukës, cigareve e konservave, aty nuk kishte gjë tjetër. Te dritarja qe ngjitur njoftimi se aty shërbeheshin çaje të ndryshme por, nëse ndodhte që ndonjë klient të kërkonte një fibchan çaj, në përgjithësi atë e hiqnin qafe me shfajësime. Z. Bruker kishte dy vjet që nuk kishte zënë punë me dorë; qe minator me zanat e, bashkë me të shoqen, gjithë jetën ishin mbajtur me punë të gjithëllojshme ndihmëse në shitore. Njëherë e një kohë kishin pasur një pijetore, por lejen e ushtrimit të saj e kishin humbur ngaqë në atë mjedis kishin lejuar zhvillimin e kumarit. Unë për vete dyshoj nese kishin. Nxjerrë ndonjëherë fitime nga secila prej veprimtarive të tyre tregtare, sepse ata qenë njerëz të tillë që merreshin me tregti kryesisht për të shprehur pakënaqësinë. Z. Bruker kishte pamje prej irlandezi,zijosh, kockëvogël, i thartë dhe palavi e vërtetë. Sma do mendja ta kem parë t'i lante ndonjëherë duart. Meqë tani znj. Bruker ishte e paaftë fizikisht ai merrej kryesisht me gatimin dhe, si gjithë njerëzit që nuk i lajnë asnjëherë duart, ai kishte mënyrën e tij të veçantë - të ngadaltë - se si i bënte gjërat. Në rast se të jepte ndonjë fetë bukë të lyer me gjalpë, atje gjeje gjithmonë një njollë të zezë të gishtit të madh të dorës. Bile edhe herët në mëngjes kur ai zbriste në strofkën e mistershme që ndodhej prapa minderit të znj. Bruker dhe nxirrte plëndësin nga uji, tashmë duart i kishte të zeza. Nga qiramarrësit e tjerë dëgjoja histori të tmerrshme për vendin ku mbahej plëndësi. Thuhej se atje gëlonin buburrecë të zinj. Se dise sashpeshporositeshin dërgesa tërejamalli, por kjo ndodhte rrallë pasi znj. Bruker datat e tyre i lidhte me ngjarje të veçanta. «Pa të shikojmë, qëkurse ndodhi ajo ngjarja unë jam furnizuar me tri ngarkesa malli të ngrirë (plëndës i ngrirë)», etj.

Ne qiramarrësve nuk na jepnin asnjëherë plëndës për të ngrënë. Asokohe, besoja që kjo ndodhte ngaqë plëndësi qe tepër i shtrenjtë; qysh atëherë mendoja se ne qemë velur me të, por më ra në sy se edhe vetë Brukerët nuk vinin asnjëherë plëndës në gojë. Të vetmit banorë të përhershëm të atjeshëm qenë: një minator skocez, z. Rilli, dy pensionistë të moshuar dhe një i papunë që mbahej nga K.N.B, që e thërritnin Xho, i cili qe nga ata njerëz që s'kanë mbiemër. Minatori skocez ishte mërzi e vërtetë kur arrije ta njihje. Si shumë të papunë një pjesë të madhe të kohës e kalonte duke lexuar gazetat e, nëse nuk i bëje dalje, atëherë ai mund të të mbante për orë të tëra me muhabet duke biseduar për gjëra të tilla si: Rreziku i Verdhë, vrasësit e Iinjave hekurudhore, astrologjia dhe kundërshtitë midis fesë dhe shkencës. Pensionistët e shkuar në moshë, si zakonisht, i kishin përzënë nga shtëpitë nëpërmjet vjegës «Llogaritja e tëArdhurave». Ata u jepnin Brukerëve dhjetë shilinga në javë dhe, në këmbim, merrnin llojin e strehimit që pritej nga një shumë e tillë, domethënë: një shtrat në trapazan dhe vakte që përbëheshin kryesisht me bukë e gjalpë. Njëri prej tyre i përkiste një soji «të fisëm» e vuante nga një sëmundje e keqe, kancer besoj. Ai ngrihej nga krevati vetëm ditën kur shkonte të tërhiqte pensionin. Ndërsa, pensionisti tjetër, që të tërë e thërritnin Xhek Plaku, qe një ish-minator shtatëdhjetë e tetëvjeçar që kishte punuar më shumë se pesëdhjetë vjet me radhë nëpër galeri. Ai ish i shkathët e mendjehollë por që, çuditërisht, mbante mend vetëm përvojat e fëmijërisë dhe kishte harruar gjithçka për pajisjet ndërlidhëse që përdoreshin nëpër miniera dhe përmirësimet në lëmin e tyre. E kishte zakon të më tregonte rrëfenja për luftime me kuaj të egër nëpër galeritë e ngushta nëntokë. Kur mori vesh shkallët qymyrgur dhe mia (gjashtë këmbë e dy inç e gjysmë i gjatë) nuk do t'ia dilte dot kryente «udhëtimin: udhëtimi dhe lartë: «Natën e mirë, djema!»për t'u shtrirë në shtratin që e kishte diku nën qeprat. Gjëja që admiroja më shumë te Xhek Plaku qe se ai nuk qe aspak zhvatës; në përgjithësi, edhe pse aty nga fiindi i javës, ai ngelej pa duhan, prapëseprapë ai nuk pranonte që nuk pranonte të pinte duhanin e të tjerëve. Brukerët kishin siguruar jetën e të dy pensionistëve të moshuar në një nga shoqëritë tregtare gjë të cilën e bënte megjashtë pensë në javë. Thuhej se ata i kishin dëgjuar të pyetnin përfaqësuesin e shoqërisë së sigurimeve se «sa kohë rrojnë njerëzit që vuajnë nga kanceri». Xhoja, njëlloj si ai skocezi, ishte lexues i rregullt i gazetave dhe, pothuajse, tërë ditën e ditës e kalonte në bibliotekën botore.

Qe njeriu i papunë tipik i pamartuar, një krijesë shkretane dhe fare zhelane me fytyrë të rrumbullakët që ngjante krejt si fëmijë tek e cila dallohej një shprehje prej çapkëni të patëkeq. Ai përngjantemë shumë me një fëmijë të vogël të lënë pas dore sesa me një të rritur. Ma ha mendja se, ajo që njerëz të tillë i bën të duken më të rinj për moshën që u rëndon në supe është mungesa e plotë e përgjegjsisë. Me vështrim të parë pandeha se Xhoja qe afërsisht njëzetë e tetë vjeç, dhe bëra habi të madhe kur mësova se ai qe dyzet e tre vjeç. Ai vdiste ti shqiptonte frazat me zë të lartë dhe mbahej shumë me të madh për dinakërinë e vet, me anë të së cilës ia kishte dalë të mos martohej. Shpeshherë më thoshte: Ska gjë më të rëndësishme se lishja martesore vërejtje që, me çduket, e kuptonte se qe jashtë mase e hollë dhe ndjellakeqe, Të ardhurat e tij përbëheshin, gjithë-gjithë, pesëmbëdhjetë shilinga në javë, nga të cilat gjashtë a shtatë ua jepte Brukerëve për krevatin ku flinte. Ngandonjëherë, më qëllonte ta shikoja duke përgatitur një filxhan çaj në zjarrin e kuzhinës, por vaktet i hante jashtë bujtinës, të cilat besoj se përbëheshin kryesisht prej buke të prerë në feta të lyera me margarinë nga ajo që shitej me qese, peshq dhe patate të fërguara.

Përveç këtyre kishte një dyndje klientësh që përbëheshin prej: tregtarë shëtitësish nga ata më të varfrit, aktorë shëtitës  që janë më se të zakonshëm në Veri ngaqë shumica dërrmuese e pijetoreve më të mëdha gjatë fundjavave pajtojnë në punë artistë të ndryshëm - dhe reklamues gazetash që këtë punë e bëjnë përmes stendave. Këta nuk më kishte rënë asnjëherë rasti t'i shikoja ndonjëherë më parë. Kaq e pashpresë e kaq e frikshme më dukej puna e tyre, sa që pyetja veten se si kishte mundësi që ata ia dilnin ta duronin një gjë të tillë kur burgu ofronte mundësi më të mira. Pajtoheshin në punë kryesisht në mënyrë të përjavshme ose nga gazetat e së dielës, e i dërgonin qytet më qytet duke i pajisur me harta dhe duke u dhënë një 'listë me rrugët ku.u duhej «të punojnë» përditë. Në rast se nuk ia dilnin të sigurojnë më e pakta njëzet pajtime në ditë, atëherë i nxjerrin nga puna. Për aq kohë sa vazhdojnë të ruajnë këtë shifër ata marrin nje rrogë të vogël: dy sterlina në javë, ma do mendja; nëse shifra i kalon të njëzet pajtimet atëherë marrin një përqindje fare të vockël. Kjo nuk është aq e vështirë sa duket, pasi familjet e lagjeve që përbëhen nga punëtoria blejnë gazeta javore me vlerë dy pensë të cilat i ndërrojnë për punë javësh, por unë dyshoj nëse ndonjëri e vazhdon gjatë këtë zakon. Gazetat punësojnë qyqarë të vërtetë, nëpunës të papunë, tregtarë shëtitës dhe persona të ngjashëm, të cilët, për njëfarë kohe, bëjnë përpjekje të pareshtura ndërsa shitjet i mbajnë në një shkallë shumë të ulët; paskëtaj, teksa puna i rraskapit fare atëherë pushohen nga puna dhe në vend të tyre merren njerëz të tjerë. Arrita të njoh dy prej tyre që ishin punësuar nga një prej të përjavshmeve më në zë. Si njëri, eclhe tjetri, qenë mesoburra që kishin familje për të mbajtur, ndërsa nj ëri prej tyre qe bërë gjysh. 
Ata rrinin dhjetë orë në këmbë çdo ditë, duke «punuar» nëpër rrugët që u kishin caktuar e qeftë të zënë gjer natën vonë duke plotësuar formularë të bardhë me mashtrime në lidhje me tirazhin e gazetës ~ një prej atyre intrigave me anë të së cilës të «japin» një takëm poçerish nëse arrin të sigurosh një pajtim gjashtëjavor dhe dërgon një mandat postar prej dy shilingash.
Trashaluqi, gjyshi, e kishte zakon të flinte duke vënë kokën sipër pirgut me formularë. Asnjërit prej tyre nuk ia mbante xhepi të paguante një sterlinë në javë për të ngrënë edhe ushqimin në bujtinë. Jepnin një shumë të vogël për fjetjen ndërsa vaktet që përbëheshin vetëm nga bukë me margarinë dhe proshutë, të cilat i ruanin në valixhe, i hanin gjithë druajtje në qoshe të kuzhinës.

Brukerët kishin djem e vajza shumë, pjesa më e madhe e të cilëve kishin kohë që qenë larguar nga shtëpia. Ndoca prej tyre ndodheshin në Kanada, «te Kanadaja», sikundër e kishte zakon të thoshte znj. Bruker. Ngjitur me ta banonte vetëm një djalë, një riosh që ngjante krejt me një derr të bëshëm që punonte në një garazh, i cili shkonte të hante rregullisht bukë në shtëpi. E shoqja rrinte gjithë ditën atje me dy femijët dhe, pjesa më e madhe e gatimit dhe e larjes së teshave kryhej prej saj dhe Emit, e fejuara e një djali tjetër që ndodhej në Londër. Emi ishte leshverdhë, hundëmprehtë dhe me pamje prej qyqareje, e cila punonte në njërën prej uzinave për një rrogë sa për të mbajtur frymën gjallë por që, gjithsesi, tërë mbrëmjet i kalonte në skllavëri në shtëpinë e Brukerëve. Kuptova se martesa e saj shtyhej vazhdimisht dhe, me gjasë, nuk do të bëhej asnjëherë, mirëpo znj. Bruker tashmë e quante atë nuse dhe e ngacmonte sipas mënyrës së pazakontë, mendjehollë e të dashur që kanë të gjymtët. Pjesën tjetër të punëve të shtëpisë e bënte, ose më mirë nuk e bënte, z. Bruker. Znj. Bruker më të rrallë ngrihej nga minderi ku rrinte në kuzhinë (aty ajo qëndronte ditë e natë) e aq e sëmurë ish sa nuk bënte tjetër vetëm se hante gatesa aq të shijshme sa të lëpije gishtat. Ai që merrej me shitoren qe z. Bruker, i cili u jepte qiramarrësve për të ngrënë dhe «rregullonte» dhomat e gjumit. Nga njëra punë e urryer në tjetrën lëvizte gjithnjë me një ngadalësi të pabesueshme.

Nuk qe gjë e rrallë që shtretërit të mbeteshin të parregulluar gjer më gjashtë të mbrëmjes, dhe kishe mundësi që, në çdo orë të ditës, z. Bruker ta rastisje nëpër shkallë duke mbajtur një oturak plot e përplot të cilin e shtrëngonte fort me gishtin e madh të dorës te buza. Ndërsa në mëngjes e gjeje të ulur ndanë zjarrit me një legen me ujë të lerosur, duke qëruar patate me ritmin e një filmi me shpejtësi të ulët. Nuk kam parë kurrë askënd që t'i qëronte patatet me pamjen e atij që e ka kapluar mëria. Urrejtjen për atë «punë të mallkuar grash», sikurse e quante ai, mund t'ia shikoje t'i tharmëtohej së brendshmi duke prodhuar kështu një lloj lëngu të hidhur. Ai ishte nga ata njerëz që i gëlltiste fyerjet si kafshë ripërtypëse.

Doemos, meqë rrija shumë në bujtinë, arrita të mësoja gjithçka për fatkeqësitë e Brukerëve, e se si të tërë ua punonin paq dhe tregoheshin pamiradijshëm ndaj tyre, e se si shitorja dilte me humbje kurse bujtina me zor sa mbahej në këmbë. Ata, nisur nga këndvështrimi i vendit në fjalë, nuk është se ishin edhe aq keq sepse, në një mënyrë që unë nuk e dija, z. Bruker mashtronte me anë të Tatimit të Llogaritjes mbi të Ardhurat dhe merrte një ndihmë financiare nga K.N.B.-ja; mirëpo kënaqësia më e madhe që kishin, qe t'i tregonin gjithkujt që ishte i gatshëm të dëgjonte për brengat e tyre. Znj. Bruker, teksa dergjej në minder, e cila nuk ish tjetër veçse një pirg dhjami dhe që mëshironte veten, i qe bërë zakon të qahej orë pas ore, duke i rënë fyellit në një vrimë.

«Me ç'duket, ditët e sotshme nuk po kemi klientë. Nuk e di si ësht' kjo punë. Kukureci po prishet ngaqë ka ditë që se merr kush... eh, sa i mirë që është ai, xhanëm! Tani, çmimi i tij u duket i kripur njerëzisë, apo jo?», etj., etj., etj. Tërë qarjet e znj. Bruker përfundonin me: «Tani, çmimi i tij i duket i kripur njerëzisë, apo jo?», porsi refreni i ndonjë balade. Afërmendsh që ishte më se e vërtetë se shitorja dilte me humbje. Mbarë vendi në fjalë,  pa dyshim, sikur kishte marrë pamjen e një shoqërie tregtare tënjollosur dhe të mbuluar nga pluhuri që pat marrë të tatëpjetën.

Por, do të ishte fare e kotë t'u sqaroje se përse kurrkush nuk u hynte në shitore, edhe sikur të kishte sy e faqe ta bënte një gjë të tillë; as mund ta kuptonin dot se mizat e mishit të shtrira me shpinë që kishin ngordhur vjet te vitrina e shitores nuk hyjnë në punë për t'u shitur. Por ajo që i mundonte përnjëmend ata, qe mendimi se dy pensionistët e shkuar në moshë që banonin në shtëpinë e tyre duke uzurpuar gjithë hapësirën e dyshemesë, nuk nginjeshin me të ngrënë dhe paguanin vetëm dhjetë shilinga në javë. Dyshoj nëse ata dilnin vërtet me humbje për shkak të dy pensionistëve në moshë të thyer, sido që përfitimi prej dhjetë shilingash duhej të ishte tmerrësisht i vogël. Por, në sytë e tyre, ata dy pleq qenë veçse ca parazitë të tmerrshëm që u qenë ngjitur dhe rronin në saje të bamirësisë së tyre. Xhek plakun edhe mund ta duronin, ngase gjithë ditën e ditës e kalonte jashtë bujtinës, ndërsa atë të handakosurin që e kishte kokën veç në krevat, Huker ia thoshin emrin, s' e shihnin dot me sy. Z. Bruker ia shqiptonte në një mënyrë shume të çuditshme emrin, pa H dhe me U të gjatë: Uker. Sa e sa histori më ranë në vesh për Uker plakun dhe për ato ankesat e tij, andrallat që hiqnin për t'i ndrequr shtratin, rrebet se nuk hante këtë apo atë ushqim, mosmirënjohjen e tij qe s'njihte kufij dhe, mbim të gjitha, kryeneçësia e tij prej vetëdashës) nëpërmjet së cilës nuk pranonte që nuk pranonte të vdiste! Brukerët e shprehnin hapur se dëshironin me zjarr vdekjen e tij. Kur të ndodhte kjo, atëherë, ata, më së paku, do të mund të tërhiqnin të hollat e pensionit.

U dukej sikur e kishin atje, duke u ngrënë mishin, sikur ai të qe ndonjë krimb i gjallë që e kishin nëpër zorrë. Ngandonjëherë, z. Bruker ngrinte syte nga patatet që qëronte, më shihte në sy dhe e tiindte kokën me një acarim të pashprehshëm drejt tavanit sipër të cilit kishte dhomën Huker plakushi. «Ai është një b..., apo jo?», thoshte ai në raste të tilla. S'ishte nevoja të thoshte më shumë, tashmë unë-kisha marrë vesh gjithçka per Huker plakun.

Mirëpo, puna qe se, në një mënyrë a në një tjetër, Brukerët kishin ankesa për të gjithë qiramarrësit e tyre, madje nuk dyshoj edhe për mua. Xhoja, duke qenë pjesë e K.N.B.-së, në të vërtetë bënte pjesë në të njëjtën kategori si pensionist i shkuar në moshë. Paçka se skocezi paguante një sterlinë në javë dhe gjithë ditën e ditës e kalonte jashtë bujtinës, prapëseprapë ata sc shihnin dot me sy pasi ai sillej kot së koti nëpër lagje, sikundër thoshin ata.

Reklamuesit e gazetave të ndryshme rrinin tërë ditën jashtë, porse Brukerët i kishin zët ngase e sillnin vetë ushqimin e, bile edhe z. Rilli, qiramarrësi më i mirë që kishin, e kishin me sy të keq nga që znj. Bruker thoshte se ai i nxirrte gjumin kur zbriste në mëngjes. Ata qaheshin vazhdimisht se nuk mund të gjenin dot qiramarrësit që donin: «tregtarë zotërinj» nga shtresë e lartë që paguanin për shërbimin e plotë por që gjithë ditën e ditës ta kalonin jashtë bujtinës. Sipas tyre, qiramarrësi ideal qe ai që të paguante tridhjetë shilinga në javë dhe që të mos mblidhej fare gjithë ditën në bujtinë përveç për të fjetur. Të hollat ua donin porse ata i shikonin si furacakë dhe që s'ua ndanin sytë e ishin smirëzinj të çuditshëm që, në thelb, përbën vendosmëri për të mos i lejuar qiramarrësit të ndiheshin rehat si në shtëpinë e tyre.

Kjo ishte veçse pasojë e pashmangshme e sistemit të keq për shkak të të cilit qiramarrësit qenë të detyruar të banonin në shtëpinë e tjetërkujt pa qenë pjesë e familjes. Vaktet që shërbeheshin në shtëpinë e Brukerëve qenë pa përjashtim të pështira. Në mëngjes të jepnin dy feta të holla proshute me një vezë të fërguar, që vetëm emrin kishte të tillë, shoqëruar me bukë e gjalpë, të cilin e pritnin natën dhe që tek ai gjithmonë gjeje shenjat e gishtave të mëdhenj të dorës. Sado me takt që u solla, prapëseprapë nuk ia dola që nuk ia dola dot t'ia mbushja mendjen z. Bruker të më lejonte ta pritja vetë bukën dhe gjalpin; ai ma jepte bukën feta-feta, ku secilën prej tyre e shtrëngonte fort mes gishtërinjve të gjerë e të lerosur. Zakonisht, për drëkë kishte biftek me puding tre pensë që shiten të gatshëm në kënaçe - ma do mendja që këto qenë pjesë e artikujve të shitores - bashkë me patate të ziera dhe oriz me qumësht. Për vaktin e çajit shërbehej më shumë bukë e gjalpë shoqëruar me kek të ëmbël tejet të hollë që kishte shumë të ngjarë ta blinin si prodhim «bajat» nga furrtari. Për darkë nxirrnin djathë Lankashiri të quliët që kishte ngjyrë të bardhë të zbehtë së toku me biskota.

Ato biskota Brukerët kurrë nuk i quanin biskota të thjeshta. Me krenari i quanin «biskota me krem» - «Hani edhe një biskotë me krem, z. Rilli. Shkon shumë me djathë» - duke fshehur kështu me lezet se për darkë kishte vetëm djathë. Në tryezë të shihte syri gjithnjë disa shishe me salcë Uorçesteri dhe një kavanoz i mbushur përgjysmë me marmelatë. Ishte më se e zakonshme të ngjyeje gjithçka me këtë lloj salce, por unë s'pashë ndonjëherë me sy ndokënd të përdorte kavanozin me marmelatë, i cili ishte një masë veshtullie dhe pluhuri që fjalët nuk do të mjaftonin për ta përshkruar. Znj. Bruker nuk hante bashkë me të tjerët, por merrte sa për shprishë nga çdo gatesë që gatuhej dhe, tregohej shumë e zonja duke i nxjerrë «fundin kusisë» siç e quante ajo këtë, domethënë duke pirë një filxhan me çaj të fortë. E kishte zakon që orë e çast ti fshinte buzët me një nga batanijet që kishte hedhur. Aty nga fundi i qëndrimit tim atje ajo zu t'i bënte gazetat rripa-rripa për këtë qëllim, kësisoj në mëngjes dyshemeja shpesh mbushej plot e përplot me toptha letrash të pista të bëra shuk të cilat rrinin atje për orë të tëra. 

Kundërmimi i kuzhinës ishte i tmerrshëm por, njësoj si me atë të dhomës së fjetjes, mbas njëfarë kohe ajo s'të bënte më përshtypje. Kisha përshtypjen se ky vend është më se i zakonshëm, njëlloj si gjithë bujtinat e tjera që ndodhen në zona industriale pasi, në përgjithësi, qiramarrësit nuk është se ankoheshin. Në dijeninë time, i vetmi njeri që e bënte këtë ishte një londinez hundëmprehtë, shtatpaktë e flokëzi, person që përfaqësonte një shoqëri tregtare cigaresh. Ai nuk kishte qenë kurrë më parë në Veri e, ma merr mendja, që deri para pak kohe kishte pasur punë të mirë dhe e kishte zakon të rrinte nëpër hotele ku qëndrojnë njerëzit e sërës së tij. Kështu ai po shikonte për herë të parë nga afër banesat e shtresës së ulët, ku bash në vende të tilla luzmës së përfaqësuesve tregtarë dhe reklamuesve të gazetave u duhej të strehoheshin pas udhëtimeve të pafundme që bënin. Në mëngjes teksa po visheshim (afërmendsh që ai kishte fjetur rië shtratin dysh) e pashë t'ia hidhte sytë odës mjerane me një neveri prej të habituri. Ai kryqëzoi vështrimin me timin e befas e thithi se unë duhej të isha nga jugu njëlloj si ai. «Eh, fundërrinat e poshtra e të mallkuara!» - tha gjithë inat ai. Pasandaj, bëri gati valixhen, zbriti dhe, me guxim të madh, u bëri të ditur Brukerëve se nuk e kishte zakon të rrinte në shtëpi të tilla andaj do të largohej menjëherë. Brukerët nuk arritën kurrë ta merrnin vesh arsyen. Bënë çudi dhe mbetën të lënduar. Mosmirënjohësi! U largua pa asnjë arsye mbasi qëndroi vetëm një natë atje! Paskëtaj, atyre u ra goja duke folur gjerë e gjatë për atë gjë. Sikur të mos mjaftonin brengat që kishin, iu shtua edhe kjo.

Vendosa të ikja pikërisht atë ditë kur poshtë tryezës së sillës ndodhej një oturak i mbushur plot. Ai vend po fillonte të më kallte dëshpërimin. Kjo jo vetëm për shkak të pisllëkut, kundërmimeve nga më të larmishme dhe ushqimit të neveritshëm, por edhe për shkak të ndjesisë së kalbjes së pareshtur e të pakuptimtë, në të cilën të duhej të zbritje në ndonjë vend të nëndheshëm ku njerëzia zvarriten rreth e përqark porsi buburrecë në një pështjellim të pafundmë punësh të fëlliqura dhe pikëllimesh të poshtra. Gjëja më e tmerrshme që kishin njerëz si puna e Brukerëve është se ata bëjnë çbëjnë e po në një vrimë i bien fyellit. Kjo të krijon përshtypjen se ata vetëm njerëz të vërtetë nuk janë por, përkundrazi, lugetër që llomotitin gjithmonë të njëjta fjalë pa lidhje. Ajo që u vuri kapakun të gjithave qenë Çalët vetëmëshiruese të znj. Bruker - gjithmonë ato ankesat e saj të njëjta që i binte goja duke i përsëritur orë e çast dhe që ngaherë përfundonin me ankimin frikë ndjellës: «Smbanmëuj' piiafi,apo jo?» - gjë që më nevrikosi më tepër se zakoni që kishte për të fshirë buzët me copëra gazetash. Porse, është e kotë të thuash se njerëz si puna e Brukerëve janë të urryer kështu që duhet të rrekesh t'i heqësh nga mendja3 sepse ata janë me dhjetëra në mos me qindra mijëra; ata janë nënprodukte të veçanta të botës bashkëkohore.
Nuk mund t'i shpërfillcsh dot nëse pranon qytetërimin pjellë e të cilit janë. Ngase kjo, së paku, është pjesërisht e asaj që na ka bërë industrializimi. Kolombi lundroi nëpër Atlantik, lokomotivat e para me avull lëkundeshin kur ishin në lëvizje, aradhet britanike qëndruan të patundura ndaj armëve të francezëve në Vaterlo, horrat e shekullit të nëntëmbëdhjetë që kishin mbetur vetëm me një sy lëvdonin Perëndinë dhe mbushnin xhepat; e ja ku na çoi e gjithë kjo: në skuta fort të. ngatërruara si labirinte me kuzhina të errëta që ndodhen prapa shtëpive me njerëz të moshuar që hiqen zvarrë rreth e rrotull si buburreca. E kemi për detyrë që> kohë pas kohe, të shohim e t'u marrim erë vendeve të tilla, sidomos të bëjmë këtë të dytën, në mënyrë që të mos ndodhë kurrë të harrojmë se ato ekzistojnë, paçka se ndoshta është më mirë të mos rrimë shumë gjatë aty.
Treni më shpinte tutje nëpër visoren5) e lemerishme të pirgjeve me zgjyrë, tymtarëve, grumbujve me hekurishte, kanaleve të fëlliqura, rrugicave me baltë të përhitur tek e cila dalloheshin gjurmë tc ngatërruara nallanesh. Ndonëse qe mars, bënte një mot tmerrësisht i acartë e gjithkah kishte kukumale me dëborë të nxirosur. Teksa lëviznim ngadalë nëpër rrethinat e qytetit kalonim radhë-radhë shtëpitë e vogla të lagjeve të varfra të hirta të cilat shtriheshin te cepat në të djathtë të argjinaturës. Mbrapa njërës prej shtëpive një grua e re në moshë kishte rënë në gjunjë sipër disa gurëve, duke futur një shkop te gypi shkarkues prej plumbi i ujërave të zeza që vinte nga sqolli brenda shtëpisë i cili ma ha mendja qe zënë. Atë pata kohë ta shihja plotësisht: përparësen e kishte prej pëlhure thasësh, nallanet të stërmëdha ndërsa krahët i qenë skuqur nga i ftohti. Ajo ngriti kokën kur kaloi treni, e aq afër qeshë sa e pashë në sy. Fytyrën e kishte të rrumbullakët dhe të zbehtë, fytyra e zakonshme e drobitur e vajzës që është me banim në lagjet e varfra e cila paçka se është njëzet e pesë vjeç duket si dyzet për shkak të dështimeve të shumta dhe punës së rëndë që ka bërë; herën e dytë që ia shtiva sytë pashë se fytyra e saj kishte shprehjen më të pashpresë që kisha parë ndonjëherë. Më erdhi ndër mend se gabojmë kur pohojmë se «gjërat për ne nuk kanë njësoj si për ta», dhe se njerëzia e rritur në lagjet e varfra nuk përfytyron dot tjetër vetëm se lagjet e varfra. Them kështu pasi ajo që pashë në fytyrën e saj nuk qenë vuajtjet e pavetëdijshme të një kafshe. Ajo e dinte fare mirë se çfarë po i ndodhte - e kuptonte po aq mirë sa edhe unë se çfat i keq qe të bije më gjunjë në thëllim sipër gurëve të rrëshqitshëm në oborrin e pasmë të një shtëpie që ndodhej në një lagje të varfër duke futur shkopin në gypin e zënë tëkullimit.

Por, fiil pas kësaj treni u largua duke u futur thellë në fushë të hapët e, kjo më ngjalli çudi, m'u duk gati-gati e panatyrshme, thua sikur fusha e hapët të qe park, ngaqë njerëzve në zonat industriale u krijohet përshtypja se tymi dhe papastërtia nuk do t'u ndahen askurrë dhe se asnjë pëllëmbë e sipërfaqes së tokës nuk mund t'u shpëtojë dot atyre. Në një vend të vogël, të pistë e të mbipopulluar si ky i yni ndotja nuk i bën përshtypje njerëzisë. Pirgjet me zgjyrë dhe tymarët përbëjnë një visore më të zakonshme sesa bari e pemët, e madje edhe në thellësi të vendit kur ti e ngul sfurkun në tokë, pret të ngresh ndonjë shishe të thyer a konservë të ndryshkur. Por, këtu dëbora ishte e pashkelur e kaq e thelië ish, sa dukeshin vetëm majat e murit rrethues prej guri, i cili gjarpëronte sipër kodrinave, bash si shtigje të zeza. Më kujtohet se D. H. Lorensi, duke shkruar për këtë visore a për ndonjë pranë saj, ka thënë se kodrat e mbuluara me borë valëzoheshin që së largu porsi «muskuj». Porse, ky krahasim nuk më ndodhi mua.

Në sytë e mi dëbora dhe muret e zeza përngjanin më tepër me një petk të bardhë të cilin e përshkonte mespërmes një gyp i zi. Bora vështirë se po niste të shkrinte paçka se dielli shndriste paq, kurse prapa dritareve të mbyllura të karrocës ishte ngrohtë. Sipas almanakut, ishte pranverë dhe, të pakët qenë zogjtë që e besonin këtë. U bëra kaq e, në një copëz toke të zhveshur ndanë litarit, pashë të ecnin sorra. Ato e bënin këtë jo në tokë siç pandehja, por në pemë. E çuditshme qe mënyra e vardisjes së tyre.

Femra rrinte me sqepin të hapur ndërsa mashkulli ecte rrotull saj dhe, me ç'dukej, i jepte për të ngrënë. Nuk kisha as gjysmë ore që kisha hipur në tren, por më dukej se qeshë larguar shumë nga kuzhina prapa shtëpisë së Brukerëve drejt shpateve të zbrazura me borë, rrezeve të shndritshme të diellit dhe zogjve të mëdhenj rrëzëllues. Gjithë krahinat industriale në të vërtetë përbëjnë një qytet të stërmadh, i cili ka afërsisht popullsi të njëjtë me atë të Londrës së Madhe por që, fatmirësisht, zë një hapësirë më të madhe, kështu që edhe në mes tyre ka ende vend për vise të pastra e të hijshme.

Ky mendim të jep krahë. Sado që është përpjekur, njeriu nuk ia ka dalë dot të fëlliqë gjithkund. Kaq e madhe e, megjithatë, kaq e pazënë është toka sa që, edhe në zemër të qytetërimit të lerosur, gjen fusha ku bari është gjelbërosh në vend se i hirtë; ndoshta, nëse ua shtie sytë atëherë në to mund të gjesh edhe përrenj me peshq të gjallë në vend se konserva me salrrion. Një grimë herë të madhe, mbase për njëzet minuta të tjera, treni eci nëpër fusha të hapëta para se vilat e qytetërimit të mbaronin sërish dhe t'ia fillonin lagjet e varfra që ndodheshin në rrethinat e qytetit, e pas tyre grumbujt e zgjyrës, tymarët që villnin tym, shkritoret brufulluese, kanalet dhe gazometrat e një tjetër qyteti industrial.
image description
Çfarë është socializmi, kapitulli II.
Socializmi/Komunizmi
Qytetërimi ynë, sipas Çestërtonit, i ka themelet te qymyri, gjë të cilën arrin ta kuptosh vetëm pasi ndalesh e mendon për të. Makineritë që na mbajnë në jetë e ato që prodhojnë pajisje të ndryshme, të gjitha, drejtpërsëdrejti apo tërthorazi, varen nga qymyri. Në metabolizmin e botës perëndimore minatori vjen i dyti, pas atij që plugon dheun. Ai ngjan me një lloj figure femre të paraqitur në trajtën e një shtylie supet e së cilës mbajnë thuajse gjithçmos që nuk është e ndotur. Ndaj, pikërisht për këtë arsye ia vlen të këqyret nga afër ecuria përmes së cilës nxirret qymyri i gurit, në rast se merr rrezikun në sy dhe je i gatshëm të marrësh mundimin ta bësh këtë.

Kur zbret në ndonjë minierë qymyrguri rëndësi ka që të rrekesh të arrish të gjesh shtresë qymyrguri ndërkohë që «mekanizmat mbushës» janë në punë. Kjo nuk është e lehtë, sepse kur në minierë punohet, vizitorët janë një kokëçarje e vërtetë, andaj ata nuk janë të mirëpritur; por në shkofsh në ndonjë orar tjetër, atëherë ka shumë mundësi që të largohesh me një përshtypje krejtësisht të gabuar. 

Për shembull, të dielave minierat duken shumë të qeta. Koha e duhur për të vajtur atje është kur pajisjet ushtojnë e ajri është i zi nga pluhuri i qymyrgurit, e kur ti ke mundësi të shohësh vërtetë se çfarë janë duke bërë minatorët.
Në kësi rastesh vende të tilla janë një skëterrë e njëmendtë ose, sidoqoftë, ky është përfytyrimi që unë kam për të. Pjesa më e  madhe e gjërave të cilat mund të përfytyrohen që ndodhin në skëterrë janë: nxehtësia, zhurma, tollovia, terrina, ajri i rëndë dhe, mbi të gjitha, hapësira tmerrësisht e ngushtë. Atje ka gjithçmos me përjashtim të zjarrit, sepse për zjarr as që bëhet fjalë, përveç llambave me vaj të minatorëve dhe llambat elektrike të cilat zor se arrijnë të depërtojnë në retë me pluhur qymyri.

Kur në fund ia del mbanë të shkosh atje - pasi kjo është punë më vete, gjë të cilën do t'jua shpjegoj në çast - ti ecën këmbadoras nëpër galerinë e fundit të siguruar me trarë mbështetës dhe përpara ke një mur të zi të shndritshëm tri a katër këmbë i lartë.

Kjo quhet shtresë qymyrgurore. Sipër kokës ndodhet tavani i lëmuar që përbëhet nga shkëmbi prej të cilit shkëputet qymyri; nën të ke prapë shkëmb, kështu që galeria në të cilën ndodhesh ka të njëjtën lartësi me shtresën xeherore, mbase jo më shumë se një jard. Përshtypja që krijon për gjithçmos, mbasi mposht çdo gjë tjetër për një hop, është ushtima e frikshme dhe shurdhuese që lëshon rripi i mbartjes së qymyrgurit. Nuk mund të shohësh shumë larg, ngase mjegulla e krijuar nga pluhuri i qymyrit të gurit t'i kthen pas rrezet e llambës por, në të dyja anët, mund të shohësh radhë burrash të përgjunjur gjysmë të zhveshur, ku secili gjendet katër a pesë jard nga tjetri, teksa i futin lopatat posht^ qymyrit të rënë përdhe dhe 1 flakin me vrullimë sipër supit të tyre të majtë. Në këtë mënyrë ata ushqejnë rripin e transmisionit, një rrip llastiku prej gome lëvizës disa këmbë i gjerë i cili punon një a dy jardë prapa tyre. Përposh këtij rripi rend pareshtur një lumë vezullues qymyrguri. Nëpër miniera të mëdha barten disa tonë të tilla çdo minutë. Ai i shpie nëpër depo të mëdha ku qymyrin e gurit e shtien në fuçi gjysmëtonëshe e paskëtaj i çojnë zvarrë nëpër ashensorë dhe i nxjerrin jashtë në ajër të pastër.
Nuk është e muridur të këqyrësh «mekanizmat mbushës» teksa punojnë pa u ndier pa të të kapluar daliga e smirës për fortësinë e tyre. Ata bëjnë një punë të jashtëzakonshme, punë gati-gati mbinjerëzore, matur me kutin e njeriut të zakonshëm.
Sepse ata jo vetëm që zhvendosin sasi të pabesueshme qymyrguri, por vetëm njëri prej tyre e bën këtë sa për dy a tre njerëz bashkë. Përgjatë gjithë kësaj kohe atyre u duhet të qëndrojnë të gjunjëzuar - sepse këtë s'e bëjnë dot pa përpjekur kokën pas tavanit – dhe nuk e ke aspak të vështirë të shohësh se ç përpjekje të stërmëdha nënkupton kjo. Heqja e qymyrit me lopatë është një punë deri-diku e lehtë kur je në këmbë, ngaqë njërin gju dhe kofshën mund ta përdorësh për ta mbushur lopatën, por kur përgjunjesh, atëherë gjithë mundimi kalon te krahu dhe muskujt e barkut. E kushtet e tjera nuk e lehtësojnë gjendjen. Pastaj, është edhe nxehtësia – ajo ndryshon, por në disa miniera është mbytëse - ndërsa pluhuri i qymyrit të zë fytin, vrimat e hundës dhe të mblidhet te qepallat, e sikur të mos mjaftojnë gjithë këto është edhe ajo rrapëllima e pareshtur e rripit të transmisionit, e cila në atë hapësirë të kufizuar ngjan krejt me atë të mitralozit. Por, mekanizmat mbushës duken dhe punojnë sikur të jenë prej hekuri. Ata duken vërtet si hekuri i marrë nga shtatoret e farkëtuara: nën petkun e lëmuar të pluhurit të qymyrit që u ngjitet nga maja e kokës gjer te këmbët. Vetëm pasi sheh minatorët e zhveshur poshtë në miniera e kupton se çnjerëz të mrekullueshëm janë ata. Më e shumta e tyre janë shtatpaktë (burrat trupmëdhenj nuk bëjnë për një punë të tillë), por pothuajse të tërë ata kanë trupa fisnikësh: shpatullat e gjera vijnë duke u ngushtuar në belin e hollë por të zhdërvjellët, e të ndenjurat e vogla që dalin në pah së toku me kofshë muskulore, ku asnjë grimë mish nuk u humbet asgjëkundi. Në minierat më të ngrohta ata veshin vetëm një palë mbathje të holla e mbathin nallane e gjunjëse, ndërsa në minierat e nxehta mbathin vetëm nallane dhe gjunjëse. Vështirë se mund të arrish të dallosh nëse ata janë të rinj a të vjetër në moshë. Mund të jenë nga gjashtëdhjetë deri në gjashtëdhjetë e pesëvjeçarë, por kur nxihen e janë lakuriq atëherë të gjithë ata ngjajnë njësoj. Kurrkush nuk do të mund ta bënte dot punën e tyre nëse nuk do të kishte trup prej të riu, dhe paraqitje që u shkon për shtat gardistëve; disa kilogramë  mish më shumë në bel e do ta kishin të pamundur të rrinin të përkulur vazhdimisht. Boll ta shihje një herë atë shfaqje dhe nuk do ta harroje kurrën e kurrës: karvani i përhitjeve të përkulura e të gjunjëzuara, plis i zi nga maja e kokës gjer te këmbët, duke futur lopatat në qymyr me një forcë dhe shpejtësi të mahnitshme.

Ata punojnë shtatë orë e gjysmë, teorikisht pa bërë pushim fare, sepse nuk ka të tillë. Ç'është e vërteta, ata arrijnë të grabitin çerek ore a diçka e tillë gjatë ndërrimit të ndërresës për të ngrënë bukën që kanë marrë me vete, zakonisht një fetë të madhe bukë, yndyrë dhe një shishe me çaj të ftohtë. Herën e parë që po shikoja «mekanizmat mbushës» në punë vura dorën te një send tmerrësisht i rrëshqitshëm që ndodhej mes pluhurit të qymyrit. Ishte topth duhani që përtypet në gojë. Thuajse të gjithë minatorët përtypin duhan, për të cilin thuhet se u bën mirë për etjen.

Siç duket puna, duhet të zbresësh disa herë me radhë në minierat e qymyrgurit derisa të arrish të kuptosh ecuritë që ndodhin rreth teje. Kjo pasi vetë përpjekjet për të vajtur nga njëri vend në tjetrin ta bëjnë të vështirë të vëresh gjësend tjetër. Kjo, deri-diku, është zhgënjyese, ose, pak së paku, ndryshon nga ajo që ke pritur. Futesh në ashensor, i cili është një kuti prej çeliku sa një kabinë telefonike e gjerë e dy deri në tri herë më e gjatë.

Ai mund të mbajë deri në dhjetë persona, mirëpo ata ngjishen si sardelet në konservë, kështu që një burrë shtatgjatë aty nuk mund të rrijë me trupin drejt. Dera prej çeliku mbyllet sipër teje, e dikush vë në punë çikrikun për të të futur kështu në zbrazëti.

Në bark të fillojnë të përzierat kalimtare dhe ndjesia sikur do të shpërthesh në kabinën e ashensorit, por kurrfarë ndjesi lëvizjeje derisa më në fiind zbret në dyshemenë e galerisë, kur kafazi ngadalëson shpejtësinë kaq befas sa ti beson se ai ka për t'u ngritur rishtas. Ka shumë mundësi që ashensori në mes të rrugës zbret me gjashtëdhjetë milje në orë; në disa galeri më të thella shpejtësia e tij është edhe më e madhe. Kur ecën këmbadoras në tabanin e minierës mbase ndodhesh katërqind jard nëntokë. 
Domethënë,  sipër teje ke një mal me madhësi të zakonshme; qindra jard me shkëmb të fortë, eshtra kafshësh të zhdukura, nëntruall, strall, rrënjë bimësh e pemësh, bar i blertë dhe lopë që kullotin sipër tij: të gjitha këto rrinë pezull sipër teje dhe i mbajnë mbështetëse prej druri sa kocka e pulpës të trasha. Por, për shkak të shpejtësisë me të cilën ashensori të ka zbritur dhe errësirës së thellë nëpër të cilën ke udhëtuar, ti zor se beson që ndodhesh më poshtë se kanali që kalon nën sheshin Pikadili.

Nga ana tjetër, gjëja që të habit janë Iargësitë horizontale të stërmëdha që duhen përshkuar nëntokë. Përpara se të zbritja në ndonjë minierë përfytyroja ashtu vagullt se fill sapo dilje nga kafazi i ashensorit i futeshe punës në një shtresë qymyrguri disa jard larg.

Nuk e kuptoja që para se minatori të nisë të punojë i duhet të zvarritet nëpër kalime të gjata sa rruga që lidh Urën e Londrës me Cirkun e Oksfordit. Doemos që, në fillim, pusi i minierës është i zhytur diku afër ndonjë damari qymyrguri. Por, ndërkohë që ky shfrytëzohet dhe. gjenden damarë të tjerë, shfrytëzimi i tyre i largohet gjithnjë e më shumë fundit të pusit të minierës. Nëse largësia që ndan pusin e minierës me damarin e qymyrit është një milje, atëherë kjo është më se e zakonshme; thuhet se në ca miniera largesa në fjalë shkon deri në pesë milje. Porse, largësi të tilla as që kanë të krahasuar me largësitë mbi tokë, sepse në një a tri milje, sado qofshin ato, si zor që veç galerisë kryesore apo tië fare pak vende, ndokush mund të qëndrojë me trupin drejt.

Pasojat e kësaj i dallon vetëm mbasi të kesh bërë disa jard. Nisesh, duke u përkulur lehte, poshtë në galerinë e ndriçuar mugët, e cila është tetë deri në dhjetë këmbë e gjerë e gati pesë këmbë e lartë, muret e së cilës janë ngritur me rrasa shisti, bash si muret prej guri të Derbishirit. Çdo një a dy jardë ka mbështetëse të drunjta që mbajnë trarët dhe qeprat8); disa prej këtyre të fundit janë shtrembëruar duke përftuar lakore nga më të çuditshmet  poshtë të cilave duhej të përkulesh për të kaluar. Në përgjithësi, s'është mirë të ecësh përdhe për shkak të pluhurit të trashë a copave të mëdha të dhëmbëzuara të rreshpeve e në disa miniera me ujë balta shkon deri në gju njësoj si në oborret e fermave. Ka edhe një rrugë në të cilën kalojnë gypat e bartjes së qymyrit, porsi një hekurudhë e zvogëluar me traversa një a dy këmbë larg njëra- tjetrës, në të cilën kapitesh duke ecur. Gjithçka është e hirtë për shkak të pluhurit të rreshpeve; kundërmimi i pluhurit zjarrmor duket se nuk ndryshon në asnjërën nga minierat. Syri të zë pajisje të mistershme të cilave kurrë nuk ke për t'ua mësuar qëllimin, tufa me vegla të varura nëpër tela, e ndonjëherë ndodh që minjtë t'ua mbathin këmbëve nga rrezet e llambave. Çuditërisht, ata janë të zakonshëm, sidomos në minierat ku ka pasur a ka kuaj. Do të qe me interes të mësohej se si u futën fillimisht këtu, ndoshta kanë rënë nga kafazi i ashensorit, sepse thonë se miu mund të bjerë nga çfarëdo largësie pa u vrarë aspak për shkak se sipërfaqja është tmerrësisht më e madhe në krahasim me peshën e tij. Ti ngjishesh pas murit që t'u bësh vend radhëve të vagonëve me qymyr të cilët tunden ngadalë drejt kullës së ashensorit, tërhequr nga një kabllo e pafundme prej çeliku e cila vihet në punë në sipërfaqen e tokës. Zvarritesh nëpër perdet prej thasësh pëlhure dhe dyerve të trasha prej druri të cilat, kur hapen, lejojnë shpërthime ajri të papërmbajtshme. Këto dyer janë pjesë e rëndësishme e sistemit të ajrimit. Ajri i varfëruar thithet riga njëri prej gypave nëpërmjet ajruesve, kështu që ajri i pastër hyn nëpërmjet gypit tjetër. Por, sikur ajri të mos trazohet atëherë ai do të përhapet përqark duke ndjekur rrugën më të shkurtër, duke i lënë kështu galeritë më të thella të minierës të paajruara; andaj, gjithë kalimet e shkurtra duhen ndarë me tërthore.
Në fillim, të nisësh të ecësh i kërrusur është veçse shaka, por shaka që shuhet sa hap e mbyll sytë. E keqja ime është se unë jam tmerrësisht i gjatë, por kur çatia është katër këmbë e lartë kjo është një punë e vështirë për gjithkënd, me përjashtim  të xhuxhëve a fëmijëve. Jo vetëm që të duhet të palosesh fare, por ndërkaq je i detyruar ta mbash kokën lart në mënyrë që të shohësh trarët dhe shtyllat mbështetëse anësore e t'i shmangësh kur i rastis ato. Kësisoj, të zë gjithnjë ngërçi në qafë, por kjo ska të krahasuar me dhembjet e forta që ndien te gjunjët dhe kofshët.

S'e teproj po të them se mbas një gjysmë miljeje kjo shndërrohet në hekë të padurueshme. Fillon të pyesësh veten nëse do të shkosh deri në fund, madje kjo punë nuk merr fund me kaq, pasi vret mendjen se si dreqin do të arrish të kthehesh. Të ecurit sa vjen e të ngadalësohet gjithnjë e më shumë. Futesh në një ngushticë dyqind jardë të gjatë, lartësia e së cilës është tmerrësisht e ulët kështu që të duhet të punosh galiç. Atëherë, befas tavani ngrihet në një lartësi të mistershme - skena e rrëzimës së vjetër të ndonjë shkëmbi - dhe për njëzet jardë pa ndërprerje ti ke mundësi të rrish me trupin drejt. Lehtësimi që përjeton është mbytës. Por, mbas kësaj, vjen një tjetër grykë e ulët njëqind jardë e gjatë e paskëtaj një vargan trarësh poshtë të cilëve duhet të kalosh zvarrë.

Zbret sa me këmbë e sa me duar; edhe kjo eshtë lule në krahasim me pozicionin galiç që t'u desh të rrije para kësaj. Por, kur shkon në fund të trarëve mbështetës dhe orvatesh të ngrihesh sërish në këmbë, sheh se puna t'i ka mpirë gjunjët dhe nuk pranon që nuk pranon të të lërë të ngrihesh. Gjithë turp, ti thërret «ndal!» dhe thua se ke qejf të çlodhesh për një a dy minuta. Ai që të heq udhën, i cili është minator, është mirëkuptues. E di që nuk i ke muskujt si të tijtë. «Na kanë mbetur vetëm katërqind jardë të tjerë», - të thotë ai për të të dhënë zemër; ty të duket sikur ai thotë edhe katërqind milje të tjera. Por, në fund, ti bën si bën dhe shkon osh e zvarrë te shtresa me qymyr. Ke përshkuar një milje dhe koha që t'u desh ta bëje këtë qe gati një orë; minatori këtë do ta bënte për jo më shumë se njëzet minuta. Pasi mbërrin atje, të duhet të shtrihesh sa gjatazi e gjerazi që të marrësh fuqi për disa minuta derisa të jesh në gjendje të kuptosh punën që është duke u kryer.

Kthimi është ku e ku më keq se nisja sepse, jo vetëm që je i sfilitur fare, por edhe ngaqë rruga e kthimit për te kulla e ashensorit vjen paksa përpjetë. Vendet e ulëta i kalon me çapin e breshkës, e tani nuk të vjen aspak turp të thuash «ndalo!» kur nuk të mbajnë më gjunjët. Te rëndet edhe vetë Uamba që mban e me sa duket kur qëllon të pengohesh atë e përflak tutje; e nëse është llambë me naftë atëherë ajo shuhet përnjëherë. Kalimi poshtë trarëve me kryet ulur sa vjen e bëhet një rrekje më e vështirë, e ngandonjëherë rastis që të harrosh të ulësh kokën. Mundohesh të ecësh me kokën ulur njëlloj siç bëjnë edhe minatorët, por atëherë të kërcet peshku i kurrizit. Kjo u ndodh shpesh edhe vetë minatorëve. Pikërisht për këtë arsye në minierat tejet të nxehta, ku nevoja e lyp të ecësh gjysmë i zhveshur, shumica dërrmuese e minatorëve kanë ato që ata i quajnë «kopsa poshtë në kurriz, domethënë, kore në secilën prej rruazave të peshkut të kurrizit.

Kur rastis që rruga të jetë tatëpjetë kodrës atëherë minatorët nganjëherë ngrënë nallanet, të cilat përposh janë të zgavërta, dhe i varin tek teli i vagonëve dhe zënë të rrëshqasin. Në ato miniera ku «udhëtimi» është në gjendje tmerrësisht të keqe tërë minatorët pa përjashtim marrin me vete shkopinj dy këmbë e gjysmë të gjatë të zgafulluar poshtë te doreza. Në vende të zakonshme ti dorën e vë te maja e bastunit ndërsa poshtë saj dorën e rrëshqet te zgavra.

Këta shkopinj janë një ndihmë e vërtetë, kurse kokoret mbrojtëse prej druri - një shpikje kjo deri diku aty shpejti - dhuratë nga Zoti. Ato përngjajnë krejt me kokore frënge a italiane prej çeliku, por bëhen me palcë pemësh dhe janë jashtë mase të lehta, e kaq të forta sa edhe sikur të të heqin ndonjë të goditur të fortë mbi to, ti prapëseprapë nuk e ndien fare. Kur, më në fund, kthehesh në sipërfaqe, pasi ndoshta ke qëndruar tri orë nëntokë e ke përshkuar vetëm dy milje, je më i kapitur sikur të kishe ecur njëzet e pesë milje sipër në tokë. Për një javë rresht kofshët i ke kaq të ngrira sa zbritja e shkallëve përbën një mundim të vërtetë; je i detyruar të manovrosh në një mënyrë të pazakontë anash, pa i përkulur gjunjët. Shokëve të tu të punës u bie në sy ecja jote e ngadaltë e  për pasojë të shpotitin. (Sa t'pëlqeka të punosh poshtë në galeri, hë?  Madje edhe një minator me përvojë që është shkëputur prej kohësh nga balli i punës - si rrjedhojë e ndonjë sëmundjeje, për shembull - kur kthehet rishtas në galeri, ditët e para heq të zitë e ullirit derisa të mësohet.

Mund të duket sikur unë po e teproj ca, paçka se kurrkush nuk është futur në ndonjë minierë të vjetër (e shumica e minierave në Angli janë të tilla) dhe të ketë vajtur deri te shtresa me qymyr guri, mund të thotë dikush. Por, dua të theksoj këtë: në vende të tilla puna bëhet duke ecur këmbadoras nga njëri vend në tjetrin gjë që, në vetvete, për çdo person të zakonshëm, është një punë e përditshme e lodhshme; dhe nuk bën pjesë fare në punën e minatorit, është veçse angari, bash si ata që shkojnë ditë për ditë në metro. E minatori e bën një udhëtim të atillë poshtë e përpjetë e, pastaj, i duhet të punojë qençe për shtatë orë e gjysmë. Për vete smë ka rënë asnjëherë rasti të udhëtoj më shumë se një milje gjer te shtresa e qymyrit, por, në më të shumtën e rasteve, ajo eshtë tri milje, gjë që as unë e as shumica e minatorëve nuk do të arrinin askurrë atje. Këtë punë kushdo është i prirë të mos e kryejë dot.

Kur mendon për një galeri miniere atëherë përfytyron: theilësi, nxehtësi, terrinë dhe pamje njerëzish të nxirosur që ndukin qymyrguri; jo medoemos të shkon mendja për gjithë ato milje që të duhet t'i përshkosh duke u zvarritur tutje-tëhu. Pastaj, është edhe puna e kohës. Ndërresa prej shtatë orësh e gjysmë që bëjnë minatorët mund të mos duket edhe aq e gjatë, por kësaj shtoji së paku një orë e, shpesh, dy a ndonjëherë gjer në tri orë «udhëtim» ditë mbas dite. Afërmendsh që «udhëtimi» nuk llogaritet në punë andaj minatori nuk paguhet për të, por gjithsesi nuk ka asnjë ndryshim nga puna që bëhet në minierë. Nuk është e vështirë të thuhet se minatorit nuk i bëhet vonë për të. Sigurisht, ata. E kanë më të lehtë se ne. Kanë qysh fëmijë që e bëjnë një punë të këtillë, muskujt u janë forcuar nga puna dhe lart e poshtë nën tokë mund të lëvizin me një shkathtësi befasuese, në mos të  frikshme fare. 

Minatori ul kokën dhe ecën me të shpejtë, me hap të madh e të zhdërvjellët, nëpër vende që mua vetëm sa do të më merreshin këmbët. Në punë ata i shikon duke ecur këmbadoras, duke shmangur trarët mbështetës të galerive si të ishin ngjala. Por, gabon rëndë në pandehsh se u pëlqen puna që bëjnë. Përkundrazi, kam folur me sa e sa minatorë të cilët, pa përjashtim, e pranojnë se. «udhëtimi» është punë e rëndë; kurdoherë që i dëgjon të fjalosen për ndonjë galeri mes tyre, «udhëtimi» zë gjithnjë vend të parë. Sipas të thënave punëtorët e ndërresës që e lënë punën kthehen më shpejt se ata të ndërresës që e marrin atë; megjithatë, minatorët, nga i pari e deri tek i fundit, thonë se kthimi mbas një dite të vështirë pune është veçanërisht i mundimshëm. Kjo është pjesë e punës që bëjnë e ata ia kanë marrë dorën, por doemos që kjo është kapitëse. Mbase është njëlloj si të ngjitësh një kukumal para dhe pas pune.

Vetëm pasi të kesh zbritur në një a dy galeri minierash arrin të kuptosh çështjet që ndodhin nëntokë. (Meqë ra fjala, më duhet të them se unë smarr erë fare nga ana teknike e shfrytëzimit të minierave: thjesht po përshkruaj atë çka kam parë). Qymyri ndodhet në damarë të hollë midis shtresave vigane shkëmbore kështu që, në thelb, ecuria e nxjerrjes së tij ngjason me heqjen e gozhdës që gjendet në mes dy gozhdësh. Dikur motit minatorët e kishin zakon që, me kazma e qysqi, të shkonin drejt e te qymyri - punë tmerrësisht e ngadaltë sepse, qymyri kur është i paprekur, është i fortë gur. Ndërsa sot punën paraprake e kryen makineria qymyrgërryese elektrike e cila, në parim është një sharrë shirit e fuqishme dhe e fortë, e cila punon horizontalisht në vend se vertikalisht, ndërsa dhëmbëzat i ka disa inç të gjatë e gjysmë inçi a një inç të trasha. Kur vihet në punë ajo mund të lëvizë para ose mbrapa, kurse njerëzit që e drejtojnë atë mund ta lëvizin majtas ose djathtas. Me raste ajo bën një nga zhurmat më shurdhuese që më ka rënë rasti të kem dëgjuar ndonjëherë dhe lëshon re pluhur qymyrguri të cilat e pamundësojnë krejt shikimin më shumë se  dy a tri këmbë matanë tyre dhe e ke pothuajse të pamundur të marrësh frymë. Makineria ecën në drejtim të shtresës qymyrgurore duke depërtuar në taban të saj dhe gërmon deri në pesë apo pesë këmbë e gjysmë thellë nën të; paskëtaj, qymyrin nuk është edhe aq e vështirë ta nxjerrësh nga thellësia e gërmuar. Megjithatë, aty ku vërtet është «e vështirë nxjerrja e tij», atëherë kjo arrihet përmes lëndëve shpërthyese. Dikush me pistoletë elektrike, si ato pistoletat më të vogla që përdoren për ndreqjen e rrugëve, çel vrima herë pas here te qymyri, fut barut minash, e tapos me deltinë, shkon mbas qoshes me shkathtësi të madhe (mendohet që ai të shkojë në një largësi deri në njëzet e pesë jardësh) dhe mbushjen e shpërthen me anë të rrymës elektrike. Kjo nuk bëhet për ta nxjerrë qymyrin por, përkundrazi, për ta shkolitur atë.

Ndonjëherë ndodh që, kur ka shumë lëndë shpërthyese, atëherë ajo jo vetëm nxjerr qymyrin por shemb edhe tavanin e galerisë. Pasi është kryer shpërthimi, atëherë «lopataxhinjtë» rrëzojnë qymyrin, e copëtojnë dhe, me lopata, e hedhin te rripi i transmisionit. Fillimisht, ai është në copa aq të mëdha, sa ato mund të peshojnë pa frikë deri në njëzet tonë secila. Rripi i transmetimit i shpie ato nëpër depo të mëdha e, prej andej i çojnë në një kanai të madh dhe nëpërmjet një kablloje prej çeliku që duket sikur s'ka të sosur, përfundojnë drejt e në ashensor. Më pas i ngrenë sipër mbi tokë, i shoshitin dhe, nëse është e nevojshme, edhe i pastrojnë me ujë. Brenda mundësive «pisllëkun» - domethënë, rreshpet - e përdorin për ndërtimin e rrugëve nëntokë. Materialin e papërdorshëm e çojnë sipër në tokë dhe e derdhin duke përftuar kështu pirgje mbeturinash; kjo krijon «pirgjet sterile» nga minerali, të cilat, si male të hirta të lerosura, përftojnë pamjen karakteristike të zonave qymyrgurore. Kur qymyri nxirret nga thellësia, gjë e cila kryhet nëpërmjet makinerisë, shtresa e qymyrgurit është ngrënë me pesë këmbë thellësi. Trarët mbështetës vendosen për të mbajtur çatinë e sapondërtuar dhe, gjatë ndërresës tjetër, rripi i transmisionit zbërthehet pjesë-pjesë, lëvizet pesë këmbë përpara  dhe mbërthehet përsëri. Për aq sa e lejojnë mundësitë, tri veprimet - e prerjes, shperthimit dhe e nxjerrjes së qymyrgurit – zhvillohen në tri ndërresa: pasdite prerja, natën, shpërthimi (ka një ligj, edhe pse nuk zbatohet gjithnjë, që e ndaloh këtë kur ka njerëz rrotull), ndërsa «mbartja» e materialit në ndërresën e mëngjesit, e cila fillon nga ora gjashtë deri në orën një e gjysmë pasdreke.

Edhe kur vëzhgon ecurinë e nxjerrjes së qymyrgurit, ka shumë mundësi që këtë e bën për një kohë të shkurtër, e vetëm pasi nis të bësh disa përllogaritje atëherë e kupton se sa punë të madhe arrijnë të bëjnë «vagonët». Zakonisht, çdo minatori i duhet të pastrojë një hapësirë prej katër a pesë jardësh të gjerë.

Presa e ka gërmuar qymyrin e gurit deri në pesë këmbë thellësi, kështu që nëse damari me qymyrgur është tri a katër këmbë i lartë, atëherë i bie që çdo minatori i duhet të presë, thyejë dhe ngarkojë te rripi sasinë që shkon nga shtatë deri dymbëdhjetë jardë kub me qymyr. Domethënë, duke qenë se një jard kub është baras me dymijë e shtatëqind funte angleze, atëherë i bie që secili minator të ngarkojë qymyr me shpejtësinë e dy tonëve në orë.

Kam aq përvojë sa të di se ç'është puna me kazmë e lopatë, sa ta kuptoj se ç'nënkupton kjo. Kur çel kanale në kopshtin tim, nëse arrij të zhvendos deri në dy tonë dhë pasdite, e ndiej që do të më qerasin me çaj. Por, mbitoka përbëhet prej materiali të butë në krahasim me qymyrin e gurit, kësisoj unë nuk jam i detyruar të punoj i përgjunjur, njëmijë këmbë nën dhë, me nxehtësi mbytëse dhe duke kapërdirë pluhur qymyrguri sa herë që marr frymë; as më duhet të eci një milje i palosur më dysh derisa te nis punën.

Zeja e minatorit është po aq jashtë mundësive të mia sa ç'do të ish po të luaja në një trapez fluturues a të fitoja Çmimin e Madh Kombëtar. Unë nuk jam punëtor krahu e, falë Zotit, s'kam për t u bërë ndonjëherë i tillë, por ka disa punë krahu që mund t'i  bëj nëse më shtrëngojnë. Shumë-shumë, mund të jem veçse një fshesar i zakonshëm a ndonjë kopshtar i paaftë ose madje fusharak i dorës së fundit. Por, sado përpjekje dhe stërvitje të madhe të më jepet, unë nuk mund të bëhem kurrë minator, pasi një punë e tillë do të ma merrte shpirtin brenda pak javësh.

Duke i parë xehetarët teksa punojnë, e kupton në çast se në ç'bote të ndryshme që banojnë njerëzit. Atje poshtë ku nxirret qymyr është një bote e ndryshme nga ajo ku jetojmë ne, ku e çojmë jetën pa e ditur që ajo ekziston. Megjithatë, ajo është e barasvlershmja e domosdoshme e botës tonë sipër tokës. Në të vërtetë, çdo gjë që bëjmë, nga ngrënia e akullit e deri te kaptimi i Atlantikut, nga pjekja e bukës e gjer te shkrimi i romaneve, përfshin përdorimin, drejtpërdrejt a tërthorazi, të qymyrit të gurit. Sepse të gjitha dredhitë e paqes ia kanë nevojën atij; në rast se shpërthen lufta, atëherë ai nevojitet edhe më shumë. Në kohë revolucionesh minatori duhet të vazhdojë të punojë, ndryshe revolucionet ndalin, ngase këto kanë po aq nevojë për qymyr guri sa edhe reaksionet e ndryshme. Çfarëdo që të ndodhë në faqen e dheut, nxjerrja dhe futja e qymyrit të gurit me lopatë nuk duhet të ndalë për asnjë çast, ose, sidoqoftë, pa reshtur për më shumë se disa javë, më e shumta. Në mënyrë që Hitleri të marshojë me hap të shtrirë, që papa të denoncojë bolshevizmin, që turmat e hijshme të mblidhen rreth zotërinjve, që poetët t ia krehin bishtin njëri- tjetrit, duhet nxjerrë gjithherë qymyrguri. Por, në përgjithësi, ne nuk jemi të vetëdijshëm për këtë; dimë pa përjashtim se «duhet të kemi qymyr guri», por rrallë apo askurrë nuk na shkon ndër mend se çfarë nënkupton kjo. Që, unë jam ulur duke shkruar përpara zjarrit bubulak me qymyrguri. Ndonëse është prill, unë prapëseprapë kam nevojë për zjarr. Në krye të dy javëve karroca e qymyrit ndalon te porta dhe punëtorët me zhguna lëkure e futin me thasë të fortë brenda shtëpisë qymyrin e gurit, i cili kundërmon era pisë dhe, e shtien gjithë zhurmë në depon poshtë shkallinave.

Ndodh shumë rrallë, kur mendjen e vë vërtet në punë, që unë bëj  lidhjen mes qymyrit të gurit me punën që bëhet në minierat e largëta. Është veçse qymyr, diçka që duhet ta kem: lëndë e zezë që mbërrin në mënyrë të mistershme jo nga ndonjë vend i veçantë, porsi mana vetëm se duhet ta paguash që ta kesh. Mund të lëvizësh fare lehtë me makinë nëpër veriun e Anglisë e të të mos shkojë asnjëherë ndër mend se qindra këmbë poshtë rrugës paska miniera që nxjerrin qymyrguri. Megjithatë, në njëfarë kuptimi, ata që e bëjnë të ecë përpara makinën tënde janë minatorët. Bota e tyre poshtë e ndriçuar me llamba është po aq e domosdoshme për botën e ndriçuar nga drita e diellit ashtu sikurse është rrënja për bimën.

S'ka kaluar shumë kohë dhe tani kushtet nëpër miniera janë më të mira se më parë. Ende rrojnë disa gra të thyera në moshë që në të ritë e viteve të tyre kanë punuar nëntokë, me vegla në brez e ndërkohë që këmbët i kishin të lidhura me zinxhir, ato zvarriteshin sa me duar e sa me këmbë duke tërhequr cisterna me qymyr guri. Këtë vazhdonin ta bënin edhe kur kishin mbetur shtatzëna. Bile edhe tani, sikur qymyri i gurit të mos arrihej të prodhohej dot pa gratë shtatzëna që ta bartnin sa para-mbrapa atë, jam i mendjes që ne do t'i shtynim ato ta bënin një gjë të tillë, në vend që të rrinim pa qymyr. Por, më të shumtën e kohës, do të kishim qejf të mos e kujtonim që ato e kanë bërë këtë. Po njësoj është edhe me punën e krahut: ajo na mban gjallë, por ne as na bie ndër mend për të. Minatori, ndoshta, më shumë se gjithkush tjetër, përfaqëson punëtorin e krahut, jo vetëm ngaqë puna që ai bën është tmerrësisht e frikshme, por edhe pse është më se e domosdoshme, prapëseprapë është kaq larg nga përvoja jonë, aq e padukshme, si të thuash, saqë ne e harrojmë njëlloj si me gjakun që na rrjedh nëpër damarë. Në njëfarë mënyre, madje, është poshtëruese t'i shikosh minatorët teksa punojnë. Kjo të  ngjall dyshime të atypëratyshme rreth statusit tënd si «intelektual» dhe si person që, në përgjithësi, qëndron më lart se ata. Sidoqoftë, ata ta sjellin qymyrin e gurit në shtëpi, ndërkohë që ti vetëm sodit, ndërsa minatorëve u bie bretku si e si që personat që vrasin lart të mos e ulin hundën. Unë, ju, botuesi i shtojcës, poetët, kryepeshkopi i Kanterbërit dhe shoku X, autor i «Marksizmit përfëmijët» - vërtet të gjithë ne që e bëjmë jetën, deri diku, të mirë, ua kemi borxh atyre mundqarëve të ngratë nëntokë, që deri edhe sytë u janë nxirë, që gurmazin e kanë plot e përplot me pluhur qymyrguri dhe që lopatat i ngrenë me muskujt prej çeliku të krahëve dhe barkut.

image description
Çfarë është socializmi, kapitulli III.
Socializmi/Komunizmi
Kur minatori del nga miniera, fytyrën e ka kaq të zverdhur sa i dallohet edhe përmes pluhurit të qymyrgurit që i është kthyer në maskë. Kjo ndodh për shkak të ajrit të ndotur që merr, por që do t'i largohet pas pak. Një jugori, që është banor i ri në krahinat me miniera, pamja e ndërresave të cilat përbëhen prej qindra minatorësh që dalin nga miniera, i duket e çuditshme dhe paksa kërcënuese. Për më tepër, fytyrat e drobitura, me pisllëkun e ngjitur tek të gjitha gropat, kanë një pamje të egër e të pashpirt.

Në raste të tjera, kur fytyrat i kanë të pastra, ato nuk është se ndryshojnë shumë nga pjesa tjetër e popullsisë. Ata ecin me trupin drejt ashtu shpatullgjerë siç janë, kundërveprim ky i të përkulurit të vazhdueshëm nëntokë, por më e shumta e tyre janë shkurtalaqë ndërsa teshat që nuk u rrinë aspak mirë e fshehin madhështinë e trupave të tyre. Ajo çka bie më shumë në sy tek ta janë mbresat e rimta në hundë. S'ka minator që të mos ketë të tilla, si në hundë, edhe në ballë, të cilat i marrin me vete edhe në varr. Pluhuri i qymyrit të gurit u hyn në çdo të prerë e, paskëtaj lëkura i mbulon ato duke përftuar kështu një njollë të rimtë si tatuazh, forma që kthehen të tilla vërtet. Si pasojë, ndoca prej minatorëve më të shkuar në moshë e kanë ballin rremba-rremba porsi djathë Rokfortiu).

Posa minatori ngjitet në sipërfaqen e tokës atëherë ai bën gargarë me pak ujë për të hequr më të shumtën e pluhurit të qymyrit të gurit nga fyti dhe vrimat e hundës e, pasandaj, kthehet në shtëpi ku, sipas natyrës që ka, ose bën banjë ose jo. Duke u nisur nga ajo që kam pare, shumica dërrmuese e minatorëve  parapëlqejnë që më parë të hanë e më pas të lahen, sikundër do të bëja edhe unë po të isha në rrethanat e tyre. Nuk është asfare e pazakontë të shohësh një minator të ulet për të pirë çaj me fytyrë prej këngëtari shëtitës, tërësisht të zezë; përjashtim bëjnë vetëm buzët e kuqe që pastrohen nga të ngrënët. Pas buke ai merr një legen të stërmadh me ujë dhe lahet në mënyrë tejet metodike: së pari, pastron duart, më pas kraharorin, qafën dhe sqetullat, paskëtaj parakrahët, fytyrën dhe lëkurën e kokës (pikërisht këtu papastërtia është shtresa-shtresa) e, në fund, e shoqja merr një copë fanellatë me anë të së cilës i fërkon kurrizin. Ai vetëm sa ka pastruar gjysmën e sipërme të trupit e ka shumë të ngjarë që kërthiza të jetë ende çerdhe papastërtie, por edhe kështu duhet ca aftësi të arrish të pastrohesh deri diku me vetëm një legen ujë. Unë për vete kam parë se e kam të nevojshme të bëj dy banja të plota pasi kam dalë nga miniera e qymyrgurit. Vetëm heqja e pisllëkut nga kapakët e syve është një punë që zgjat dhjetë minuta plot.

Hyrjet e disa prej minierave më të mëdha të qymyrgurit janë të pajisura më mirë me banja. Kjo është me leverdi të madhe, pasi minatorët mund të bëjnë banjë çdo ditë, rehat e madje me salltanet; në to ata kanë rafte me kyç ku mund të mbajnë teshat e punës veç prej atyre gë përdorin para dhe mbas orarit të punës, kështu që brenda njëzet minutash pasi dalin qymyr i zi si zezak shkojnë me kalë të marrin pjesë në ndeshjen e bejsbollit që luhet me nëntë lojtarë. Por, kjo ndodh deri diku rrallë sepse shtresa qymyrgurore nuk është se s'ka të sosur, andaj nuk ia vlen barra qiranë të ngresh banja sa herë që hapet ndonjë pus miniere. Unë nuk jam nga ata që mund të shtie në dorë shifra të sakta por, sipas të gjitha gjasave, vetëm një në tre minatorë mund të lahet në banjat që e ngritura në hyrje të minierave. Ka shumë të ngjarë që shumica dërrmuese e minatorëve të jenë zgjyrë nga mesi e sipër së paku gjashtë ditë të javës. Ata e kanë thuajse të pamundur ta lajnë gjithë trupin në shtëpi. Çdo pikë uji duhet ngrohur, por në dhomën e ndenjjes tmerrësisht e ngushtë — në të cilën, përveç  shporetit dhe një numri orendish, është e shoqja, disa fëmijë e ka shumë të ngjarë edhe një qen — thjesht nuk mund të lahesh siç duhet. 

Bile edhe nëse këtë punë e bën me legen, atëherë, dashje pa dashje, mobiliet do të spërkaten. Njerëzve të shtresës së mesme ua ka shumë qejfi kur thonë se minatorët, edhe sikur të mundeshin, nuk do të laheshin dot si duhet, por kjo është dokërr, sikurse e tregon fakti se te hyrjet e minierave ku ka banja, tërë minatorët i përdorin vërtet ato. Vetëm pleqtë e qëmoçëm kanë ende bindjen se larja e këmbëve «shkakton dhembje mesi». Mandej, banjat që ndodhen te hyrjet e minierave paguhen pjesërisht a plotësisht nga vetë minatorët, nëpërmjet Fondit tëMirëqenies së Minatorëve.

Ndonjëherë ndodh që është vetë shoqëria tregtare ajo që paguan për këtë; herë të tjera është vetë Fondi që mbulon gjithë koston. Por, pa dyshim, edhe sot që po flasim, zonjat e vjetra te pensioneve të Brajtonit thonë se, «në u sigurofsh atyre minatorëve banja atëherë ata veç për të prodhuar qymyr i përdorin». Vërtet, çudi që minatorët lahen rregullisht, duke pasur parasysh kohën shumë të paktë që u tepron midis punës dhe fjetjes.

Është gabim i madh të pandehësh se dita e punës së minatorit është vetëm shtatë orë e gjysmë. Ky përnjëmend, është orari që kalohet në punë, por, siç e kam shpjeguar tashmë, këtij i duhet shtuar edhe koha që nevojitet për kryerjen e «udhëtimit», i cili rrallëherë ndodh të jetë më pak se një orë e shpesh shkon deri në tri orë. Mbasandaj, minatorëve u duhet të shpenzojnë një sasi të madhe kohe për të hyrë dhe dalë nga pusi i minierës. Anembanë zonave industriale ka një mungesë të theksuar banesash, kështu që vetëm në fshatrat e vegjël të minierave qymyrgurore, ku fshati përqendrohet rreth galerive të minierave, punëtorët mund të jenë të sigurt që banojnë afër vendit të punës. Në qytezat më të mëdha që ndodhen afër minierave të qymyrgurit ku kam ndenjur, pothuajse kushdo shkonte në punë me autobus; duket se shuma e zakonshme që shpenzohet për veprimin në fjalë është  gjysmë korone. Një minator me të cilin qëndrova punonte me ndërresën e mëngjesit, nga ora gjashtë e mëngjesit deri në orën një e gjysmë pasdreke. Atij i duhej të ngrihej nga krevati në orën katër pa një çerek dhe të kthehej aty diku nga ora tre e pasdrekes. Në një shtëpi ku qëndrova, një djalosh pesëmbëdhjetëvjeçar punonte me ndërresën e natës. Ai nisej për në punë në orën nëntë të darkës dhe kthehej në orën tetë të mëngjesit, hante sillë e pastaj binte menjëherë në gjumë e flinte gjer në gjashtë të mbrëmjes; pra, gjithazi, kjo është koha e lirë, afërsisht katër orë në ditë - në të vërtetë shumë më pak, po të heqësh kohën që të duhet për t'u larë, ngrënë dhe veshur.

Gjëja më e lodhshme është përshtatja që duhet të bëjë familja e minatorit kur ky shkon sa nga njëra ndërresë në tjetrën. Në qoftë se punon me ndërresën e natës atëherë ai kthehet në shtëpi për të ngrënë mëngjesin, nëse është me ndërresën e mëngjesit atëherë ai kthehet në palcë të pasdites, dhe në rast se punon me ndërresën e pasdites atëherë kthehet në mes të natës; e, doemos që në secilin rast ai, posa kthehet në shtëpi, do pjesën kryesore të vaktit. Më ka lënë mbresa të thella se kleriku W. R. Inge, në librin e tij «Anglia»> i padit minatorët për grykësi. Nisur nga vëzhgimet e mia mund të them se ata hanë tmerrësisht pak. Shumica e minatorëve me të cilët kam ndenjur hanin më pak se unë. Shumë prej tyre thonë se nuk do të punonin dot sikur të hanin rëndë para se të shkonin për të punuar dhe, ushqimi që marrin me vete përbëhet nga një gatesë e lehtë, bukë me lëng mishi dhe çaj i ftohtë. Ata e mbajnë në një kuti teneqeje të sheshtë të quajtur kutia e bukës të cilën e lidhin në brez. Kur minatori kthehet nga puna natën vonë e shoqja i shtron për të ngrënë, por kur ai punon me ndërresën e mëngjesit atëherë, si duket, është zakon që ai ta përgatitë vetë mëngjesin. Me ç'duket ekzistuaka ende besëtytnia e moçme se qenka tersllëk ta shohësh gruan para se të shkosh për të punuar në ndërresën e mëngjesit. Thuhet se, dikur motit, nëse rastiste  që minatori të takonte ndonjë grua që pa zbardhur mire, atëherë shpeshherë kthehej dhe nuk punonte për atë ditë.

Përpara se të shkoja në zonat minerare kisha përshtypjen e përhapur por të gabuar se minatorët nuk është se paguhen keq. Dëgjohet të flitet lirisht se një minator paguhet dhjetë apo njëmbëdhjetë shilinga për çdo ndërresë dhe, duke i mbledhur ato shuma, një minator fiton gjithsej, afërsisht, në javë është 2 sterlina ose 150 sterlina në vit. Por, pohimi se minatorët fitojnë dhjetë ose njëmbëdhjetë shiiinga në javë është shumë i gabuar. Si fillim, në të vërtetë vetëm «gërmuesit» e qymyrit të gurit paguhen me një tarifë të tillë; një «mëditës», për shembull, që merret me ndërtimin e tavanit, paguhet me një tarifë më të ulët, zakonisht tetë a nëntë shilinga për çdo ndërresë. Mandej, kur «gërmuesi» i qymyrit paguhet me normë, për çdo ton qymyrguri të nxjerrë, sikurse ndodh në shumë miniera, pagesa e tij varet kryesisht nga cilësia e qymyrit; prishjet e pajisjes apo ndonjë «dëmtim» - domethënë, ndonjë shtresë shkëmbore që ndodhet në damarin e qymyrgurit — mund t'i grabitë gjithë fitimin e një a dy ditëve punë njëherësh. Por, sidoqoftë, kurrkush të mos kujtojë se minatorët punojnë gjashtë ditë në javë, pesëdhjetë e dy javë në vit. Doemos që ka ditë kur minatori «rri pa punë». Fitimi mesatar për ndërresë i çdo minatori, të të gjitha moshave dhe gjinive, më 1934, në Britaninë e Madhe, ka qenë 9 shilinga e 1 3A pensë.Nga Colliery Tear Book and CoalTrades Directory për 1935.] Sikur të ndodhte që gjithkush prej tyre të punonte gjatë gjithë kohës, kjo do të nënkuptonte që fitimi i një minatori të ishte pak më shumë se 142 sterlina, ose afërsisht 2 sterlina dhe 15 shilinga në javë.

Megjithatë, në të vërtetë, të ardhurat e tij janë shumë më të ulëta se kaq, sepse 9 shilinga e 1% pensë ështe thjesht një llogaritje mesatare mbi ndërresat e kryera dhe nuk merr parasysh ditët kur atyre u duhet të rrinë pa punë.

Para syve kam pesë urdhërpagesa për rrogat e një minatori nga Jorkshiri, për pesë javë (jo të njëpasnjëshme) në fillim të vitit 1936. Nga shuma mesatare del se pagesa bruto javore është: 2 sterlina, 15 shilinga dhe 2 pensë; atëherë, nga kjo del se pagesa mesatare për çdo ndërresë është afro: 9 shilinga e 2 Vi pensë.

Mirëpo, këto urdhërpagesa i përkasin dimrit, kur pothuajse tërë minierat punojnë me orar të plotë. Me ardhjen e pranverës tregtia e qymyrgurit bie duke bërë që gjithnjë e më shumë njerëz të «mos punojnë përkohësisht», ndërsa ata që teknikisht janë në punë i lënë një a dy ditë çdo javë pa punë. Ndaj, s'do as mend e as kalem të kuptohet se të ardhurat vjetore të minatorit prej 150 apo madje edhe 142 sterlinash janë tmerrësisht të zmadhuara. Në të vërtetë, të ardhurat bruto vjetore në mbarë Britaninë e Madhe për çdo minator ishin vetëm 115 sterlina, 11 shilinga dhe 6 pensë. E kjo shumë ndryshonte në një masë të madhe nga njëra krahinë në tjetrën, duke kapur shifrën prej 133 sterlinash, 2 shilingash dhe 8. pensësh. E kjo në Skoci, kurse në Durham binte pak më poshtë se 105 sterlina ose, e shprehur ndryshe, pak më shumë se 2 sterlina në javë. Këto shifra i kam marrë nga Coid Scuttle, të z. Xhozef Xhons, kryetari i bashkisë të Barnzlit13). Z. Xhons shton: «Këto shifra mbulojnë rrogat e të rinjve sikurse edhe të mesoburrave dhe të atyre që paguhen më shumë e më pak: në këto shifra duhet përfshirë çdo rrogë shumë e lartë, sikundër fitimet e disa zyrtarëve, personave të paguar shumë dhe shumat më të mëdha që paguhen për punën jashtë orarit. Shifra të tilla, duke qenë mesatare, nuk... arrijnë të zbulojnë dot gjendjen e mijëra punëtorëve të rritur, fitimet e të cilëve janë shumë më të ulëta se paga mesatare dhe që «marrin vetëm 30 deri në 40 shilinga nëjavëapo edhe mëpak nëjavë».

Shikoni me vëmendje, tek paragrafi më lart, shkronjat me të pjerrëta të z. Xhons. Por, ju lutem të vëreni se edhe këto rroga mjerane quhen të ardhura bruto. Në krye të tyre qëndrojnë gjithfarë ndërprerje të punës të cilat i zbriten nga pagesa minatorit çdo javë. Më poshtë ndodhet një listë me ndërprerje të  punës javore tipësore për rrethin e Lankashirit të cilën ma dhanë:
Shilinga                                                                                                                     pensë
Sigurimi (për papunësinë dhe shëndetin)                                                                    15
Qiraja e llambës —                                                                                                         6
Tarifa per mprehjen e veglave                                                                                        6
Tarifa e përgjegjësit të peshores —                                                                                9 

  
Tarifa e Infermierisë                                                                                                        2
Tarifa e Spitalit —                                                                                                           1 
Fondi i Bamirësisë —                                                                                                     6
Kuota e Anëtarësisë për Sindikatën —                                                                          6
Shumatorja —                                                                                  4 shilinga e 5 pensë 

Disa prej këtyre tarifave, si Fondi i Bamirësisë dhe Kuota e Anëtarësisë së Sindikatësy janë, si të thuash, përgjegjësi e minatorit, ndërsa të tjerat vendosen nga shoqëria tregtare minerare. E ato nuk janë të njëjta në të gjitha rajonet. Për shembull, zhvatja e poshtër që e detyron minatorin të paguajë qiranë e llambës që përdor në punë (me gjashtë pensë në javë ai e blen disa herë radhazi llambën në vit) nuk përdoret për asgjë. Porse, ndërprerjet e punës gjithmonë arrijnë afërsisht të njëjtën shumë. Duke u nisur nga pesë urdhërpagesat e minatorit të sipërpërmendur të Jorkshirit, fitimi bruto mesatar i tij javor është: 2 sterlina, 15 shilinga e 2 pensë.; ndërsa fitimi neto mesatar, mbas ndërprerjeve të punës, është vetëm 2 sterlina, 11 shilinga e 4 pensë - një zbritje prej 3 shilingash dhe 10 pensësh në javë. Mirëpo, në urdhërpagesa afërmendsh që përmenden vetëm ndërprerjet e punës, të cilat detyrohen apo paguhen nëpërmjet shoqërisë tregtare minerare; këtyre u duhen shtuar kuotat e anëtarësisë së sindikatës, duke i hequr shumës së përgjithshme gjer në katër shilinga. Nuk bëj gabim nëse them se ndërprerjet e një lloji a të një lloji tjetër të punës i heqin edhe katër shilinga të tjera ose aty rrotull pagesës javore të çdo minatori  të rritur. Kështu që shuma prej 115 sterlinash, 11 shilingash dhe 6 pensësh, e cila ka qenë fitimi mestar i çdo minatori më 1934 anekënd Britanisë së Madhe, ç'është e vërteta duhet të jetë më afër shumës prej 105 sterlinash. Por, në kundërshtim me këtë, shumicës dërrmuese të minatorëve u bëhen lëshime në natyrë, duke u dhënë mundësi ta blejnë qymyrin për përdorim vetjak me tarifa të ulëta, zakonisht tetë deri në nëntë shilinga për ton.

Por, sipas z. Xhons, të cituar më sipër, «vlefta mesatare e gjithë lëshimeve në natyrë që bëhen në mbarë vendin në tërësi është vetëm katër pensë në ditë». E shuma prej katër pensësh në ditë në mjaft raste shërben thjesht si zhdëmtim i tarifave që minatorit i duhet të shpenzojë për pagesat lidhur me vajtjen dhe kthimin nga pusi i minierës. Kësisoj, duke e marrë industrinë si një të tërë, pagesa që minatori shpie vërtet në shtëpi nuk i kalon dy sterlinat në javë, në mos edhe më pak.

Ndërkohë, sa është sasia mesatare e qymyrit të gurit që nxjerr minatori? Tonelatat e qymyrit të gurit janë ngritur vit pas viti ndonëse jo dukshëm për personat e punësuar në industrinë minerare. Më 1914 çdo minator nxirrte mesatarisht 253 tonë qymyrguri; më 1934 ai nxirrte 280 tonë. «The Coal Scuttle», «7he Colliery Year Book» dhe «Coal Trades Directory» japin një shifër paksa më të lartë. Sigurisht që kjo është një shifër e përgjithshme për minatorët gjithmbarë; ata që punojnë vërtet nëpër shtresa qymyrgurore nxjerrin sasi të jashtëzakonshme të tij - mbase, në mjaft raste, më se një mijë tonë secili. Por, duke marrë shifrën tipike prej 280 tonësh, ia vlen të vërehet se ç arritje e madhe është kjo. Një ide e saktë për këtë merret duke krahasuar jetën e minatorit me atë të dikujt tjetër. Nëse arrij të jetoj gjer në gjashtëdhjetë vjeç atëherë ka shumë mundësi që unë të kem shkruar tridhjetë romane, ose aq sa për të mbushur dy rafte bibliotekash me përmasa mesatare. Për të njëjtën periudhë kohore një minator nxjerr mesatarisht 8,400 tonë qymyrguri, sasi e mjaftueshme kjo për ta shtruar «Sheshin  Trafalgar» me një shtresë afërsisht dy këmbë të trashë apo për të pajisur me lëndë djegëse shtatë familje të mëdha për më shumë se njëqind vjet me radhë.

Nga pesë urdhërpagesat që përmenda më sipër, jo më shumë se tri prej tyre kanë mbishkrimin e vulosur «vdekur në punë». Kur një minator vdes në punë është më se e zakonshme që minatorët e tjerë të mbledhin një kuotë, zakonisht duke dhënë nga një shilingë secili, për vejushën e tij, shumë që grumbullohet nga shoqëria tregtare minerare, shumë e cila u zbritet në mënyrë të vetvetishme nga rroga. Këtu hollësia domethënëse është mbishkrimi i vulosur. 

Kaq e lartë është shkalla e aksidenteve mes minatorëve, në krahasim me ato të zejeve të tjera, saqë fatkeqësitë merren si diçka e zakonshme, sikur të kishte shpërthyer ndonjë luftë me përmasa të vogla. Vit për vit ndodh që një në afërsisht nëntëqind minatorë vdes kurse një në afërsisht gjashtë të tillë dëmtohet; afërmendsh që shumica e këtyre dëmtimeve janë të parëndësishme, por një numër jo i vogël i tyre përfundojnë me gjymtime. Kjo nënkupton që, nëse periudha e punës për minatorin është dyzet vjet, atëherë gjasat janë shtatë me një që ai të mos dëmtohet dhe jo më shumë se njëzet me një që ai të mos vritet fare. Asnjë zeje tjetër nuk i afrohet asaj të minatorit sa i përket rrezikshmërisë; zanati i dytë më i rrezikshëm që vjen pas tij është detaria tregtare, ku çdo vit vritet një detar në më pak se 1300 syresh. Sigurisht që shifrat e dhëna nga unë gjejnë zbatim tek të gjithë minatorët, sepse shkalla e dëmtimeve që pësojnë ata që punojnë nën tokë duket se është shumë më e lartë. Çdo miriator i kaditshëm, me të cilin kam folur, ose ka pësuar ndonjë aksident të rëndë vetë, ose ka parë ti vritet ndonjë shok pune e, në të gjitha familjet e minatorëve të tregojnë për historitë e etërve, vëllezërve apo ungjërve të tyre të vrarë në punë. («E, ai ra nga një lartësi prej shtatëqind këmbësh, e ata nuk do t'ia kishin gjetur dot copat kurrë sikur ai të mos kishte veshur një uniformë të re të gomuar», etj., etj., etj.)
Disa prej këtyre historive janë aq të frikshme sa nuk bëhet. Për  shembull, një minator më rrëfeu se si një shokun e tij të punës, një «mëditës», e zuri poshtë një copë shkëmbi që u rrokullis. Të tjerët u derdhën tek ai dhe ia dolën t'i zbulonin vetëm kokën dhe supet në mënyrë që të merrte frymë, e ai qe gjallë e u foli atyre. Atëherë, ata panë se tavani i galerisë po shembej prapë kështu që iu desh t'ua mbathnin këmbëve të shpëtonin lëkurën; «mëditësi» u varros për herë të dytë. Ata rendën përsëri dhe panë se kokën dhe supet i kishte të lira, e ai qe gjallë dhe u foii rishtas atyre. Paskëtaj, tavani u .shemb për herë të tretë, por kësaj radhe ata mundën ta nxirrnin nga dheu për disa orë e, sigurisht që ai kish vdekur. 

Mirëpo, minatori që më rrëfeu historinë (në një rast edhe atë e kishte zënë dheu, por kish qenë aq me fat sa e kishte futur kokën midis këmbëve kësisoj kishte pasur pakëz vend ku të merrte frymë) nuk besonte që ajo të qe edhe aq e llahtarshme.

Domethënia e saj qe se, ndonëse «mëditësi» e dinte fort mirë se vendi ku punonte nuk ishte i sigurt, prapëseprapë, ai shkonte atje në pritje të aksidentit, ditë pas dite. «E atij seç ia dha mendja sa shkoi deri aty sa para se të nisej për në punë puthi të shoqen. Ajo më tregoi më pas se kishin kaluar njëzet vjet qëkurse ai e kishte puthur për herë të fundit.»
Shkaku kryesor e më i kuptueshëm i aksidenteve është zjarri, i cili pak a shumë është i pranishëm në atmosferën e punimit të minierës. Ka një llambë të veçantë e cila shërben për të provuar nëse ka gaz në ajër, e kur ai është i pranishëm në të në sasi të mëdha atëherë atë mund ta zbulosh edhe me një llambë minatori të zakonshme me flakë të rimtë. Në rast se fitilin e zgjat plotësisht dhe flaka e tij është ende e rimtë, atëherë përpjesëtimi i gazit është tmerrësisht i lartë; megjithatë, s'është e lehtë për ta pikasur, ngaqë ai nuk shpërndahet njëlloj në gjithë atmosferën por rri pezull në plasa dhe të çara. Minatori, para se të nisë punën, shpesh s'lë qoshe pa provuar me llambë, nëse ka gaz apo jo. Gazin mund ta ndezë edhe vetëm një shkëndijë gjatë operacioneve të shpërthimit, ose xixa që lëshon kazma kur përplaset në gur, ose qoftë edhe si pasojë e ndonjë llambe të dëmtuar, ose qoftë nga ndonjë «flakadan» - zjarre të cilat ndizen vetë e që digjen në pluhurin e qymyrit të gurit dhe që është shumë e vështirë t'i shuash. 

Gjëmat më të mëdha që ndodhin nëpër miniera kohë mbas kohe, ku vriten me qindra veta, zakonisht shkaktohen nga shpërthimet; kësisoj, njerëzia priret të besojë se shpërthimet përbëjnë rrezikun kryesor të zanatit të minatorit. Ç'është e vërteta, shumica dërrmuese e aksidenteve ndodhin për shkak të rreziqeve të përditshme në punimet e minierës, në veçanti për shkak të rënies së tavanit. Për shembull, janë «xhepat»: vrima rrethore prej të cilave copa gurësh, aq të mëdhenj sa mund të lënë top në vend njeriun, shkëputen me shpejtësinë e plumbit. Me aq sa mbaj mend, me përjashtim të vetëm një rasti, tërë minatorët me të cilët kam folur, më kanë bërë të ditur se pajisja e re, dhe «shpejtimi i madh», në përgjithësi e ka bërë më të rrezikshme punën.

Pjesërisht kjo mund të jetë pasojë e konservatorizmit, porse arsyet që japin ata janë pa fund. Si fillim, shpejtësia me të cilënqymyri i gurit nxirret tani nënkupton se një copë tmerrësisht e madhe dhe e rrezikshme tavani qëndron pa mbështetje për katër orë me radhë. Pastaj, janë edhe dridhjet, të cilat kanë prirjen të lëkundin çdo gjë të liruar, ndërsa zhurma e bën edhe më të vështirë pikasjen e shenjave të rrezikut. Nuk duhet harruar se siguria e minatorit nëntokë në një masë të madhe varet nga aftësia dhe kujdesi që tregon ai vetë. Minatori me përvojë pohon se, deri diku, e di instinktivisht kur tavani nuk është i sigurt; ai shpjegon se «arrin të ndiejë peshën që ka sipër». Për shembull, është në gjendje të dëgjojë kërcitjeh e lehtë të pllangave. Arsyeja se përse pllangat e drunjta parapëlqehen, në përgjithësi, në vend të trarëve mbajtës prej hekuri është se mbështetëset e drunjta kur janë gati për t'u rrënuar japin paralajmërime me anë të kërcitjeve, kurse trarët mbështetës prej hekuri fluturojnë papandehur. Zhurmëria e tmerrshme e makinerisë pamundëson dëgjimin e asgjësendi tjeter, andaj rreziku shtohet. 

Kur qëllon që minatori të dëmtohet, sigurisht që është e pamundur të merresh me të. Ai dergjet i shtypur përposh ndonjë guri disa qindra tonë i rëndë, brenda ndonjë të çare të frikshme poshtë në tokë e, edhe pasi e nxjerrin së andejmi, nevoja e lyp që trupin e tij ta zvarritin një a më shumë milje, ndoshta nëpër galeri kur kurrkush nuk mund ta drejtojë dot trupin. Zakonisht, kur bisedon me ndokënd që është dëmtuar, arrin të zbulosh se janë dashur disa orë me radhë a diçka e tillë që atë ta nxirrnin në faqe të dheut. Doemos që ndonjëherë aksidente ngjasin edhe në kafazin e ashensorit. Ai shkon disa jardë poshtë a sipër, me shpejtësinë e trenit ekspres e, në sipërfaqe drejtohet nga dikush që s shikon dot se çndodh në të. Ai ka tregues tepër të ndjeshëm që i tregojnë se deri ku ka shkuar ashensori, por nuk është e pamundur që ai të mos bëjë gabime; ka pasur raste kur kafazi i ashensorit është përplasur me tabanin e pusit të minierës me gjithë shpejtësinë.

Më duket se ska vdekje më të lemerisur se kjo. Sepse teksa ajo kuti e vogël prej çeliku fishkëllen nëpër terrinë vjen një çast kur dhjetë burrat e mbyllur atje mësojnë se diçka nuk shkon, dhe gjatë sekondave që u kanë mbetur për t'u bërë copë e çikë atyre vështirë se u vjen të mendojnë. Një minator më tregoi se një herë ndodhej në ashensor kur diçka u prish. Nuk e ngadalësoi shpejtësinë kur duhej ta kishte bërë e, ai bashkë me të tjerët pandehën se mos litari i çelikut u kthye me krismë. Megjithatë, në fund, zbritën shëndoshë e mirë, por kur doli nga ashensori pa se i qe thyer një dhëmb, ngaqë i kishte shtrënguar dhëmbët shumë në pritje të përplasjes së frikshme.

Me përjashtim të aksidenteve minatorët duket se janë të shëndetshëm, siç duket aq sa duhet të jenë, duke mbajtur parasysh përpjekjet e fuqishme që kërkohen prej tyre. Ata preken nga përdhesi e të gjithë ata që vuajnë nga mushkëritë nuk e kanë të gjatë në ajrin që gëlon nga pluhuri, por sëmundja industriale tipike që i prek është ngërçi i syvel4). Kjo sëmundje është e tillë  që sytë i lëkund në një mënyrë të çuditshme kur dalin në dritë.

Me sa duket ajo shkaktohet nga puna që bëhet në gjysmerrësirë, e nganjëherë shkakton verbëri të plotë. Minatorët që gjymtohen kështu a në ndonjë mënyrë tjetër dëmshpërblehen nga shoqëria tregtare, ndonjëherë me një dorë të hollash, ndërsa herë tjetër me pension javor. Ky nuk e kalon asnjëherë shumën prej njëzet e nëntë shilingash në javë; nëse shuma bie poshtë pesëmbëdhjetë shilingave atëherë i paafti për punë merr diçka nga ridihma e të papunëve ose nga K.N.B.-ja. Po të isha minator i paaftë për të punuar do të parapëlqeja shumën e të hollave që jepej vetëm një herë dhe në dorë, sepse kështu, gjithsesi, do të arrija t'i merrja të hollat e mia. Pensionet e të gjymtëve nuk sigurohen nga asnjë fond i përqendruar, prandaj nëse shoqëria tregtare minerare falimenton kjo shënon edhe fundin e pensionit të minatorit të paaftë për të punuar, sido që ai llogaritet gjatë falimentimit të kompanisë mes kreditorëve të tjerë të saj.

Në Uigan ndenja një copë herë me një minator që vuante nga ngërçi i syve. Ai nuk arrinte të shihte matanë dhomës. Kishte nëntë muaj që merrte dëmshpërblimin prej njëzet e nëntë shilingash në javë, mirëpo tani shoqëria tregtare minerare po mendonte t'i jepte «dëmshpërblimin e pjesshëm» prej katërmbëdhjetë shilingash në javë. Gjithçka varej nëse doktori e vinte në «krye» të listës për punë të lehtë. Është e kotë të thuhet, por edhe sikur doktori ta bënte këtë, punë të lehtë nuk ka; gjithsesi ai mund të tërhiqte ndihmën për të papunët ndërsa shoqëria tregtare minerare do t'i kursente vetes pesëmbëdhjetë shilinga në javë. Duke parë atë njeri të shkonte të tërhiqte dëmshpërblimin te shoqëria tregtare minerare, më lanë përshtypje të thellë dallimet që ende bëhen nga statusi.

Atje ndodhej dikush që ishte gjysmë i verbuar si pasojë e njërës prej punëve më dobiprurëse dhe merrte pensionin që i takonte me plot të drejtë, si kushdo tjetër. Megjithatë, ai nuk e kërkonte dot atë, si të thuash, për shembull ai nuk mund ta tërhiqte dotkur dhe si ta donte. Ishte i detyruar të shkonte një herë në javë në minierë në orarin e caktuar nga vetë shoqëria tregtare e, kur të shkonte aty i duhej të priste për orë të tëra në thëllim. Me sa di, prej tij pritej që të cekte kapelën dhe të tregonte mirënjohje ndaj kujtdo që e paguante; sidoqoftë, atij i duhej të humbte një pasdite të tërë dhe të shpenzonte gjashtë pensë për tarifën e autobusit.Sa ndryshe është puna me një anëtar të borgjezisë, madje edhe me një anëtar fare të mbaruar si puna ime. Edhe kur jam në zgrip të urisë unë gëzoj disa të drejta që kanë lidhje me statusin tim prej borgjezi. Ndonëse nuk fitoj më shumë se minatori, së paku banka më paguan si zotëri e unë mund të tërheq të holla kurdo që të dua prej saj. Edhe kur llogaria më shteron, punonjësit e bankës më trajtojnë deri diku me mirësjellje.

Kjo puna e të priturit që shkakton veç mërzitje dhe poshtërim të madh, për shkak të së.cilës s'duhet të lësh gjë pa bërë vetëm e vetëm për t'u ardhur pas fijes njerëzve të tjerë, është pjesë e pandashme e jetës së klasës punëtore. Ndikimet e panumërta i detyrojnë pareshtur anëtarët e kësaj shtrese të luajnë rolin e të nënshtruarve. Ata nuk veprojnë, por i detyrojnë të sillen siç duan të tjerët. E ndiejnë veten skllevër të një pushteti të mistershëm dhe kanë bindjen e patundur se «ata» nuk do t'i lejojnë kurrë të bëjnë këtë, atë, apo gjësend tjetër. Një herë tek po mblidhja kulpra pyeta vjelësit e djersitur (ata fitojnë diçka më pak se gjashtë pensë në orë) se përse nuk ngrinin një sindikatë. Përnjëherë, m'u tha se «ata» nuk do t'ua lejonin kurrën e kurrës një gjë të tillë. Po kush ishin «ata», xhanëm? - pyeta unë. Nuk dukej ta dinte kush, por, si duket, «ata» qenë të plotpushtetshëm.

Një person me prejardhje borgjeze e çon jetën me shpresën për të marrë atë çfarë do, brenda caqeve të arsyeshme. Prandaj, në  kohë të liga njerëzit «e arsimuar» kanë prirjen t'u dalin në ballë vështirësive, paçka që nuk janë më të zotë se të tjerët dhe «arsimimi» i tyre është krejt i padobishëm në vetvete; gjithsesi ata janë mësuar që t'u bëhet njëfarë nderimi dhe, si pasojë, kanë sy e faqe të urdhërojnë. Që ata u dalin në ballë vështirësive, merret si diçka e zakonshme, gjithmonë e gjithkund. Te «Historia e Komunës» të Lissagaray ka një pjesë interesante që përshkruan pushkatimet që u bënë mbas shtypjes së Komunës. Pushteti pushkatonte krerët e lëvizjes dhe, meqë nuk kishte si ta dinte se kush mund të qenë krerët në fjalë, atëherë ai i zgjidhte nisur nga parimi se krerët duhej të ishin ata të një shtrese më të lartë. Një oficer kalonte në revistë të burgosurit në rresht dhe, prej tyre përzgjidhte tipat që ngjanin si të tillë. Njërin prej tyre e pushkatuan ngaqë mbante një sahat, një tjetër ngase «kishte fytyrë prej të zgjuari». Unë për vete nuk do të doja të më pushkatonin për një arsye të tillë, por njëmendohem se gati në çdo revoltë udhëheqësit kanë prirjen të flasin gjuhën zyrtare.

image description
Çfarë është socializmi, kapitulli IV.
Socializmi/Komunizmi
Teksa ecën nëpër qytetet industriale humbet në labirintet e shtëpive të vogla me tulla të nxirosura nga tymi, të vendosura ashtu në rrokopujë të vërtetë rreth rrugicave të lerosura dhe oborreve të vogla të mbuluara nga hiri i qymyrit të gurit tek të cilat gjenden kazanët e plehrave që kundërmojnë dhe banja të hirta e gjysmë të rrënuara të fëlliqura që shërbejnë edhe për të larë teshat. Mjedisi i brendshëm i këtyre shtëpive është shumë i ngjashëm, sido që numri i dhomave ndryshon nga dy apo në pesë të tilla. 1e gjitha ato pa përjashtim kanë nga një odë pritjeje të ngjashme, sipërfaqja e së cilës është dhjetë a pesëmbëdhjetë këmbë katrorë, me një furnelë gatimi të hapur; kuzhinat në shtëpitë më të mëdha kanë edhe aneks, ndërsa në shtëpitë më të vogla sqolli dhe kusia e finjës ndodhen në dhomën e ndenjjes. 

Prapa shtëpisë ndodhet oborri, ose një copë oborr, që e kanë të përbashkët disa shtëpi dhe që mjafton për të vendosur kazanin e plehrave dhe banjat. Asnjëra prej shtëpive nuk ka ujë të ngrohtë brenda. Ma do mendja që mund të ecni në këmbë duke përshkuar qindra milje rrugë ku banojnë minatorët, ku secili prej tyre, kur është në punë, nxihet nga maja e kokës gjer te këmbët, ditë për ditë, pa rastisur asnjë shtëpi që të mund të bëjë banjë. Nuk do të kishte pasur gjë më të lehtë sesa të vendosje sistemin me ujë të ngrohtë në shporetin e kuzhinës porse, mbase ndërtuesi ka arritur të kursejë deri në dhjetë sterlina për secilën shtëpi duke mos e bërë këtë, e, në kohën kur u ndërtuan këto shtëpi, kurrkujt nuk ia merrte mendja se minatorët dëshironin të laheshin.

Sepse, s'ka si të mos vërehet se shumica e këtyre shtëpive janë të vjetra, së paku pesëdhjetë a gjashtëdhjetë vjeçare dhe, një numër i madh i tyre, gjykuar nga çdo këndvështrim i zakonshëm, janë të  papërshtatshme për banim. Ato merren me qira vetëm sepse nuk ka të tjera në vend të tyre. Fakti i pamohueshëm për strehimin në zonat industriale është ky: jo se shtëpitë janë të ngushta dhe të shëmtuara, johigjienike dhe të parehatshme, ose që ndodhen në lagje të varfra tmerrësisht të fëlliqura rreth shkritoreve që vjellin veç tym, kanaleve, kundërmimi i të cilave të çan vrimat e hundës dhe pirgjeve me zgjyrë që i përmbytin me tym sulfuror – ndonëse kjo është më se e vërtetë - por thjesht ngaqë nuk ka shtëpi të mjaftueshme për të gjithë.

«Kriza e strehimit» është një frazë që dëgjohet lirisht qysh pas luftës, por ajo nuk ka shumë lidhje me cilindo që ka të ardhura 10 sterlina në javë, madje edhe 5 të tilla. Atje ku qiratë janë të larta vështirësia nuk qëndron në gjetjen e banesave por, përkundrazi, në gjetjen e qiramarrësve. Nëse shëtit në çdo rrugë të Mejferit në gjysmën e dritareve të shtëpive do të të zënë sytë tabela ku shkruhet: «Lëshohet me qira.» Mirëpo, në zonat industriale, vetë vështirësia për të shtënë në dorë një shtëpi është një nga rrethanat që e rëndon edhe më shumë skamjen. Kjo nënkupton që njerëzia të durojnë gjithçka - çdo vrimë e skutë e ndyrë, çimkat e tmerrshme, dyshemetë e kalbëzuara dhe muret e plasaritura, e deri te zhvatja nga ana e pronarëve kurnacë e shantazheve nga ana e agjencive tregtare - vetëm e vetëm për të gjetur një strehë ku të futin kokën. Unë kam qenë në shtëpi të tmerrshme, ku nuk do të banoja dot as edhe për një javë të vetme edhe sikur të ma shtronin me flori, por kam gjetur qiramarrës që kishin njëzet a tridhjetë vjet në to dhe uronin që të kishin fatin të jepnin shpirt atje. Në përgjithësi, këto kushte nuk është se u bëjnë përshtypje, megjithëse jo gjithnjë. Siç duket, disa njerëz e kanë të vështirë ta kuptojnë se ka shtëpi të këndshme kështu që çimkat dhe çatitë që pikojnë i shikojnë si vepra të Perëndisë; të tjerët s'lënë gjë pa thënë kundër pronarëve të shtëpive, por të tërë, pa përjashtim, i shtrëngojnë me dëshpërim shtëpitë nga frika se mos bien nga shiu në breshër. Për  sa kohë të vazhdojë kriza e strehimit pushteti vendor nuk mund të bëjë shumë për t'i bërë më të banueshme shtëpitë e tanishme.

Ata mund ta shpallin «të papërdorshme» një shtëpi, por nuk japin dot urdhër për shembjen e saj derisa qiramarrësi të ketë gjetur shtëpi tjetër ku të shkojë; e kështu shtëpitë qëndrojnë në këmbë e janë ku e ku më keq se sa të shpallen të papërdorshme, pasi afërmendsh që të zotin e shtëpisë nuk e ka lënë mendja të shpenzojë për një shtëpi që, herët a vonë, do të shembet. Për shembull, në një qytet si Uigani ka më shumë se dymijë shtëpi që nuk i kanë shembur ende, të cilat ka vite që i kanë shpallur të pabanueshme, e lagje të tëra të qytetit do të shpalleshin të tilla, nëse do të kishte pasur shpresë që në vend të tyre do të ndërtoheshin shtëpi të reja. Qytete të tilla si Lidsi17) dhe Shefildi kanë me mijëra e mijëra shtëpi ngjitur shpinë më shpinë me njëra- tjetrën të cilat që të gjitha i kanëshpallur të pabanueshme por që kanë dhjetëra vjet që qëndrojnë ende në këmbë.

Unë kam kontrolluar një numër të madh shtëpish në qytete dhe fshatra minatorësh dhe kam marrë shënime mbi gjërat e tyre kryesorç. Besoj se, fare mirë, mund të jap një ide të përgjithshme të kushteve të tyre duke transkriptuar disa pjesë nga blloku im i shënimeve, të dlat janë marrë më tym. Ato janë veçse shënime të shkurtra dhe kanë nevojë për disa sqarime të cilat kam për ti dhënë më vonë. Më poshtë janë renditur disa të tilla që janë marrë në Uigan:

1. Shtëpia në lagjen «Uollgeit». Është nga ato që në pjesën e pasme nuk kanë rrugicë dhe që njëra shtëpi ndodhet sipër ndërsa tjetra poshtë saj. Përmasat e dhomës së pritjes janë 12 me 10 këmbë, kurse oda që ndodhet një kat më sipër ka të njëjtën sipërfaqe. Kthina poshtë shkallëve ka përmasa 5 me 5 këmbë dhe shërben si depo ushqimesh, aneks dhe si qilar qymyri. Dritaret nuk mbyllen kurrë. Largësia gjer te nevojtorja, 50 jardë. Qiraja: 4 shilinga e 9 pensë; tarifat: 2 shilinga e 6 pensë; shumatorja: 7 shilinga e 3 pensë. 

2. Një shtëpi tjetër atypari. Përmasat nuk ndryshojnë, por poshtë shkallëve nuk ka depo ushqimesh, thjesht një kamare dy këmbë të thellë në të cilën ndodhet sqolli; ska vend për të vënë ushqimet, etj. Qiraja: 3 shilinga e 2 pensë; tarifat: 2 shilinga; shumatorja: 5 shilinga e 2 pensë.

3. Shtëpia në lagjen «Skolz». Shtëpi që është shpallur e pabanueshme. Ndodhet ngjitur me një shtëpi tjetër, ku njëra prej tyre është sipër ndërsa tjetra poshtë saj. Dhomat kanë përmasa 15 me 15 këmbë. Lajtorja dhe kusia e finjës janë në odën e ndenjjes, depoja e qymyrit përposh shkallëve. Dyshemeja ka bërë bark. Dritaret nuk hapen asnjëherë. Shtëpia nuk ka shumë lagështi. I zoti i saj zemërmirë. Qiraja: 3 shilinga e 8 pensë; tarifat: 2 shilinga e 6 pensë; shumatorja: 6 shilinga e 2 pensë.
4. Një tjetër aty rrotull. Dy dhoma sipër, dy dhoma poshtë dhe depoja e qymyrit të gurit. Te gjitha muret bien copa-copa. Në dhomat e sipërme çbie jashtë hyn brenda. Dyshemeja jo e drejtë. Dritaret e katit të poshtëm nuk hapen fare. I zoti i shtëpisë zemërzi. Qiraja: 6 shilinga; tarifat: 3 shilinga e 6 pensë; shumatorja: 9 shilinga e 6 pensë.

5. Shtëpia në «Rrugën e shitoreve». Eshtë e llojit: njëra sipër, tjetra poshtë. Dhoma e ndenjjes ka përmasa 13 me 8 këmbë. Uji futet nëpërmjet mureve të plasaritura. Dritaret e pjesës së pasme të shtëpisë nuk hapen, ndërsa ato të përparme po. Familja përbëhet prej dhjetë vetash, ku tetë janë fëmijët që s'kanë shumë ndryshim në moshë nga njëri-tjetrit. Këshilli bashkiak përpiqet t'i nxjerrë jashtë për mbipopullim të shtëpisë por nuk gjen dot shtëpi tjetër për t'i strehuar. I zoti i saj, shpirtkatran. Qiraja: 4 shilinga; tarifat: 2 shilinga e 3 pensë; shuma e përgjithshme: 6 shilinga e 3 pensë.  Kaq mjafton për Uiganin. Kam edhe faqe të tjera që kanë pak a shumë të njëjtën përmbajtje. Poshtë është një nga Shefildi: shembull tipik i mijëra e mijëra shtëpive që rrinë ngjitur shpinë më shpinë me njëra-tjetrën: 

Shtëpia që ndodhet në Rrugën Tomas dy shtëpi rrinë ngjitur shpinë më shpinë me njëra-tjetrën kurse poshtë tyre gjendet një shtëpi tjetër (d.m.th., shtëpi me tri kate me nga një dhomë në secilin kat). Qilari poshtë. Oda e ndenjjes ka përmasa 14 me 10 këmbë, kurse dhomat e tjera kanë të njëjtën sipërfaqe me të. Lajtorja ndodhet në dhomën e ndenjjes. Dyshemeja e katit të sipërm nuk ka derë por lidhet drejtpërdrejt me shkallët pa pafmak. Muret në dhomën e ndenjjes kanë pak lagështirë, muret e katit të fundit bien copë-copë dhe pikojnë ujë gjithandej.

Shtëpia është kaq e errët sa drita duhet mbajtur ndezur gjithë ditën. Harxhimi i rrymës elektrike shkon deri në 6 pensë në ditë (ndoshta kjo është e zmadhuar). Familja përbëhet nga gjashtë anëtarë: prindërit dhe katër fëmijët e pistë. Kryefamiljari (është i regjistruar në skemën e K.N.B.-së) vuan nga ndishkult;,). Njëri prej fëmijëve është shtruar në spital, ndërsa të tjerët duken se janë të shëndetshëm. Qiramarrësit kanë shtatë vjet në këtë shtëpi. Do te lëviznin po të kishin gjetur shtëpi tjetër. Qiraja: 6 shilinga e 6 pensë përfshi këtu edhe tarifat.

Më poshtë janë renditur një a dy shtëpi të Barnzlit:

1. Shtëpia në «Rrugën Uortli». Mbi një shtëpi ndodhen dy të tilla. Dhoma e ndenjjes ka përmasa 12 me 10 këmbë. Lajtorja dhe kusia e finjës ndodhen në dhomën e ndenjjes, depoja e qymyrit poshtë shkallëve. Lajtorja gati është sheshuar fare dhe derdhet gjithnjë. Muret e shtëpisë nuk janë shumë të forta. Ndriçimi me gaz është baras me një të dymbëdhjetën e shilingës në javë; Shtëpia është mjaft e errët kështu që ndriçimi i saj me gaz shkon deri në 4 pensë në ditë. Në të vërtetë, sipër ka dy dhoma të cilat janë përftuar nga ndarja e një dhome të madhe. Muret e tyre janë  katandisur si mos më keq, muri i odës që gjendet në pjesën e pasme të shtëpisë është plasaritur i tëri. Kasat e dritareve bien copa-copa dhe duhen mbushur me drunj. Shiu hyn në disa vende. Gjirizi kalon poshtë shtëpisë dhe në verë kundërmon, por këshilli bashkiak thotë se «nuk mund të bëjë gjë». Në atë shtëpi banojnë gjashtë persona, dy të rritur dhe katër fëmijë — më i madhi prej tyre është pesëmbëdhjetëvjeçar. Më i vogli gjendet i shtruar në spital, dyshohet për ndishk. Shtëpia gëlon nga çimkat. Qiraja: 5 shilinga e 3 pensë, këtu përfshihen edhe tarifat.

2. Shtëpia në «Rrugën Pil». Bashkë me tri shtëpi të tjera rrinë shpinë më shpinë, dy sipër, dy poshtë dhe ka një qilar të madh. Dhoma e ndenjjes ndodhet në trapazan; është katrore dhe në të gjenden kusia e finjës dhe lajtorja. Dhoma tjetër që ndodhet në katin e poshtëm ka të njëjtën sipërfaqe, me gjasë qe menduar të përdorej si dhomë pritjeje por përdoret si dhomë fjetjeje. Dhomat e katit të sipërm kanë të njëjtën sipërfaqe me ato të katit të poshtëm, Dhoma e ndenjjes është tej mase e errët. Harxhimi i ndriçimit me gaz ditor është 4.5 shilinga. Largësia deri te nevojtorja është 70 jardë. Në atë shtëpi ka vetëm katër shtretër për tetë njerëz: dy prindërit, dy vajza të rritura (më e madhja është njëzet e shtatë vjeçe), një djalë i ri dhe tre fëmijë. Prindërit flenë në një shtrat, djali më i madh në një tjetër kurse pesë të tjerët flenë në dy krevatet e mbetura. Çimkat bëjnë namin. «S'ke ç'u bën kur është nxeht» Mjerimi në dhomën e katit të poshtëm s'përshkruhet dot me fjalë ndërsa era në katin e sipërm është e padurueshme. Qiraja: 5 shilinga e 7.5 pensë, duke përfshirë edhe tarifat e tjera.

3. Shtëpia në Mepëlluell (një fshat i vogël minatorësh afër Barnzlit). Dy shtëpi sipër, një poshtë. Dhoma e mysafirëve ka përmasa 14 me 13 këmbë. Në të ndodhet edhe duarlarësja. Suvaja është e plasaritur dhe bie copa-copa nga muret. Shporeti nuk ka asnjë sirtar. Gazi rrjedh në sasi të vogla. Secila nga dhomat e sipërme ka përmasa 10 me 8 këmbë. Shtëpia ka katër shtretër  (për gjashtë persona, të gjithë këta të rritur) por, «një shtrat nuk përdoret»; ka shumë mundësi për mungesë të shtrojave dhe mbulojave. Oda ngjitur me shkallët nuk ka derë, ndërsa shkalla nuk ka parmak, kështu që, kur ngrihesh nga krevati, këmba të ndesh në zbrazëti e ti mund të biesh drejt e te gurët në një lartësi prej dhjetë këmbësh. Kaq e kalbur është dyshemeja prej druri, sa përmes saj arrin të shohësh dhomën përposh. Atje ka edhe çimka, por ato largohen nëpërmjet banjës. Të gjitha rrugët që ndodhen prapa këtyre vilave ngjajnë me plehërishte dhe, sipas të thënave, në dimër ato janë të pakalueshme. Nevojtoret e gurta që ndodhen në fund të kopshteve janë gjysmë të rrënuara. Qiramarrësit kanë njëzet e dy vjet që banojnë në atë shtëpi. 

Qiraja e prapambetur që u duhet të paguajnë është 11 sterlina, dhe, për të shlyer atë, ata paguajnë 1 shilingë shtesë në javë. Tani, i zoti i shtëpisë nuk e pranon më këtë dhe ka dhënë urdhër që ata të lënë shtëpinë. Qiraja e saj është: 5 shilinga, duke përfshirë edhe tarifat e tjera. E rastet nuk kanë të sosur. Mund të jepja shembuj të panumërt - ato mund të shkonin deri në qindra mijëra raste nëse kushdo do të ishte i gatshëm të kontrollonte të gjitha shtëpitë në zonat industriale. Sakaq, disa prej shprehjeve të përdorura nga ana ime lypin kthjellim. «Njëra shtëpi sipër, ndërsa tjetra poshtë» nënkupton një dhomë në çdo kat - d.m.th., shtëpi me dy dhoma. Ndërsa shprehja shtëpitë që rrinë «shpinë më shpinë» janë dy shtëpi të bashkuara në një, ku secila anë e shtëpisë është dera kryesore e dikujt tjetër, kështu që nëse rastis një radhë prej dymbëdhjetë shtëpish në të vërtetë nuk je duke parë dymbëdhjetë por njëzet e katër shtëpi. Shtëpitë përballë kanë pamje nga rruga ndërsa ato prapa tyre kanë të përbashkët oborrin, e për secilën prej tyre ka vetëm një rrugë. Pasojat e kësaj i merrni vetë me mend.

Nevojtoret gjenden në oborrin mbrapa shtëpive, andaj nëse banon në anën që sheh nga rruga, për të shkuar deri te nevojtorja apo kazanët e plehrave, je i detyruar të dalësh nga dera kryesore e shtëpisë dhe t'i biesh anës e anës togut të banesave, derisa të  mbërrish aty — largesë që mund të shkojë deri në dyqind jardë; nga ana tjetër, nëse banon në pjesën e pasme të shtëpisë, atëherë syri të sheh veç një vargan nevojtoresh. Përveç tyre, ka edhe shtëpi që quhen «qorre», të cilat janë shtëpi më vete, por që ndërtuesi nuk ka pranuar t'u vendosë derë të pasme - si duket, këtë e ka bërë vetëm nga inati, sepse nuk ka si shpjegohet ndryshe. Dritaret që nuk hapen, janë veçori dalluese të qyteteve të vjetra minerare. Disa prej këtyre qyteteve janë dëmtuar aq shumë nga shfrytëzimi i kahershëm që u është bërë, saqë toka vithiset vazhdimisht, kurse shtëpitë që ndodhen në sipërfaqe rrëshqasin anash. Në Uigan kalon radhë të tëra shtëpish që kanë rrëshqitur me kënde të frikshme, dritaret e tyre janë dhjetë a njëzet gradë të anuara nga rrafshi horizontal. Ndodh që ndonjëherë muri ballor lëshon bark jashtë derisa e bën shtëpinë të duket sikur është nëntëmuajshe me barrë. Ai mund të suvatohet rishtas, mirëpo brenda një kohe të shkurtër suvaja e re zë të mbufatet sërish. Kur shtëpia fundoset papandehur dritaret e saj zihen përgjithmonë ndërsa dera duhet ndrequr. Kjo kurrkujt nuk i bën përshtypje. Historia e minatorit që kur kthehet në shtëpi mëson se për të hyrë në të i duhet që ta bëjë copa-copa derën kryesore të shtëpisë me sëpatë është për të qeshur. Në disa raste kam vërejtur «pronarë zemërmirë» dhe «pronarë shpirtzinj», sepse çfarë s thonë banorët e lagjeve të varfia për pronarët e shtëpive që u kanë lëshuar me qira. Kam kuptuar - sikurse ndoshta mund të merret me mend - se pronarët e vegjël të shtëpive janë edhe më të ligjtë. S ma bën zemra që po e them këtë, por nuk është e vështirë të kuptohet se përse kjo punë është kështu. Në mënyrë ideale, pronari më shpirtzi që lëshon shtëpi me qira në lagjet e varfra është ndonjë trashaluq zemërkatran, me gjasë ndonjë peshkop, i cili fiton të ardhura të jashtëzakonshme nga qiratë zhvatëse. Në të vërtetë, ajo është një grua e moshuar dhe kallogre që gjithë kursimet e jetës i ka hedhur në tri shtëpi në një lagje të varfër, banon në njërën prej tyre e rreket të lërë me qira dy të tjerat dhe, për të cilat, si pasojë, kurrë nuk ka asnjë dysh për t'i ndrequr. 

Por shënime të thjeshta si ato, vlejnë si përkujtesë vetëm për mua. Për mua që i lexoj ato më sjellin ndër mend çka kam parë, porse, në vetvete, nuk mund të japin dot kurrfarë ideje për kushtet që mbizotërojnë në ato lagje të varfra në veri të Anglisë. Fjalët janë kaq të pafuqishme. E çkuptim ka një frazë e shkurtër e tillë si «çatia pikon» ose «katër shtretër për tetë njerëz»? Ato janë gjëra të tilla ku syri të rrëshqet, nuk njehson gjë prej gjëje. E megjithatë ç'mjeri mund të mbulojë! Merrni, për shembull, çështjen e mbipopullimit. Nuk është gjë e rrallë që tetë a dhjetë persona të banojnë në një shtëpi me tri dhoma. Njëra prej këtyre dhomave shërben si odë ndenjjeje, dhe ka shumë të ngjarë që sipërfaqja e saj të jetë dymbëdhjetë këmbë katrorë dhe, përveç shporetit e lajtores, përmban një tryezë, disa karrige dhe një teshatore, kështu që nuk ka vend për të vënë asnjë krevat. Andaj, tetë a dhjetë njerëz flenë në dy dhoma të vogla, me gjasë, shumë-shumë, në katër shtretër. E në rastistë që ndonjëri prej tyre të jetë i rritur dhe i duhet të shkojë në punë, s ka më keq. Më vjen ndër mend se në një shtëpi tri vajza të rritura flinin në të njëjtin krevat dhe të gjitha ato shkonin në punë në orare të ndryshme nga njëra-tjetra, ku secila prej tyre shqetësonte të tjerat kur ngrihej apo edhe kur hynte në të; në një shtëpi tjetër një minator i ri që punonte në ndërresën e natës, ditën flinte në një shtrat të ngushtë në të cilin një anëtar tjetër i familjes flinte natën.

Telashet s kanë të sosur kur ka fëmijë të rritur, pasi ti nuk mund të lejosh që djemtë adoleshentë të flenë në të njëjtin krevat me vajzat. Një familje që vizitova përbëhej nga babai, nëna, djali dhe vajza, ku dy të fundit ishin afërsisht shtatëmbëdhjetëvjeçarë, e atyre u kishte rënë për pjesë të flinin në dy shtretër vetëm. Babai flinte me të birin kurse e ëma me të bijën; kjo ishte e vetmja masë që mbante larg rrezikun e incestit. Pastaj, është edhe tmerri i çative që pikojnë dhe mureve që djersijnë, të cilat në dimër disa dhoma i bëjnë thuajse të pabanueshme. E sikur të mos mjaftonin këto, janë edhe çimkat.

Mjafton që ato-të ftiten e nuk i shqiten shtëpisë gjer kur të marrë fund bota, sepse nuk ka asnjë mënyrë për t'i shfarosur me siguri  ato. Më pas radhën e kanë dritaret që nuk hapen, sikur çtë bëhet. Nuk është nevoja të them se çfarë nënkupton kjo në dhomën e pritjes që është e vogël dhe e paajruar, ku zjarri me të cilin kryhet gatimi, duhet mbajtur ndezur pak a shumë, vazhdimisht. Pasandaj, janë edhe andrallat që shoqërojnë shtëpitë që rrinë ngjitur shpinë më shpinë me njëra-tjetrën. Largësia prej pesëdhjetë jardësh gjer te nevojtorja a kazani i mbeturinave, nuk të nxit edhe aq të jesh i pastër. Në shtëpitë me pamje nga rruga - në një rrugë anësore ku këshilli bashkiak nuk ndërhyn - grarisë u është bërë zakon t'i përhedhin mbeturinat jashtë te dera kryesore e shtëpisë, kështu që rruga është e mbushur gjithnjë përplot me gjethe çaji dhe kore buke. E ia vlen të vërehet se si do të jenë të gjithë ata fëmijë që rriten në rrugicat e pasme ku kanë parë veç radhë nevojtoresh dhe mur!

Gratë, në vende të tilla, janë veçse kecanë20) që i bëjnë lesh e li punët që s kanë të sosur. Ato edhe mund ta mbajnë lart humorin, por kjo nuk mund të thuhet për shkallën e pastërtisë e të rregullsisë. Del gjithmonë gjësend për t'u bërë, banja nuk ka dhe vërtet asnjë pëllëmbë vend për t'u vërtitur. Sapo ia ke larë fytyrën njërit fëmijë, kur fill fëmija tjetër bën pis të vetën; posa ke mbaruar së pastruari poçet me gatimin e njërit vakt kur të duhet të gatuash për vaktin tjetër. Shtëpitë e ndryshme që kam vizituar ndryshonin si nata me ditën me njëra-tjetrën. Ndoca prej tyre ishin aq të pastra, sa ç'mund të pritet në rrethana të tilla, ndëtsa të tjerat qenë aq të fëlliqura, saqë nuk uroj t'i përshkruaj siç duhet.
Sa për fillim, s'gjej fjalë për të përshkruar kundërmimin, që është gjëja kryesore dhe mbizotëruese në to. Le pastaj pisllëkun dhe rrëmujën e madhe që mbizotëron atje! Vaskat janë plot me ujë të fëlliqur, legenët plot e përplot me poçerina të paiara e, ca më shumë të tilla të grumbulluara në ndonjë qoshe të largët, gazeta të grisura të hallakatura gjithandej kurse, në mes, si gjithmonë, tryeza e llahtarshme mbuluar me mushama që ngjit dhe e mbushur plot me kusi gatimi, hekura për hekurosje, çorape të gjata ashtu gjysmë  të arnuara, copëra buke dhe djathi të mbështjella me gazeta të lyrosura! E mbipopullimi i dhomës së ngushtë ku kalimi nga njëra anë në anën tjetër të saj përbën një udhëtim fort të vështirë midis orendive, me teshat e njomura që të bien në fytyrë sa herë që lëviz dhe nëpër këmbë ke edhe fëmijët që janë si kërpudhat pas shiut! Skena të tilla më kanë lënë mbresa të pashlyeshme në kujtesë. 

Dhoma e ndenjjes, pothuajse lakuriq, e vilave të fshatit të vogël minerar, ku tërë familja shkon për të punuar e ku të tërë pa përjashtim nuk e mbushin dot barkun me bukë; e familja e madhe me djem e vajza të rritura që shtrihen sa gjatë-gjerë jo qëllimisht; ku të gjithë ata seç kanë një pamje fort të çuditshme me flokë të kuqe, kocka të zverdhura e fytyra thatanike për shkak të kequshqyerit dhe përtacisë; një djalë shtadartë që rri ndanë tymarit, e aq i përhumbur është sa nuk vë re as të panjohurit që hyjnë, ndërkohë që ngadalë qëron shtresën që i është ngjitur pas këmbëve të zbathura. Dhoma të frikshme këto në Uigan ku tërë mobiliet duket se janë bërë me arka ambalazhi, dërrasa të cilat, andaj bien copa-copa; dhe një grua e moshuar me qafë të nxirë, me flokë të rremë, truan të zotin e shtëpisë së saj me theksin e përzier midis atij irlandez dhe lankashiras; ndërsa e ëma, një plakë nëntëdhjetëvjeçare, rri ulur në mjedisin në fjalë sipër fuçisë që i shërben si komo dhe na i ngul sytë me atë fytyrën e saj prej budallaçke verdhacuke, Mund të mbushja vëllime të tëra me kujtime mjedisesh të përngjashme.

Doemos, mjerimi i shtëpive të atyre njerëzve ndonjëherë është për faj të tyre. Edhe në ndodhtë të banosh në një shtëpi që ndodhet ngjitur shpinë më shpinë me një tjetër, të kesh katër fëmijë dhe rroga javore që të paguan K.N.B.-ja të jetë vetëm tridhjetë e dy shilinga e gjashtë pensë, nuk ka arsye të mos pastrosh oturakët e shpërndarë në dhomën e ndenjjes. Por, s'ka kurrfarë dyshimi se rrethanat ku ndodhen nuk nxitin respektin ndaj vetvetes. Ka shumë mundësi që arsyeja kryesore të jetë numri i fëmijëve. Shtëpitë e mbajtura më mirë që kam pare, qenë ato pa fëmijë apo që kishin vetëm një a dy të tillë; sepse, me gjashtë fëmijë, do të ishte e pamundur të mbaje çdo gjë në rregulL Ajo që bie shumë në sy është se skamnorët më të mëdhenj nuk banojnë askurrë në katin e poshtëm. Mund të vizitosh një numër shtëpish, madje edhe të varfanjakëve dhe të papunëve, e të largohesh me përshtypje krejt të gabuara. Këta njerëz, mund të pandehësh zotrote, nuk janë në pikë të hallit përderisa kanë ca mobile e poçeri. Porse, zymtësia e varfërisë e nxjerr vërtet kokën në dhomat e katit të sipërm. Nuk e di nëse kjo ndodh ngaqë krenaria i shtyn njerëzit të mos heqin dorë gjer në fund nga orenditë e dhomës së ndenjjes, apo ngase shtrojat dhe mbulojat mund të lihen peng por, sigurisht që, shumica e dhomave të fjetjes që kam parë të kallnin tmerrin në paicë. Do të thosha se për njerëzit që kanë disa vjet të papunë pasja e mbulesave dhe shtresave të plota përbën përjashtim. Shpesh, nuk ka kurrgjë që, me të drejtë, mund të quhet shtroja e mbuloja - vetëm një kapicë palltosh të mëdha të vjetra dhe zhelesh të llojllojshme në një shtrat prej hekuri që ka zënë ndryshk pa dyshek. E në këtë mënyrë mbingarkimi rëndohet edhe më. Një familje prej katër vetash që njoha - babai, nëna dhe dy fëmijët - ndonëse kishin dy shtretër, arrinin të përdornin vetëm rijë ngaqë nuk kishin shtroja dhe mbuloja për krevatin tjetër.

Kushdo që dëshiron të shohë pasojat e tmerrshme të krizëssë strehimit le të vizitojë banesat në trajtë karvani të panumërta që janë në shumë prej qyteteve veriore. Qysh pas luftës, pjesë të tëra të popullsisë, duke mos pasur fare mundësi për të gjetur shtëpi, janë dyndur në banesat e përkohshme nëpër karvanë të ngulët.

Uigani, për shembull, që ka një popullatë prej afërsisht 85.000 banorësh, ka gati 200 banesa-karvanësh me nga një familje në secilën prej tyre, mbase diku aty te 1,000 njerëz gjithazi. Nuk do të ishte aspak e lehtë të zbuloje me saktësi numrin e këtyre ngulimeve-karvanë në mbarë zonat industriale. Pushteti vendor hesht lidhur me ta dhe regjistrimi i popullsisë që u bë më 1931 me sa duket ka vendosur të mos i përfillë- Por, me aq sa kam  arritur të zbuloj unë me anë të hulumtimeve, ata gjenden në pjesën më të madhe të qytezave më të mëdha të Lankashirit dhe Jorkshirit e, ridoshta edhe më tutje në veri. Gjasat janë të tilla që anekënd veriut të Angiisë ka me mijëra, mbase me dhjetëra mijëra familje (jo individë) që nuk kanë shtëpi perveç një karvani të palëvizshëm.

Mirëpo, fjala «karvan» është shumë mashtruese. Ajo të sjell ndër mend fushimin e rehatshëm të ciganëve (kuptohet, në mot të mirë) ndërkohë që zjarri me dru bubulon ndërsa fëmija mbledh manaferra dhe tesha shumëngjyrëshe që valëviten tek telat. Por, ngulimet që përbëhen nga karvanë në Uigan e Shefild nuk janë të tilla. Kam parë disa prej tyre, kam këqyrur me kujdes të veçantë ata që gjenden në Uigan por kurrë s'kam parë mjeri të tillë si ajo e Lindjes së Largët. Vërtet që kur i pashë ato m'u kujtuan përnjëherë kolibet e fëlliqura në të cilat banonin barrëtorët indianë në Burmë. Porse, me thënë të drejtën, në Lindje nuk të duhet të hahesh dhëmbë për dhëmbë me të ftohtin tonë të lagësht që të hyn gjer në palcë, ndërsa atje dielli është dezinfektues.

Karvanët janë vendosur përgjatë brigjeve të kanalit moçalor pikërisht në copat e tokës djerrë ku i kanë flakur, bash si mbeturinat nga kova. Disa prej tyre janë vërtet karvanë ciganësh, porse tej mase të vjetër dhe tmerrësisht të rrënuar. Më e shumta e tyre jarië autobusë njëkatësh (autobusë shumë më të vegjël të dhjetë viteve të shkuara) të cilëve u kanë hequr rrotat dhe i kanë mbështetur mbi shtylla druri. Ndoca prej tyre janë qerre me listela gjysmërrethore sipër të cilave shtrihet tenda, andaj, brenda saj, me ajrin jashtë, i ndan veç tenda. Zakonisht, vende të tilla brenda janë afërsisht pesë këmbë të gjera dhe gjashtë këmbë të larta (unë për vete s rri dot me trupin drejt tek asnjëra prej tyre) e ndonjë shkon nga gjashtë deri në pesëmbëdhjetë këmbë e gjatë.

Besoj që disa prej tyre banohen vetëm nga një banor, por unë nuk pashë ndonjë shtëpi që të kishte më pak se dy persona, e në ndoca prej tyre banonin familje të mëdha. Në njërin prej tyre, për  shembull, gjatësia e të cilit qe katërmbëdhjetë këmbë, banonin shtatë persona - shtatë njerëz në një hapësirë afërsisht 450 këmbë kub); gjë që do të thotë se çdo person aty hapësirën e vet të banimit e kishte shumë më të vogël sesa hapësira e banjës botore.

Pisllëku dhe hapësira fort e ngushtë e mjediseve të mësipërme është e tillë që, ti nuk arrin ta marrësh dot me mend, nëse nuk e shikon vetë me sy dhe, sidomos, nëse s e ndien me hundë. Secila prej tyre përmban një furnelë të vogël fshati e aq orendi, sa mund t'i vësh atje me të keq - ndonjëherë dy shtretër, në të shumtën e rasteve vetëm një, tek i cili gjithë familja duhet të rraset e plaset sa më mirë që të mundë. Nuk është aspak e mundur të flesh në dysheme, pasi gjithë lagështira kullon poshtë. Për këtë më treguan dyshekë që ende kullonin ujë në orën njëmbëdhjetë të paradrekes.

Kaq ftohtë bën në dimër, sa furnelat e gatimit duhen mbajtur ndezur ditë e natë, ndërsa dritaret, sështë nevoja të thuhet, nuk hapen asnjëherë. Uji merret nga një pusetë e përbashkët për tërë ngulimin, e disa prej banorëve të karvanit u duhet të ecin 150 a 200 jardë për çdo kovë ujë. Atje nuk ka kurrfarë pajisje higjienike. Më e shumta e banorëve të sipërpërmendur ngrenë një kasolle të vogël që shërben si nevojtore në copën e tokës që rrethon karvanin e tyre dhe, një herë në javë ata hapin një gropë për të futur hedhurinat. Tërë njerëzit që pata rastin të shihja në ato vende qenë të palarë, sidomos fëmijët, e nuk kam dyshim që ishin edhe morrashë. S'kishte si të ndodhte ndryshe. Mendimi që nuk më hiqej nga mendja, teksa shkoja nga një karvan në tjetrin, qe ky: «Ç'ndodh nëse dikush vdes në ato hapësira aq të ngushta, xhanëm?» Por, afërmendsh që vështirë se e merr mundimin t'i kthesh përgjigje një pyetjeje të tillë.

Disa prej njerëzve kishin vite që banonin nëpër karvanë. Teorikisht, këshilli bashkiak ka vendosur t'i heqë ngulimet e karvanëve duke i futur banorët e tyre nëpër shtëpi, por meqë ato nuk po ndërtohen, karvanët vazhdojnë të qëndrojnë në këmbë. 

Shumica dërrmuese e njerëzve, me të cilët kam folur, kanë hequr dorë nga ideja se do të arrijnë të kenë ndonjë banesë për të qenë ndonjëherë. Të gjithë ata ishin të papunë dhe, pasja e një vendi pune, sikurse edhe e një shtëpie, qe një mendim sa i largët aq edhe i pagjasë. Disa zor se e vritnin mendjen, ndërsa të tjerët e kuptonin fare qartë se në ç'mjerim rronin. Nga mendja nuk më shqitet fytyra e një gruaje, fytyrë që i kishin mbetur veç eshtrat dhe që dallohej pamja e një mjerimi dhe shkarëzimi të padurueshëm.

E thitha se ajo në atë stallë derrash të tmerrshme, teksa mundohej me mish e me shpirt t'i mbante pastër pjellat e barkut të vet, ndihej njëlloj sikur unë të isha mbuluar fund e krye me bajga. Nuk duhet harruar asnjëherë se njerëz të tillë nuk janë ciganë, përkundrazi janë anglezë të nderuar që dikur motit, përveç fëmijëve që u kanë lindur në vende të tilla, kanë pasur gjithçka; mandej, karvanët e tyre janë shumë më të vegjël në krahasim me ata të ciganëve dhe, nuk gëzojnë të mirën e madhe të zhvendosjes nga një vend në tjetrin. S'ka dyshim se ata ende janë njerëz të shtresës së mesme që pandehin se ata të shtresës së ulët sështë se e vrasin mendjen për një gjë të tillë dhe që, nëse rastisin të shikojnë ndonjë karvan-ngulim qerret e të cilit të kalojnë vargan, pandehin se njerëzia që banon atje e ka zgjedhur vetë atë. Në ditët e sotshme unë nuk rragatem fare me njerëz të tillë. Por, ia vlen të vërehet se banorët e karvanëve nuk kursejnë të holla duke banuar aty, sepse ata paguajnë të njëjtën qira, sikur të banonin në shtëpi. Unë përm vete nuk kam dëgjuar për ndonjë qira më të ulët se pesë shilinga në javë (pesë shilinga për një hapësirë prej 200 këmbë kub) e ka raste kur qiraja shkon deri në dhjetë shilinga në javë. Prandaj, ata karvanë duhen shfrytëzuar më së miri! Porse, kryesisht, ata banojnë ne vende të tilla për shkak se kriza e strehimit nuk ka marrë fund ende dhe jo për shkak të varfërisë.

Njëherë, kur fola me një minator, e pyeta se kur e kishte mbërthyer krahinën e tij kriza e strehimit; ai u gjegj: «Kur na  treguan për të», me këtë nënkuptonte se, deri para pak kohësh, shkalla e ndërgjegjësimit qe kaq e ulët, sa çfarëdo shkalle mbipopullimi shikohej si e zakonshme. Ai shtoi edhe se kur kishte qenë fëmijë, familja e tij që përbëhej prej njëmbëdhjetë vetash, flinte në një dhomë dhe nuk është se u bënte përshtypje, ndërsa më pas, kur qe rritur e bërë burrë, ai dhe e shoqja banonin në një shtëpi të qëmoçme që rrinte shpinë më shpinë me një shtëpi tjetër të njëilojtë dhe që, për të vajtur në nevojtore,- duhej të bëje disa qindra jardë në këmbë por, shpesh, duhej të pritje në radhë kur mbërrije aty pasi atë e përdornin tridhjetë e gjashtë veta. E, edhe kur e shoqja u sëmur me sëmundje të keqe, ajo ende ishte e detyruar të bënte udhëtimin prej dyqind jardësh gjer në nëvojtore. Këta, tha ai, janë ata lloj njerëzish që durojnë gjersa «ti ndërgjegjësosh për krizën e strehimit».

Nuk e di nëse kjo është e vërtetë apo jo. E sigurt është që tani kurrkush nuk beson se është e lejueshme të flenë njëmbëdhjetë veta në dhomë e se, edhe njerëzit me të ardhura të mjaftueshme turbullohen kur çojnë nëpër mend «lagjet e varfra». Ndaj, kohë pas kohe, që mbas luftës, kemi dëgjuar për zhurmën e «ristrehimit» dhe «zhdukjen e lagjeve të varfra». Peshkopët, politikanët, filantropët dhe kushdo tjetër, flasin gjithë zjarr për «zhdukjen e lagjeve të varfra», sepse, në ketë mënyrë, e largojnë vëmendjen nga të këqijat më të mëdha dhe pohojnë se duke zhdukur lagjet e varfra, zhdukin edhe varfërinë. Mirëpo, Ijalimet e tyre kanë bërë vetëm një vërë në ujë. Me aq sa mund të shikohen vetë gjërat, mbipopullimi nuk ka pësuar përmirësim, në mos është më keq, në krahasim me dhjetë vjet më parë. Sigurisht, qytete të ndryshme e luftojnë jo me të njëjtën shpejtësi telashin e strehimit. Në disa qytete ndërtimi i shtëpive duket se ka ngecur në vend, në disa të tjera vazhdon me shpejtësi ndërsa të zotët e shtëpive i largojnë me dhunë nga puna në fjalë. Për shembull, Liverpuli është rindërtuar nga e para, kryesisht si pasojë e përpjekjeve të këshillit bashkiak.

Edhe Shefildin e kanë shembur dhe rindërtuar brenda një kohe  të shkurtër, sido që, duke mbajtur parasysh lagjet e tij të varfra të tmerrshme, jo edhe aq shpejt. [Numri i shtëpive të ndërtuara që po ngriheshin nga këshilli bashkiak në fillim të 1936-s në Shefild ishte 1398. Thuhet se për zëvendësimin e zonave të lagjeve të varfra të Shefildit lypet ndërtimi i 100.000 shtëpive.

Nuk e di përse, por, në përgjithësi, ristrehimi ka ecur kaq ngadalë, edhe pse disa qytete e kanë më të lehtë të marrin të holla hua për të ndërtuar në krahasim me qytetet e tjera. Këtyre pyetjeve duhet t'u japë përgjigje dikush që e kupton më mirë se unë makinerinë e qeverisjes vendore. Në përgjithësi, shtëpitë e ndërtuara nga bashkitë kushtojnë diku aty tek treqind a katërqind sterlina; ato kushtojnë shumë më pak kur ndërtohen «pa pasur ndonjë ndërmjetës në mes» në vend se me kontratë. Qiraja e këtyre shtëpive shkon mesatarisht diku më shumë se njëzet sterlina në vit duke mos llogaritur tarifat, ndaj mund të mendohet se, edhe sikur të shpenzohet pa masë dhe të shlyhet interesi i huave, të hollat që i paguhen bashkisë do t'i mjaftonin për të ndërtuar aq banesa sa ka edhe qiramarrës. Sigurisht që, në mjaft raste, në shtëpitë në fjalë duhet të banojnë njerëzit e K.N.B.-së, kështu që pushteti vendor thjesht do t'i nxirrte të hollat nga njëri xhep dhe do t'i fuste në tjetrin, d.m.th., duke paguar të holla në formën e ndihmës dhe duke i marrë prapë ato në formën e qirasë. Por, gjithsesi, ata janë të detyruar të paguajnë ndihmën e papunësisë e, tani për tani, një pjesë e pagesave që japin gllabërohet nga ana e pronarëve të shtëpive joshtetërore. Arsyet që jepen për ritmin e ulët të ndërtimit të banesave janë: mungesa e të hollave dhe vështirësia e gjetjes së trojeve, sepse bashkitë nuk ndërtojnë apartamente por «vila», ndonjëherë deri në qindra shtëpi njëherazi. Një gjë që më është dukur gjithnjë enigmë është se shumë prej qyteteve veriore e shikojnë të udhës ndërtimin e ndërtesave botore luksoze në një kohë që kanë nevojë të dëshpëruar për shtëpi banimi.

Për shembull, kohët e fundit qyteti i Barnzlit shpenzoi afërsisht 150.000 sterlina për ndërtimin e bashkisë së re, sido që pranohet  se nevojiteshin së paku 2,000 shtëpi të reja për klasën punëtore, për të mos përmendur pastaj banjat botore. (Banjat botore në Barnzli kanë nëntëmbëdhjetë vaska me ndenjëse për burrat, e kjo në një qytet prej 70.000 banorësh që përbëhet kryesisht nga minatorë dhe që asnjëri prej tyre nuk ka banjë në shtëpi!) Them kështu pasi me 150.000 sterlina bashkia mund të kishte ndërtuar 350 shtëpi e t'i tepronin 10.000 sterlina që t'i shpenzonte për ndërtesën e bashkisë. Sidoqoftë, sikundër thashë, unë nuk mëtoj të kuptoj misteret e qeverisjes vendore. Thjesht, bëj të ditur faktin se ka nevojë të dëshpëruar për shtëpi dhe se, në përgjithësi, ato po ndërtohen me hapin e breshkës.

Megjithatë, shtëpitë po ndërtohen, kurse shtëpitë e ndërtuara nga bashkia ashtu të vogla dhe radhë-radhë vetëm me ngjyrë të kuqe, si dy pika uji (nga ka ardhur kjo shprehje, xhanëm?! Pikat e ujit janë shumë të ndryshme nga njëra-tjetra) janë tipar dallues i lagjeve të qyteteve industriale. Unë, duke transkriptuar dy pjesë të tjera nga ditari im, nukmund të jap një ide të saktë se çpamjekanëdhe nëse mund të krahasohen me shtëpitë e lagjeve të varfra. Mendimet e qiramarrësve për shtëpitë ku banojnë janë kaq të ndryshme, saqë do të jap një pjesë të volitshme dhe një tjetër të pavolitshme. Si njëra, si tjetra, janë marrë nga Uigani e të dyja bëjnë fjalë për shtëpi «pa dhomën e mysafirëve» që kushtojnë më lirë:

I. SHTËPIA QË NDODHET NË VENDBANIMIN E KODRËS SË AHISHTËS.

KATI I PARE. Tek dhoma e madhe e ndenjjes gjendet shporeti, tymari dhe tryeza e tualetit, në një dysheme jo të njëtrajtshme. Paradhomë e vogël, kuzhinë e madhe. Furnelë elektrike e fjalës së fundit e dhënë me qira nga këshilli bashkiak e cila ka të njëjtën tarifë me atë të furnelës me gaz.

KATII DYTË. Dy dhoma të mëdha gjumi, një odë tjetër e vogël fare që është e përshtatshme vetëm si depo ushqimesh a dhomë e përkohshme fjetjeje. Banja, nevojtorja, me ujë të ftohtë e të ngrohtë. 

KOPSHTI I VOGËL. Këto ndryshojnë anekënd vendit, por kryesisht janë shumë më të vogla sesa një lehe. Familja përbëhet nga katër anëtarë: prindërit dhe dy fëmijët. Kryefamiljari ka punë të mirë. Shtëpitë janë të forta dhe pamja e tyre të kënaq syrin. Ata kanë kufizime të ndryshme, p.sh., nuk lejohet mbajtja e shpendëve a pëllumbave, futja e qiramarrësve të tjerë, lëshimi me qira nga qiramarrësit apo kryerja e ndonjë pune tjetër pa lejen e këshillit bashkiak. (Kjo nuk është e vështirë të merret në rastin e futjes së qiramarrësve, por kurrsesi në rastet e tjera. 
Qiraxhinjtë janë shumë të kënaqur dhe krenarë për shtëpinë. Shtëpitë që ndodhen në këtë zonë janë të mirëmbajtura. Këshilli bashkiak merret me ndreqjet e mundshme, por u ka vënë qiramarrësve si kusht mbajtjen pastër të vendit, etj.
QIRAJA: 11 shilinga e 3 pensë, përfshi këtu edhe tarifat e ndryshme. Tarifa e autobusit në qytet 2 pensë.

2. SHTËPIA NË PRONËN UELLI.
KATI I PARË. Dhoma e ndenjjes është 10 me 14 këmbë, kuzhina shumë më e vogël, depoja e ushqimeve fare e vogël poshtë' shkallëve, banja e vogël por jashtëzakonisht e mirë. Furnela e gatimit me gaz, ndriçimi me rrymë elektrikë. Nevojtorja jashtë shtëpisë.

KATI I SIPERM. Një dhomë gjumi me përmasa 12 me 10 këmbë në të cilën ndodhet një tymtar24* tejet i vogël; në të njëjtin kat gjendet edhe një dhomë tjetër fjetjeje me përmasa të njejta por pa tymar, si edhe një dhomë tjetër gjumi me përmasa 7 me 6 këmbë. Oda më e mirë e fjetjes ka një teshatore të fiitur në mur. Ndërsa, kopshti ka përmasa afërsisht 20 me 10 jardë.
Familja përbëhet prej gjashtë vetash: prindërit dhe katër fëmijët, ku djali më i madh është nëntëmbëdhjetëvjeçar kurse vajza më e madhe është njëzet e dy vjeçe. Kurrkush nuk punon, me përjashtim të djalit të madh. Qiramarrësit janë tej mase të pakënaqur. Ankesat e tyre janë: «Shtëpia është e ftohtë, era futet nga vrimat e shumta që gjenden në të dhe është gjithë lagështirë.

Tymari në dhomën e ndenjjes e cila shërben edhe si odë për të pritur mysafirët, nuk lëshon nxehtësi, veçse e bën dhomën në fjalë gjithë pluhur, ngaqë ai është ngjitur me dyshemenë. Tymtari në dhomën më të mirë të fjetjes është aq i vogël sa nuk hyn në punë për kurrgjë. Muret në katin e sipërm janë plasaritur. Ngaqë dhoma e fjetjes tejet e ngushtë është e papërdorshme, pesë prej anëtarëve të familjes flenë në një dhomë gjumi së toku kurse anëtari tjetër (djali i madh) në dhomën tjetër.»

Kopshtet që ndodhen në këtë pronë janë lënë fare pas dore. Qiraja: 10 shilinga e 3 pensë, me gjithë tatimet. Qyteti ndodhet pak më tepër se një milje larg zonës së tyre; atje nuk kalon autobusi.

Unë mund të jepja edhe mjaft raste të tjera, por këto të dyja mjaftojnë për të treguar se tipat e shtëpive të ndërtuara ngft këshilli bashkiak nuk është se ndryshojnë edhe aq nga një vend në tjetrin. Dy gjëra të bien menjëherë në sy. E para është se shtëpitë e ndërtuara nga bashkitë, sado të këqija të jenë, janë më të mira sesa lagjet e varfra që zëvendësojnë. Vetë pasja e banjave dhe e një cope kopshti tejkalon çdo të metë që mund të kenë. Tjetra është se banimi në to është shumë më i shtrenjtë se në shtëpitë e tjera. Nuk është e pazakontë të nxjerrin jashtë dikë nga shtëpitë e shpallura të pabanueshme ku paguan gjashtë a shtatë shilinga në javë dhe ta strehojnë në një shtëpi të ndërtuar nga bashkia ku i duhet të paguajë dhjetë shilinga. Kjo ndikon vetëm tek ata që janë në punë apo që kanë qenë para do kohësh në punë, ngase kur dikush bën pjesë në K.N.B. qiraja i vlerësohet me një të katërtën e ndihmës së papunësisë që i jepet, e nëse vlera e saj është më e madhe atëherë atij i jepet një kuotë shtesë; sidoqoftë, në shtëpitë  e ndërtuara nga bashkia nuk pranohen disa shtresa njerëzish. Por, ka edhe arsye të tjera që jeta në banesat e ndërtuara nga bashkia është e shtrenjtë, je apo s'je në punë. Sa për fillim, shitoret në zona të tilla, për shkak të qirave më të larta, janë më të kripura e, mandej, nuk ka shumë prej tyre. Nga ana tjetër, në shtëpitë e veçuara e, deri diku të mëdha, të ciiat ndodhen larg banesave që vijnë era myk e që rrinë njëra mbi tjetrën në lagjet e varfra, bën shumë më ftohtë kësisoj nevojitet më shumë lëndë djegëse. Pastaj, janë edhe shpenzimet, sidomos ato që kanë të bëjnë me të vajturit e të kthyerit nga puna e punonjësve. Kjo e fundit përbën një nga problemet më të mprehta të ristrehimit. Zhdukja nga harta e Iagjeve të varfra nënkupton shpëmdarje të popullsisë. Kur rindërton në shkallë të madhe, atëherë ajo që ti bën në të vërtetë është se qendrën e merr dhe e rishpëmdan nëpër rrethina. Kjo është mixë në një këndvështrim: i largon njerëzit nga rrugicat erëkëqija dhe i shpie në vende ku mund të mbushen me frymë lirisht; por, nga pikëpamja e njerëzve, ti nuk ke bërë gjë tjetër vetëm se i ke marrë ata dhe i ke plasur pesë milje larg nga vendet e tyre të punës.

Atëherë, thjesht zgjidhja është ndërtimi i apartamenteve. Në qoftë se njerëzit duan të banojnë në qytete të mëdha atëherë atyre u duhet të mësojnë të banojnë sipër njëri-tjetrit. Mirëpo, njerëzia e qyteteve veriore sikur nuk i kanë me aq qejf apartamentet; edhe aty ku jepen autorizime ata i quajnë me përçmim «banesa shumëkatëshe». Gati kushdo do tju thotë se «ka qejf të ketë shtëpinë e vet» e, me sa duket, një shtëpi mu në mes të një blloku shtëpish jo të veçuara nga njëra-tjetra që është njëqind jardë i gjatë u hyn më në sy sesa një apartament i «tyri» në ajër.

Le t'i kthehemi çështjes së dytë të shtëpive të ndërtuara nga këshilli bashkiak që përmenda më sipër. Qiramarrësi ankohej se shtëpia e tij ishte e ftohtë, plot lagështi e kështu me radhë. Ndoshta, shtëpia qe ndërtuar shkel e shko me lëndë të këqija por, gjithsesi, ka shumë mundësi që ai kishte marrë një të madhe. Kish ardhur nga një kasolle e fëlliqur mu në zemër të Uiganit, të cilën m'u dha rasti ta kontrolloja më parë; gjatë kohës që banonte në kasolle ai s'la gurë pa lëvizur si e si që të shtinte në dorë një shtëpi  të ndërtuar nga bashkia e, posa ia arriti qëllimit, seç i hipi dëshira të kthehej në lagjen e varfanjakëve. Kjo duket që është djallëzi e pastër por mbulon një ankesë të njëmendtë. Në secilën prej rasteve të shumta, mbase gjysma e tyre, kam parë se njerëzia që banon në shtëpitë e ndërtuara nga bashkia nuk i pëlqen vërtet ato. Gëzohen kur dalin nga pisllëku i tmerrshëm i lagjeve të varfanjakëve, pasi e dinë se është më mirë që fëmijët e tyre të kenë vend për të luajtur, por nuk është se ndihen vërtet si në shtëpi. Zakonisht,përjashtim bëjnë vetëm ata njerëz me punë të mirë që ua mban xhepi të shpenzojnë ca të holla më shumë për lëndën djegëse, orenditë dhe udhën dhe që, në të gjitha rastet, janë të një shtrese «më të lartë». Ndërsa të tjerët, banorët tipikë të lagjeve të varfra, i këput malli për erën e ngrohtë e të pistë të lagjeve të varfra.

Ata qahen se «në fshat», d.m.th., në rrethinat e qytetit, ngordhin urie (vdesin së ftohti). Doemos, shumica dërrmuese e shtëpive të ndërtuara nga këshilli bashkiak janë të acarta në dimër. Në disa prej tyre, që kam qenë, të cilat ndodhen nëpër shpate kodrash deltinore të zhveshura nga pemët, është e frikshme të jetosh. Nuk është se banorët e lagjeve të skamnorëve dëshirojnë pisllëkun dhe mbipopullimin, sikurse ua ka qejfi të pandehin borgjezëve barkalecë. (Shiko, për shembull, bisedën për prishjen e lagjeve të varfra në «Këngën e mjellmës» të Golsuorthit, ku qiradhënësi është i bindjes së ata që krijojnë lagjet e varfra janë skamnorët e jo anasjelltas, gjë që është vënë në gojën e një hebreu filantrop.) Jepu njerëzve shtëpi të pastra pa ke për të parë që brenda një kohe të shkurtër ata do të mësojnë t'i mbajnë pastër ato. Mbasandaj, jetesa në shtëpi të hijshme i shtyn të rritin vlerësimin dhe pastërtinë për veten, ndërsa fëmijët e tyre e nisin jetën në kushte më të mira.
Megjithatë, në blloqet e banimit të ndërtuara nga bashkia seç ka një atmosferë të mërzitshme si ajo e burgut, e njerëzit që banojnë në to e dinë shumë mirë këtë.

E bash këtu qëndron edhe vështirësia kryesore e problemit të strehimit. Kur ecën nëpër lagjet e varfra të Mançesterit, të nxirosura  nga tymi, ti mendon se s'ka mbetur tjetër veçse t'i shembësh ato neyeri të tilla dhe në vend të tyre të ngresh shtëpi për të qenë. Por puna është se, me shkatërrimin e lagjeve të skamnorëve, bashkë me to shkatërron edhe gjëra të tjera. Shtëpitë për të cilat ka nevojë të dëshpëruar nuk është se ndërtohen edhe aq shpejt, porse shkalla e ristrehimit, për këtë nuk ka dyshim, bëhet në një mënyrë tmerrësisht çnjerëzore. Me këtë nuk dua të them vetëm se shtëpitë janë të reja e të shëmtuara. Ndonjë ditë prej ditësh gjithë shtëpitë duhet të ndërtohen nga e para dhe, çështë e vërteta, shtëpitë që ndërtohen nga bashkitë tani janë të tilla që nuk të dhembin sytë kur i sheh. Në rrethinat e Liverpulit gjenden qyteza të tëra që përbëhen tërësisht me shtëpi të ndërtuara nga këshilli bashkiak, të cilat të kënaqin syrin kur i sheh; jam i besimit se, blloqet me apartamente të punëtorëve që ndodhen mu në zemër të qytetit të rregulluar bashkë me apartamentet e punëtorëve në Vjenë doemos që janë ndërtesa që s'kanë të sharë. Por, ato seç kanë diçka të ashpër - dhe të pashpirt. Merrni, për shembull, kufizimet që u vënë shtëpive të ndërtuara nga bashkia. E ke të ndaluar që shtëpinë dhe kopshtin t'i mbash si ta ka ënda - në disa blloqe banimi është vënë si rregull që të gjitha kopshtet duhen rrethuar me të njëjtin ledh. Te ndalohet të mbash shpezë a pëllumba. Por, ja që minatorët e Jorkshirit mbarojnë të kenë pëllumba postarë; ata i mbajnë në oborrin e pasmë të shtëpive dhe, të dielave, i nxjerrin dhe i vënë të bëjnë gara shpejtësie. Mirëpo, pëllumbat janë zogj lastrokë kështu që këshilli bashkiak zakonisht i ndalon ata. Kufizimet që u janë vënë shitoreve janë edhe më te rënda.
Numri i tyre në blloqet e banesave është tmerrësisht i kufizuar, dhe thuhet se parapëlqehen shitoret e kooperativave dhe rrjetit të shitoreve të shoqërive tregtare të mëdha; kjo, në thelb, edhe mund të mos jetë e vërtetë, por, afërmendsh, zakonisht, atje të zë syri shitore të tilla.

S'ka më keq për blerësit në përgjithësi, por nga këndvështrimi i të zotit të shitores është një shkatërrim i vërtetë. Shumë prej pronarëve të tregtizave shkatërrohen nga plani i ristrehimit i cili nuk e merr  parasysh fare qenien e tyre. Një zonë e tërë e qytetit dënohet plotësisht; mbas njëfarë kohe shtëpitë shemben dhe banorët e tyre i shpërnguiin në ndonjë bllok strehimi milje të tëra larg. Në këtë mënyrë gjithë pronarëve të tregtizave të iagjes ua marrin blerësit me një të rënë të lapsit dhe nuk u japin asnjë qindarkë dëmshpërblim. Ata nuk mund ta zhvendosin tregtinë drejt zonave të ndërtuara rishtas, ngaqe edhe sikur të mundnin ta përballonin lëvizjen dhe qiratë shumë më të larta, me gjasë nuk do të merrnin dot lejen për ta bërë një gjë të këtillë. Sa për pijetoret, ato i kanë ndaluar gati plotësisht në biloqet e banesave e, ato pak që kanë ngelur janë shkërbime të modelit të Tudorëve të pajisura nga shoqëritë e mëdha tregtare të birrës dhe janë tmerrësisht të kripura. Për anëtarët e shtresës së mesme kjo do të përbënte një mundim, sepse vetëm për të pirë një gotë birrë do tu duhej të bënin një milje në këmbë; ndërsa për anëtarët e klasës punëtore, të cilët i përdorin pijetoret si një lloj klubi, kjo është një goditje e rëndë për jetën në bashkësi. Nuk ka arritje më të madhe sesa banorët e lagjeve të varfra t'i futësh në shtëpi për të qenë, por është fatkeqësi që, për shkak të natyrës së pazakontë të kohës sonë, shikohet si e domosdoshme grabitja e gjurmëve të fundit të lirisë së tyre. E njerëzia e kupton këtë dhe, këtë ndjesi e arsyetojnë kur ankohen se shtëpitë e tyre të reja - të cilat, si shtëpi, janë shumë më të mira nga ato që kanë lënë - janë të ftohta, të parehatshme dhe gjithçka tjetër mund të quhen, por vetëm shtëpi jo.

Ndonjëherë më ndodh të mendoj se çmimi i liratës nuk është ruajtja e pambarim sa ç'është pisllëku i përhershëm. Ka disa blloqe banimi të ndërtuara nga këshilli bashkiak ku qiramarrësit e rinj çmorriten vazhdimisht përpara se të lejohen të futen në shtëpi. Atyre u marrin gjithçmos me përjashtim të teshave të trupit, i dezinfektojnë me tym dhe paskëtaj i shpien në shtëpitë e reja. Kjo ecuri ka arsye që bëhet, sepse nuk shkon fare që banorët të futin çimka në shtëpitë akull të reja (çimkat janë të atilla që, nëse u jepet një mundësi sado e vogël, hyjnë edhe në valixhe), por  është e tillë që të shtyn të urosh që fjalën «higjienë» ta nxjerrin nga fjalori. Çimkat janë tmerr i vërtetë, por puna e shtetit është e tillë që nëse njerëzia ia lejon vetes të dezinfektohet në banjë me pesticide atëherë kjo ku e ku më keq. Megjithatë, ndoshta në rastin e shkatërrimit të lagjeve të varfra një numër kufizimesh dhe veprimesh çnjerëzore merren si të mirëqena. Tek e fundit, kryesorja është që njerëzit të banojnë në shtëpi për të qenë e jo në stalla derrash. Kaq shumë kam parë lagje të varfërish sa nuk më bie mendja për to. Ato janë vende ku fëmijët mund të marrin ajër të pastër ndërsa gratë kanë disa voli që i shpëtojnë nga angaria dhe një burrë ka një copë kopsht për ta punuar, janë shumë më mirë se rrugët e pasme të Lidsit dhe Shefildit që qelben erë. Në përgjithësi, banesat e ndërtuara nga bashkitë janë më të mira se ato të lagjeve të varfra, por vetëm se janë pak më të shtrenjta.

Tek po merresha me çështjen e strehimit vizitova dhe kontrollova një numër shtëpish, mbase njëqind a dyqind gjithazi, në qytete dhe fshatra të ndryshme ku banonin minatorë.

Nuk kam si ta përmbyll këtë krye pa përmendur mirësjelljen e jashtëzakonshme dhe përzemërsinë me të cilat më pritën gjithandej. Nuk isha vetëm, pasi gjithmonë më shoqëronte ndonjë mik vendor i papunë për të më hequr udhën por, sidoqoftë, është pafytyrësi të fixtesh në shtëpitë e të panjohurve dhe t'u kërkosh të shohësh plasaritjet e murit të dhomës së gjumit. Megjithatë, të tërë, pa përjashtim, u treguan jashtë mase të duruar me mua dhe dukeshin se e kuptonin pa pasur nevojë për sqarim se përse i pyetja dhe se çfarë dëshiroja të shikoja. Në qoftë se ndonjë person i paautorizuar do të më fiitej në shtëpi e do të më pyeste nëse më rridhte çatia e nëse kisha andralla me çimkat dhe se çmendim kisha për të zotin e shtëpisë, ka shumë mundësi që t'i thosha të shkonte në skëterrë. Kjo më ka ndodhur vetëm një herë e, në atë rast gruaja qe e rëndë nga veshët dhe më mori për specialistin e llogaritjes së të ardhurave të familjes për caktimin e përfitimit të . ndihmës ekonomike; por, edhe ajo bëri lëshime dhe më dha të  dhënat që më duheshin.

Më kanë thënë se shkrimtarit nuk i bën mirë të citojë recensionet e veta porse, me çrast, dua të kundërshtoj një recensues të «Manchester Guardian» që thotë për njërin nga librat e mi:

«Z. Oruelly ngulur në Uigan apo në Uajtçepëll, do të ushtronte ende një juqi të pagabueshme duke e përmbyllur mirë e bukur vegimin e tij, në mënyrë që të vazhdojë me përgojimin me gjithë zemër të njerëzisë.»

Kjo është e gabuar. Z. Oruell u «ngul» në Uigan një copë herë e kjo nuk i frymëzoi kurrfarë dëshire për të përgojuar njerëzinë. Ai që i hyri në zemër qe Uigani, jo visorja por njerëzit e tij. Çeshtë e vërteta, ai ka vetëm një të metë e, kjo ka lidhje me Skelën e dëgjuar të Uiganit, për të cilën ai i vuri vetes si qëllim ta shihte. Sa keq që atë e shembën dhe, madje edhe vendi ku ngrihej dikur nuk është më i sigurt.
image description
Çfarë është socializmi, kapitulli V.
Socializmi/Komunizmi
Kur shikon shifrat e të papunëve vlera e të cilëve shkon deri në dy milionë veta, nuk e ke asfare të vështirë të besosh se kjo nënkupton që dy milionë njerëz janë të papunë ndërsa pjesa tjetër e popullsisë është deri diku mirë. Edhe vetë e pranoj se, së fundi, edhe unë e kisha zakon ta bëja këtë. Dikur llogaritja se nëse e rrumbullakos numrin e regjistruar të të papunëve në dy milionë dhe i përflak në mjerim e, ata që për një arsye a një tjetër nuk janë regjistruar si të papunë, atëherë numri i njerëzve të paushqyer në gjithë Anglinë (sepse të tërë ata që marrin ndihmën e papunësisë apo që janë njëlloj si ata të paushqyer) shumë-shumë shkon gjer në pesë milionë veta.

Kjo shifër është e nënvlerësuar sepse, pikë së pari, personat e vetëm të paraqitur në shifrat e të papunëve janë kryefamiljarët që tërheqin ndihmën për të papunët, domethënë, zakonisht krerët e familjes. Personat që janë në ngarkim të atij që është i papunë nuk janë në listë veç në rast se marrin kuotën e përcaktuar të papunësisë. Një nëpunës i Zyrës së Punësimit më ka bërë të ditur se për të marrë numrin e vërtetë të njerëzve që rrojnë (jo tërheqin) me ndihmën e papunësisë, shifrat zyrtare duhet t'i shumëzosh me numërorin më të madh se tre. Vetëm kjo e çon numrin e të papunëve në afërsisht gjashtë milionë veta. Por, përveç tyre, ka edhe një numër shumë të madh njerëzish të cilët, nga këndvështrimi financiar, fare mirë mund të quhen të papunë, sepse të ardhurat e tyre nuk janë të tilla që të mund të përkufizohen si rrogë jetike.
[Për shembull, një regjistrim që u krye së fundi në fabrikat e tjerrjes së pambukut në Lankashir zbuloi faktin se më se 40.000 të punësuar merrnin më pak se tridhjetë shilinga në javë secili. Ndërsa në Preston, sa për të përmendur një qytet, numri i atyre  që fitonin më shumë se tridhjetë shilinga në javë ishte 640 kur numri i atyre që fitonin shumë më shumë se tridhjetë shilinga qe fut këtu edhe personat që ka nën ngarkim; shto, siç u përmend sa më sipër pensionistët, skamnorët e ata që janë të papërcaktuar, dhe ke një popullatë të paushqyer prej më shumë se dhjetë milionë vetash. Sër Xhon Orri thotë se ata janë plot njëzet milionë.

Mbani parasysh shifrat e Uiganit, i cili është përfaqësues tipik i rrethit industrial e minerar. Numri i punonjësve të siguruar është përafërsisht 36.000 veta (26.000 meshkuj e 10.000 femra). Nga këta, numri i të papunëve në fillim të 1936-s ishte rreth 10.000 veta. Por, asokohe ishte dimër kur minierat punojnë me orar të plotë; me gjasë në verë numri i punëtorëve shkon në 12.000 veta.

Këtë shifër shumëzoje me tre, sa më sipër, dhe numri shkon në 30.000 apo 36.000 veta. Gjithë popullata e Uiganit është diçka më pak se 87.000 banorë, kështu i bie që kurdoherë më shumë një në tre persona nga e gjithë popullsia - jo vetëm punonjësit e regjistruar - ose tërheq ndihmën e papunësisë ose e mban frymën gjallë me të. Ata dhjetë a dymbëdhjetë mijëra të papunë përbëjnë bërthamën e fortë të atyre katër-pesë mijëra minatorëve që kanë qenë vazhdimisht pa punë shtatë vitet e fundit. E Uigani nuk është edhe aq keq si qytet industrial për të punuar. Bile edhe Shefildi, i cili ka lulëzuar gjatë vitit të fundit apo diçka e tillë për shkak të luftërave apo të fjalëve që kanë dalë për luftë, përpjesëtimi i të papunëve është afërsisht i njëjtë: një në tre punëtorë i regjistruar si i papunë.

Kur dikush ngelet pa punë, derisa të marrë pagesat e kuotës së papunësisë, ai tërheq «përfitimin e plotë», tarifat e të cilit janë simëposhtë:

Pagesa javore
Për burrin 17 shilinga
Për gruan 9 shilinga
Për çdo fëmijë nën 14-vjeç 3 shilinga  
Kështu që në një familje të përbërë nga prindërit dhe tre fëmijët ku njëri prej tyre është më i madh se katërmbëdhjetë vjeç, të ardhurat e përgjithshme janë 32 shilinga në javë, si edhe gjithçka tjetër që mund të fitojë fëmija i madh. Kur triskave të dikujt u kalon afati, ai, para se t'i drejtohet K.N.B.-së (Komiteti i Ndihmës Botore), merr «ndihmë kalimtare» për një periudhë njëzet e gjashtë javore nga K. N. P.-ja (Komisioni i Ndihmës për të Papunët), tarifat janë si më poshtë:
Pagesa javore Për vetëm një njeri 15 shilinga Burri dhe gruaja 24 shilinga
Për fëmijët 14— 18-vjeç 6 shilinga
Për fëmijët 11-14-vjeç 4 shilinga e 6 pensë
Për fëmijët 8-11-vjeç 4 shilinga
Për fëmijët 5-8-vjeç 3 shilinga e 6 pensë
Për fëmijët 3-5-vjeç 3 shilinga
Kësisoj, sipas K.N.P.-S, të ardhurat e një familjeje tipike prej pesë vetash janë 37 shilinga e 6 pensë në javë në qoftë se asnjëri nga fëmijët nuk është në punë. Kur dikush është pjesë e K.N.P-S çereku i ndihmës për papunësinë që merr i vlerësohet si qira, jo më pak se 7 shilinga e 6 pensë në javë. Në rast se qiraja që paguan e kalon çerekun e ndihmës për papunësinë që merr, atëherë atij i jepet një kuotë shtesë, por nëse qiraja është më e ulët se 7 shilinga e 6 pensë, atëherë atij i zbritet shuma përkatëse. Në teori, pagesat e K.N.B-S vijnë nga tatimet vendore, por financohen nga fondi qendror. Tarifat e përfituara janë:
Pagesa javore
Për vetëm një njeri, 12 shilinga e 6 pensë
Burrë t grua 23 shilinga
Fëmija më i madh në moshë, 4 shilinga
Për secilin nga fëmijët e tjerë, 3 shilinga

Këto tarifa, si pasojë e lirisë së veprimit të këshillave vendore ndryshojnë disi, andaj vetëm një njeri mund të marrë ose jo  shtesën javore prej 2 shilingash e 6 pensësh, duke e çuar kështu përfitimin gjer në 15 shilinga. Njëlloj si me K.N.P-n, çereku i ndihmës për papunësinë e kryefamiljarit cilësohet si qira. Prandaj, të ardhurat e përgjithshme në një familje tipike të mësipërme do të ishin 33 shilinga në javë, çereku i të cilave shkon për pagimin e qirasë. Mandej, në shumë rrethe të vendit kuota e qymyrit prej 1 shilinge e 6 pensësh javore (kjo është e barabartë pothuajse me njëqind funte angleze qymyrguri) jepet gjashtë javë para dhe po aq mbas Krishtlindjeve.

Nuk është e vështirë të kuptohet se të ardhurat mesatare për familjet që mbështeten në ndihmën e papunësisë rrotullohen aty tek tridhjetë shilingat në javë. Më së paku, çereku i kësaj shkon për pagimin e qirasë së shtëpisë, kështu i bie që shuma mesatare për çdo anëtar të familjes, fëmijë a i rritur, për t'u ushqyer, veshur, mbathur, ngrohur dhe kujdesur për veten, nuk i kalon të gjashtë shilingat në javë. Togje të mëdha njerëzish, ka shumë mundësi deri një e treta e gjithë popullatës së zonave industriale, rron me këtë shkallë pagese. Llogaritja e të ardhurave (të familjes, për të përcaktuar përfitimin e ndihmës ekonomike) zbatohet me rreptësi e, me gjasë, zyrtarët janë të prirë të mos të japin ndihmë ekonomike në rast se kanë sadopak të dhëna që tJi merr të holla nga ndonjë burim tjetër. Punëtorët e dokut, për shembull, që zakonisht pajtohen në punë gjysmëditore, duhet të nënshkruajnë dy herë në ditë kontratën e punës në Zyrën e Punësimit; në rast se nuk e bëjnë këtë, atëherë mendohet që ata punojnë, kështu që, si pasojë, edhe ndihma për papunësinë u shkurtohet në përputhje me të. Kam parë edhe raste zvarritjeje të llogaritjes së të ardhurave të familjes për përcaktimin e përfitimit të ndihmës ekonomike, por skam si të mos e them se në qytetet industriale, ku ende deri diku njerëzit bëhen me të tjerët dhe ku gjithsekush ka fqinjë që e njohin, kjo është shumë më e vështirë se në Londër. Mënyra  e zakonshme që një i ri i cili, tani për tani, banon me prindërit, është të arrijë të gjejë një adresë strehimi, pasi kështu mendohet se ai banon në shtëpi më vete dhe mund të tërheqë ndihmën ekonomike. Për shembull, dikë që e njoha, e panë t'u jepte për të ngrënë pulave të fqinjit, ndërkohë që ky kishte ikur. Pushtetit vendor iu bë e ditur se ai «punonte duke ushqyer pulat» i cili s'e pati asfare të lehtë ta përgënjeshtronte këtë. Shakaja që pëlqejnë më shumë në Uigan për një burrë të cilit nuk pranuan t'i jepnin ndihmë ekonomike është ajo që ai «punonte duke mbartur dru zjarri me karrocë». Sipas të thënave, atë e kishin parë duke bartur dru zjarri natën. Ai u detyrua t'u sqaronte se nuk barte dru zjarri por bënte punë të dytë vjedhurazi. «Drutë e zjarrit» qenë mobiliet që transportonte.

Pasoja më e pashpirt dhe më e poshtër që sjell llogaritja e të ardhurave të familjes, për të përcaktuar përfitimin e ndihmës ekonomike, është fakti se ajo ndan familjet. Për shkak të saj të moshuarit, që ndonjëherë kanë zënë shtratin, i përzënë nga shtëpitë. Për shembull, nëse një pensionist, që zakonisht mund të jetonte me njërin apo tjetrin fëmijë të tij, dhjetë shilingat që merr në javë shkojnë për shlyerjen e shpenzimeve të shtëpisë, ka shumë mundësi që të përkujdesen jo edhe aq mirë për të. Megjithatë, për shkak të Llogaritjes së të Ardhurave ai vlerësohet si «qiramarrës» e, nëse rri në shtëpi atëherë ndihma e papunësisë që marrin fëmijët e tij u shkurtohet. Andaj, mbase në moshën shtatëdhjetë a shtatëdhjetë e pesëvjeçare duhet t'u drejtohet bujtinave, gjithë pensionin duhet t'ia dorëzojë kujdestarit të tyre dhe të jetojë në prag të urisë. Kam parë vetë disa raste të kësaj. Si pasojë e llogaritjes së të Ardhurave, kjo po ndodh anekënd Anglisë. Sidoqoftë, pavarësisht shkallës së frikshme të papunësisë, është më se e vërtetë që varfëria - ajo e skajshmja - bie më pak në sy në veriun e industrializuar sesa në Londër. Në këtë të fundit gjithçmos është më e varfër dhe më e leqendisur, ka më pak vetura dhe njerëz të veshur hijshëm por, po ashtu, ka edhe më pak njerëz  që janë përnjëmend varfanjakë. Edhe në një qytet me madhësinë e Liverpulit a Mançesterit të lë mbresa të thella rrallësia e lypësve. Londra është një lloj gjeratoreje që tërheq njerëzit e braktisur është kaq e stërmadhe, sa jeta e atyshme është vetmitare dhe kurrkujt nuk i bie në mend në je gjallë a ke vdekur. Të tjerët merren me ty vetëm kur shkel ligjin e, aty mund të bëhesh copë e çikë, gjë që ka shumë mundësi të mos ndodhë në vende me fqinjë që të njohin. Por, në qytetet industriale jeta në bashkësi nuk çshtë prishur ende, tradita është ende e fortë dhe gati ska njeri që të mos ketë familje e, si pasojë, edhe shtëpi. Në një qytet me 50.000 apo 100.000 banorë kurrgjë nuk lihet në dorë të rastësisë sikundër ndodh në popullatat e pallogaritura; për shembull, asnjeri nuk fle rrugëve. Mandej, ndonëse këto janë vetëm një pjesë e asaj që mund të thuhet për rregullat e papunësisë, prapëseprapë s'është se i prapësojnë njerëzit nga martesa. Një burrë dhe një grua, ndonëse me vetëm njëzet e tri shilinga në javë që marrin - duke qenë jo larg pragut të urisë - prapëseprapë arrijnë të kenë shtëpi, njëfarësoj; ata janë ku e ku më mirë se vetëm një njeri që ka veçse pesëmbëdhjetë shilinga të axdhura. Kur dikush i papunë rron vetëm, atëherë jeta që bën është e llahtarshme. Ngandonjëherë, qëllon që të banojë në një bujtinë të përbashkët, shpesh në një dhomë «të mobiluar» për të cilën përgjithësisht paguan gjashtë shilinga në javë, duke u kullandrisur ashtu me të keq me nëntë të tjerat të mbetura (te gjashtë shilingat e mbetura futet ushqimi ndërsa tri të tjerat për veshjen, duhanin dhe argëtimin). Domosdo, ai as mund të ushqehet por edhe as mund të kujdesohet si duhet për veten e, ata që paguajnë vetëm gjashtë shilinga në javë për dhomën ku strehohen, nuk është se nxiten të rrinë më shumë brenda sesa jashtë, nga sa është e domosdoshme. 

Kështu që e shkojnë kohën kot në bibliotekën botore apo në çfarëdo vendi tjetër, ku mund të rrinë ngrohte. I vetmi telash që kanë të papunët në dimër është si të ngrohen. Në Uigan një strehim i parapëlqyer janë studiot e tablove, të cilat atje janë falas fare. Aty gjithmonë mund të gjesh  një vend për të pozuar me katër pensë, ndërsa në pritjet botore të pasdites, në disa shtëpi mund të gjesh vend edhe për dy pensë.

Bile, edhe njerëzit që janë në zgrip të urisë do të ishin të gatshëm të paguanin dy pensë vetëm e vetëm që t'i shpëtonin dimrit të hidhur të pasdites. Në Shefild më shpunë në një sallë botore për të dëgjuar ligjëratën e një kleriku, e cila nga fillimi në fund ishte ligjërata më e marrë që kisha dëgjuar apo pritja të dëgjoja ndonjëherë. Fizikisht e pata krejt të pamundur të rrija deri në fund pasi, siç duket, këmbët me dëshirë, më nxorën jashtë, para se ai të mbërrinte në gjysmë të ligjëratës. E megjithatë salla qe bërë mizë lisi me të papunë; ata do të qëndronin aty edhe për broçkulla më të këqija se ato, si e si të rrinin në një vend të ngrohtë.

Kohë më kohë kam parë burra beqarë që rrojnë në mjerim të skajshëm ndonëse marrin ndihmën e papunësisë. Më kujtohet se si në një qytet një ngulim i tërë prej tyre rrinin rrasur e plasur, në mënyrë të jashtëligjshme, në një shtëpi të braktisur që po shembej vërtet. Ata ia kishin dalë të mblidhnin disa copa orendish, me gjasa mbetje hedhurinash, dhe më vjen ndër mend se e vetmja tryezë që kishin përbëhej nga një duarlarëse e kahershme me pjatë sipërfaqja e së cilës qe prej mermeri. Por, gjëra të tilla përbëjnë përjashtime. Beqarët e punëtorisë janë të rrallë e> për sa kohë që ata janë të martuar, papunësia nuk është se ua ndryshon edhe aq mënyrën e jetesës. Ndonëse shtëpitë i kanë aq të varfra sa bie miu e bëhet copë, prapëseprapë ato, ende, janë shtëpitë e tyre dhe bie në sy gjithkund se gjendja jo e rregullt e krijuar nga papunësia - burrat i heqin nga puna ndërsa gratë vazhdojnë të punojnë si më parë — nuk e ka ndryshuar statusin përkatës të gjinive. Pronar i shtëpisë ku banojnë anëtarët e klasës punëtore është kryefamiljari dhe jo gruaja a fëmijët siç ndodh në shtëpitë që banohen nga anëtarët e shtresës së mesme. Për shembull, çështë e vërteta, në shtëpitë ku banojnë anëtarë të klasës punëtore, do t'ju bjerë në sy se i zoti i shtëpisë as që e merr mundimin të bëjë punë shtëpie.

Pushimi nga puna nuk është se e ka ndryshuar këtë traditë, e cila,  në pamje të parë, duket paksa e padrejtë. Kiyefamiljari nuk zë punë me dorë nga mëngjesi gjer në darkë ndërsa e shoqja është e mbytur me punë si kurrë më parë, madje tani edhe më shumë, pasi i duhet t'ia dalë mbanë me më pak të holla. Megjithatë, me aq sa i njoh gratë, ato nuk kundërshtojnë asnjëherë. Jam i bindjes se ato, njësoj sikurse burrat, janë të mendimit se burrave do t'u humbte burrëria nëse, thjesht ngaqë kanë mbetur të papunë, të merreshin me punët që u takojnë t'i bëjnë grave.

Nuk ka asnjë grim dyshimi për ndikimin mpirës dhe ligështues që shkakton papunësia te gjithkush që është i tillë, i martuar apo beqar qoftë dhe, kjo është më e rëndë te burrat sesa te gratë. Sado i fortë mendërisht të jesh, prapëseprapë nuk i bën dot ballë kësaj. Një a dy herë më ka rastisur të takohem me njerëz të papunë por që kanë aftësi letrare të vërtetë; ka edhe të tjerë të cilët nuk i kam takuar por që i kam parë në mënyrë rastësore nëper revista të ndryshme. Hera-herës, me ndërkohë të gjata nga njëra-tjetra, ndodh që njerëz të tillë shkruajnë ndonjë artikull a histori të shkurtër të cilat duken sheshit që qëndrojnë më lart se shumica e materialit të hartuar nga rishikuesit e njoftimeve të cilët vënë burinë për të mbrojtur punën e tyre. Atëherë, përse nuk i vënë plotësisht në punë dhuntitë që kanë, xhanëm?! 

Meqë kanë kohë sa të duan, atëherë përse nuk ulen të shkruajnë libra?! Sepse shkrimi i librave kërkon jo vetëm rehati e qetësi — e këtë të fundit nuk arrin ta kesh dot në një shtëpi që banohet nga anëtarë të klasës punëtore - por të nevojitet edhe paqe shpirtërore. Por puna është se ti nuk mund të rregullosh gjithçka, dhe nuk mund të urdhërosh shpirtin e shpresës, nëpërmjet të cilit arrihet të krijohet gjithçmos, me atë renë e ligë dhe të zbehtë të papunësisë që të rri pezull. Prapëseprapë, të papunët që ndihen të familjarizuar me librat, sidoqoftë, mund ta mbajnë veten të zënë me anë të leximit. Por si t'ia bëjë hallit ai që nuk arrin të lexojë dot pa u munduar? Merrni rastin e minatorëve, për shembull, të cilët kanë që nga fëmijëria që punojnë nëpër galeri dhe i kanë mësuar të  jenë veçse minatorë e asgjë tjetër. E si dreqin do t'i mbushin ditët e lira, xhanëm? Eshtë jashtë mendjes të thuash që ai të dalë për të kërkuar punë, kur punë nuk ka e këtë e di edhe bufi. Ti nuk mund të dalësh të kërkosh punë ditë pas dite për shtatë vjet me radhë. Shpërndahen edhe fonde, që ndihmojnë për të shtyrë kohën dhe në ndihmë të familjeve në nevojë, por në qytete të medha jepen fonde vetëm për një pjesë të vogël të popullsisë.

Pastaj, janë edhe qendrat e formimit profesionai, të cilat u ngritën vetëm disa vite më parë për t'u ardhur në ndihmë të papunëve. Kjo lëvizje, në përgjithësi, ka qenë një dështim i plotë, por disa qendra lulëzojnë ende. Unë kam vizituar një a dy prej tyre. Në to ka streha ku njerëzia mund të ngrohet dhë mbahen orë mësimore të herëpashershme në: zdrukthëtari, këpucari, lëkurëtari, në vegjë dhe tekstil, xunkthëtari, për prodhimin e rrogozave etj.; ideja është që njerëzit të arrijnë u bëjnë vetë orenditë e, kështu me radhë, jo për t'i shitur por, për t'i përdorur në shtëpi, duke i marrë veglat falas, ndërsa materialin lirë fare. Më e shumta e socialistëve që kam folur e kanë denoncuar lëvizjen e sipërpërmendur sikundër edhe projektin - për të veç fjalë ka por nuk ka nxjerrë gjë në dritë gjer tani - për t'u dhënë të papunëve ferma të vogla. Ata thonë se qendrat e nxënies së zejeve janë thjesht dredhi për t'ua mbyllur gojën të papunëve dhe për t'u dhënë shpresën e rreme se ata nuk janë lënë në harresë. 

Vëri në punë njerëzit duke ndrequr këpucë dhe ke për të parë po slexuan «Daily Worker». Përpos kësaj, në ato vende është edhe atmosfera e ulët e Shoqatës së të Rinjve të Krishterë të cilën e ndien sapo futesh në to. Të papunët që shkojnë rregullisht nepër vende të tilla janë kryesisht persona që ta shkojnë ujin nën rrogoz: të thonë me lajka se nuk e shohin dot me sy alkoolin dhe se votojnë për Partinë Konservatore.

Megjithatë, edhe në vende të tilla ti ndihesh ndërdyshas. Sepse, për njeriun mbase është më mirë ta harxhojë kohën duke u marrë me prodhimin e rrogozave sesa të mos arrijë të bëjë gjë për vite të tëra; 

Por, pjesa më e madhe e punës bëhet nga LPP.IC-ja (Lëvizja e Punëtorëve të Papunë Kombëtarë). Kjo është një organizatë revolucionare që ka prirjen t'i bashkojë të papunët, t'i pengojë të ndërpresin grevat dhe t'u sigurojë këshillim ligjor ndaj Llogaritjes së të Ardhurave të familjes për të përcaktuar përfitimin e ndihmës ekonomike. Eshtë një lëvizje që nuk është ngritur aspak me të hollat dhe përpjekjet e të papunëve. Unë vetë kam parë punën e madhe që është bërë nga ana e L. P. P. K.-s, dhe ata njerëz i admiroj më së shumti sepse, ashtu të paushqyer e leckamanë, si gjithë pjesa tjetër, e mbajnë në këmbë organizatën. Por më tepër admiroj toruan dhe durimin me të cilat e bëjnë atë, ngase është e vështirë të arrish t'ua mbushësh mendjen punëtorëve të K.N.B-s. që të nxjerrin qoftë edhe kuotën prej një qindarke nga xhepi në javë. Siç e kam thënë edhe më herët, klasa punonjëse angleze nuk është se ka ndonjë aftësi të madhe për drejtim, por ka dhunti të mahnitshme për organizim. Këtë e dëshmon mbarë lëvizja sindikaliste po ashtu edhe klubet e shkëlqyera të punonjësve - pijetore bashkëpunuese që s'kanë aspak të sharë dhe të organizuara shkëlqyeshëm - që janë kaq të përhapura në Jorkshir. Në mjaft qytete, L.P.P.K.-ja ka banesa dhe organizon fjalime që mbahen nga ligjërues komunistë. Por, edhe në strehime të tilla, njerëzia që shkon atje nuk bën tjetër veçse rri rreth shporetit dhe me raste luan domino. Sikur këto vajtje-ardhje të mund të ndërthureshin me zejet e qendrave profesionale, atëherë mund të shkohej më afër asaj çka nevojitet. S'ka gjë më vdekjeprurëse sesa të shohësh njerëz të aftë për punë teksa marrin të tatëpjetën vit pas viti duke u kthyer në bjerraditës të vërtetë e të pashpresë. Nuk është aspak e pamundur t'u krijosh mundësinë të përdorin duart, të bëjnë orendi, e kështu me radhë, për shtëpitë e tyre, pa i shndërruar më parë në pijanecë kakaoje që shërben Shoqata e të Rinjve të Krishterë. Duhet të përballemi edhe me faktin që disa miliona njerëz në Angli - në rast se nuk plas ndonjë luftë tjetër - nuk kanë për të pasur kurrfarë pune për të qenë sa të kenë jetën. Ajo që  mbase duhet bërë dhe që patjetër duhet bërë, është ideja që çdo të papuni t'i jepet një copë tokë dhe vegla falas nëse bën kërkesë me shkrim për to. Eshtë e turpshme që njerëzve për të cilët shpresohet që K.N.B.-ja t'ua mbajë shpirtin gjallë, të mos u jepet mundësia të selitin perime për familjet e tyre.
Për të studiuar papunësinë dhe pasojat që sjell ajo, të duhet të shkosh në zonat industriale. Papunësi ka edhe në jugun e vendit, por ajo nuk është e përqendruar dhe kështu nuk bie në sy. Ka mjaft zona fshatare ku papunësia është e padëgjuar e ku askund nuk të zënë sytë blloqe të tëra banimi që rrojnë me ndihmën e papunësisë dhe në saje të K.N.B.-së. Vetëm pasi rron në rrugë ku të tërë janë të papunë, ku gjetja e një vendi pune është po aq i pamundur sa ç eshtë e mundur pasja e një aeroplani e shumë më pak e mundur sesa fitimi i pesëdhjetë sterlinave në lotarinë e futbollit, ti nis të kuptosh ndryshimet që po pëson qytetërimi ynë. Që ai po ndryshon, për këtë nuk ka pikë dyshimi. Qëndrimi i klasës punëtore të rroposur është shumë më i ndryshëm nga ç'ishte shtatë apo edhe tetë vjet më parë.

Problemin e papunësisë e mësova më 1928-n. Asokohe, posa qeshë kthyer nga Burma, ku papunësia ishte thjesht fjalë, e në Burmë kisha vajtur qysh kur qeshë djalosh, ndërkohë që begatia e pasluftës vazhdonte ende. Kur për herë të parë pashë nga afër të papunë, ajo që më tmerroi dhe mahniti ishte çasti kur kuptova se shumë prej tyre u vinte turp që kishin mbetur të papunë. Qeshë mjaft i paditur, por jo aq i paditur sa të mos e merrja me mend se humbja e tregjeve jashtë vendit lë dy milionë veta pa punë, të cilët janë aq fajtorë sa ç'janë edhe njerëzit që përpiqen më kot nëpër tymtarët e Kalkutës. Por, atëkohë, kurrkush nuk e merrtë mundimin ta pranonte se papunësia qe e pashmangshme, pasi kjo nënkuptonte se kishte shumë mundësi që ajo të mos merrte fund asnjëherë. Anëtarët e shtresës së mesme ende vazhdonin të flitnin për «përtacët çapaçulë që rrojnë me ndihmën e papunësisë» dhe thoshin se «ata njerëz nëse donin, mund të gjenin punë» e,  domosdo që mendime të tilla përhapeshin gjer te vetë anëtarët e klasës punëtore. Më kujtohet tronditja që pësova për shkak të habitjes, kur për herë të parë u përzjeva me endacakët dhe lypësit dhe pashë se një numër i madh, ndoshta një e katërta e atyre qenieve për të cilët më kishin mësuar t'i shikoja si parazitë cinikë, qenë minatorë të rinj në moshë për së mbari dhe fusharakë, që merreshin me pambukun, të cilët e vështronin fatin e tyre me po atë habitje të pashprehur si kafsha që ka rënë në grackë. Ata thjesht nuk arrinin ta kuptonin dot se çfarë po u ndodhte. I kishin shtruar në punë, por shih se ç'po u ngjiste: u dukej sikur nuk do të kishin asnjëherë rast të punonin sërish. Fillimisht, në kushtet e tyre qe e pashmangshme që të mos i pushtonte ndjesia e zvetënimit të vetvetes. Ky ishte qëndrimi ndaj papunësisë atëkohë: gjëma që të binte ty si individ dhe për të cilën fajin e kishe vetëm ti, askush tjetër.

Kur çerek milioni minatorë janë të papunë, është për faj të sistemit që Alf Smithi, minator që banon në rrugicat e Njukasllit, të mbetet pa punë. Ai është një nga dyqind e pesëdhjetë mijat, si e dhënë statistikore. Mirëpo, çdo qenie njerëzore e ka të vështirë ta vlerësojë veten si e dhënë statistikore. Për sa kohë që Bert Xhonsi që banon matanë rrugës është në punë, Alf Smithi është i detyruar të ndihet i poshtëruar e i dështuar. Kjo bën që atë ta kaplojë ndjesia e frikshme e pafuqisë dhe dëshpërimit e cila është edhe e keqja më e madhe e papunësisë, shumë më e tmerrshme se çfarëdo vështirësie, madje është më e keqe edhe sa kur të lëshon zemra për shkak të përtacisë së detyruar dhe, vetëm pak më e keqe sesa përçudnimi fizik i fëmijëve të Alf Smithit, të lindur në saje të K.N.B.-S. Të gjithëve atyre që u ka rastisur të shohin dramën Dashuriapër ndihmën epapunësisë të Grinvudit duhet t'u kujtohet ai çasti i llahtarshëm kur punëtori i patëkeq, zemërmirë e i ngratë godet tryezën dhe bërtet me të madhe: «0 Zot, gjemë ndonjë punë!» Ky nuk qe një zmadhim dramatik, por emocion i jetës së vërtetë. E emocione të tilla duhet të jenë shqiptuar, gati  me të njëjtat ijalë, në dhjetëra, mijëra, mbase në qindra mijëra shtëpi angleze, gjatë pesëmbëdhjetë viteve të shkuara.

Mirëpo, unë jam i bindjes që kjo s ndodh më ose, më së paku, më të rrallë. Çështja e vërtetë është kjo: njerëzia nuk i bie më murit me kokë. Në fund të fundit, edhe shtresa e mesme - po, bile dhe lojtarët e dobët të lojës së brixhit në qytetet provinciale – kanë nisur të kuptojnë se paska një gjë që quhet papunësi. Shprehja: «i dashur, unë s'u besoj fare pallavrave mbi papunësinë. Shiko, jo më larg se javën e shkuar ne na duhej dikush që të na tëharrte kopshtin, por thjesht nuk mundëm të gjenin as edhe një për be.

Puna është se të papunët nuk duan të zënë punë me dorë!», të cilat mund t'jua ketë zënë veshi në çdo tryezë ku njerëz për së mbari shtroheshin për të pirë çaj pesë vjet më parë, sa vjen e po dëgjohet gjithnjë e më rrallë. E për sa i përket vetë klasës punëtore, ata kanë fituar njohuri të jashtëzakonshme mbi ekonominë, Jam i bindjes se «Daily Worker» ka bërë punë të madhe në këtë drejtim: ndikimi që ushtron, për shkak të qarkullimit, s'njeh kufij. Por, sidoqoftë, këto mësime atyre u janë ngulitur në mendje, jo sepse papunësiaka marrë dhenë, por se ajo ka zgjatur kaq gjatë. Kur njerëzia rron me ndihmën e papunësisë për vite të tëra atëherë vjen koha që atyre nuk u bën më përshtypje dhe, ndonëse nuk ndihen mirë nga tërheqja e ndihmës ekonomike, prapëseprapë kjo bën që atyre të mos u vijë më turp. Në këtë mënyrë minohet tradita e shëndetshme e shtëpive të të varfërve, të vjetra e të pavarura, që ngjallte frikë, ashtu sikurse frika e moçme e borxhit që minohet nga sistemi i sotëm i blerjeve të mallrave me këste. Në rrugicat e Uiganit dhe Barnzlit kam parë gjithfarë mungesash, por me gjasë kam parë shumë më pak mjerim në krahasim me dhjetë vjet më parë, për të cilën njerëzia nuk qe e vetëdijshme. Gjithsesi, njerëzit besojnë që papunësisë s'ke çYi bësh. Tani, pa punë nuk është vetëm Alf Smithi, por edhe Bert Xhonzi, e si njëri edhe tjetri kanë vite që kanë mbetur pa punë. Por, gjendja ndryshon shumë kur gjërat janë njësoj për të tërë. 
Andaj, një numër i madh njerëzish kanë një jetë të tërë që e mbajnë frymën gjallë me ndihmat që jep K.N.B.-a. E ajo që më duket e admirueshme, ndoshta edhe shpresëdhënëse, është se ata ia kanë dalë ta bëjnë një gjë të tillë pa u rrënuar shpirtërisht. Anëtarët e klasës punëtore nuk është se shpërbëhen nën vuajtjet e varfërisë siç ndodh me personat e shtresës së mesme. Për shembuli, mbani parasysh faktin që anëtarëve të klasës punëtore as që u shkon nëpër mend të martohen duke i varur shpresat te ndihma për të papunët. Kjo i mërzit zonjat e moshuara të Brajtonit, por dëshmon për gjykimin e shëndoshë të tyre: ato e kuptojnë se humbja e punës nuk nënkupton me doemos që ti, resht së qeni njeri. Kësisoj, në njëfarë mënyre, gjërat në zonat e mjerueshme nuk janë aq keq sa mund të duken; përkundrazi, jeta ndjek si të mundë rrjedhën e saj të zakonshme, më të zakonshme nga ç'ka të drejtë të presë. Familjet po varfërohen, por sistemi i famiijes nuk është shpërbërë ende. Ç'është e vërteta, njerëzia jeton një motërzim të thjeshtuar me jetën që kanë bërë dikur. Në vend që të tërbohen ndaj fatit të tyre ata po i durojnë gjërat duke ulur normat.

Porse, ata jo medoemos i ulin normat duke përjashtuar luksin dhe duke u përqendruar te nevojat, përkundrazi, shpesh ndodh e kundërta e madje më natyrshëm nëse mendon për të.

Kjo shpjegon edhe faktin që brenda një dhjetëvjeçari rënieje të pashoqe, përdorimi i gjithë sendeve luksoze të lira ka njohur rritje. Dy gjërat që mbase kanë shënuar ndryshimin më të madh janë: filmat dhe prodhimi në masë i teshave të hijshme e të lira qysh pas luftës. Te rinjtë që e lënë shkollën në moshën katërmbëdhjetëvjeçare dhe gjejnë ndonjë punë, që vetëm punë nuk është, i heqin prej saj kur janë njëzet vjeç e, mbase për gjithë jetën; por me njëzet sterlina ata mund të blejnë një kostum të ri me këste i cili, një grimë herë e nga një largësi jo e madhe, duket sikur është prerë e qepur në «Shitoret Savile». 
Ndërsa vajzat mund të duken si modele të veshjeve të modes, me një vlerë më  të ulët. Në xhep mund të kesh vetëm tre pensë e gjysmë, të mos kesh fare të ardhme në botë dhe, në vend të shtëpisë, mund të ndodhë të kesh veçse një qoshe dhome gjumi që pikon ujë, duke ëndërruar me sy hapur sikur të duket vetja si Klark Geblli apo Greta Garboja, gjë që ta bën qejfin jo pak. Madje, edhe në shtëpi shërbehet çaj - një «filxhan i madh me çaj» - kurse babai, që ka mbetur pa punë qysh nga 1929-a, është përkohësisht i gëzuar ngaqë ka të sigurt bakshishin për Sizaruiçin.

Qysh mbas luftës është dashur që tregtia të përshtatet për të përballuar kërkesat e njerëzve të keqpaguar e të kequshqyer, duke bërë që sot luksi të jetë gjithnjë më i lirë se sendet e domosdoshme. Një palë këpucë të forta kushtojnë sa të blesh dy palë këpucë jashtëzakonisht të shkëlqyera. Me vleftën e një vakti aq të bollshëm sa të ngopesh, tani mund të blesh dy funte angleze me sheqerka të lira. Me tre pensë nuk është se mund të arrish të blesh shumë mish, por me to ia del të blesh një sasi të madhe patatesh të skuqura të ftohta. Një pintë30) qumësht kushton tre pensë e madje edhe birra «e lehtë» kushton katër pensë, porse me një peni mund të blihen deri në shtatë aspirina ndërsa me një çerek sterline në xhep mund të arrish të pish deri në dyzet filxhanë me çaj. E më i liri nga gjithë këto është bixhozi, luksi falas. Edhe ata që janë në prag të urisë mund të arrijnë ta blejnë shpresën për disa ditë («diçka për të rrojtur», siç thonë ata) duke vënë baste në garat me kuaj. Tani, kumari i organizuar ka fituar statusin e një industrie të madhe. Merrni parasysh, për shembull, dukurinë e Basteve në Futboll, me një qarkullim prej afërsisht gjashtë milionë sterlinash në vit, ku pothuajse pjesa më e madhe  e saj del nga xhepat e. klasës punëtore. Kur Hitleri shtiu rishtas në dorë Rinaninë unë rastisa të ndodhesha në Jorkshir. Hitleri, Lokarnoja, fashizmi dhe kërcënimi për luftë, vështirë se u ngjallën qoftë edhe një grimë interesin njerëzve të atjeshëm, ndërsa vendimi i Shoqatës së Futbollit për të mos njoftuar ndeshjet e kalendarit të radhës (kjo u bë në përpjekje për të shfuqizuar Bastet e Futbollit) shkaktoi që mbarë Jorkshiri të shpërthente nga tërbimi. Mirë këto, por kemi edhe shpërfaqjen e çuditshme të shkencës elektrike bashkëkohore që u shfaqin mrekulli njerëzve me zgropin e pangopur. Gjithë natën e natës ti dridhesh së ftohti ngaqë nuk ke shtroja e mbuloja, por, në mëngjes, mund të shkosh në bibliotekën botore dhe të lexosh lajmin se, për dobinë tënde, është nisur telegram nga San Franciskoja dhe Singapori. Paçka se ka njëzet milionë njerëz të paushqyer në Angli, të gjithë ata, në kuptimin e vërtetë të fjalës* kanë radio. Çka kemi humbur në të ngrënë e kemi fituar në elektricitet. Një numër i madh i klasës punëtore që i kanë plaçkitur atë për të cilën u nevojitej përnjëmend, po i zhdëmtojnë, pjesërisht, me sende luksi të lirë të cilat zbutin pamjen e jetës.

A ju duken të dëshirueshme të gjitha këto? Mua jo. Por, mund të jetë që përshtatja psikologjike që klasa punëtore po bën dukshëm është gjëja më e udhës që mund të bënte në rrethana të tilla. Ata nuk i janë drejtuar as revolucionit e as e kanë humbur vlerësimin për veten, thjesht kanë ndrydhur personalitetin dhe bëjnë- si bëjnë me peshkun dhe patatet e skuqura, ku janë katandisur. Një Zot e di që rruga tjetër do të qe veç heka dëshpërimi të pafund, ose mund të plasnin kryengritje të cilat, në një vend që qeveriset me dorë të fortë si Anglia, do të çonte në ploja të kota dhe në vendosjen e një regjimi tmerrësisht shtypës.

Domosdo që zhvillimi i sendeve të lira të luksit të pasluftës u ka sjellë fat qeveritarëve tanë. Sipas të gjitha gjasave, peshku me patatet e skuqura, çorapet e gjata prej mëndafshi, konservat me salmon, çokollatat me çmim të ulur (pesë pllaka dy onsëshe secila  kushtojnë vetëm gjashtë pensë), kinemaja, radioja, çaji i fortë dhe bastet e futbollit të gjitha këto e kanë shmangur zhvillimin e revolucionit. Kësisoj ndonjëherë na thuhet se kjo është veçse një dredhi e hollë e klasës sunduese - ua zënë sytë me bukë – për të mbajtur të nënshtruar të papunët. Ajo që kam parë te shtresa qeverisëse nuk më bind që ata të jenë edhe aq të zgjuar. Megjithatë ç ishte për t'u bërë u bë, por përmes një ecurie të pavetëdijshme - ndërveprimi më se i natyrshëm midis nevojës së prodhuesve për treg dhe nevojave të njerëzve të zhuritur për qetësues të lirë.

image description
Liri dhe Revolucion
Socializmi/Komunizmi
Drama e lirisë, në Rusi, është e lashtë. Ky popull i nënshtruar dhe i paduruar, i butë dhe i etshëm për liri, i shqetësuar e i pakënaqur, që ka për tokën një përfytyrim fëmijëror, të çiltër e fetar, si një grazhd i madh betlehemi ku duhet folur me zë t'ulët dhe ecur në majë të gishtave për të mos zgjuar Jezuin Fëmi, dhe për jetën ka një përfytyrim të errët, të ndriçuar nga kuptimi i mëkatit dhe nga frika e shlyerjes së mëkatit; ky popull që gjithmonë do të donte t'i ikte hijes së tij, të arratisej nga rrethi i historisë së tij, e të çante horizontin; ky popull i ëmbël në dashuri dhe i tmerrshëm në zemërim, që s'e ka ndjenjën e pronës, që , jeton me ndrojtje të vazhdueshme se mos ndjehet hajdut në shtëpinë e vet, i huaj mes të vetëve, është populli që do më shumë se çdo tjetër lirinë, dhe aq më tepër i dorëzohet skllavërisë. Rusët kanë frikë vetminë, nuk dinë të rrinë vetëm: nga puna e përbashkët, nga forma primitive e mir* nga instinkti për t'u bërë bashkëpunëtor nëpër ndërmarrje, në dhembje, në gëzime, në vetëvrasje kolektive, në lehtësinë për të vdekur bashkë, në rreshtat e dendur në fushat e betejës ose në turma të heshtura nëpër sheshe, kështu aspektet dhe mënyrat karakteristike të antipatisë së rusëve ndaj vetmisë janë aspektet dhe mënyrat e etjes së tyre për liri dhe nënshtrimi i tyre ndaj skllavërisë.

Një popull që ka frikë nga vetmia nuk mund ta konceptojë lirinë veçse në kolektivitet: liria individuale nuk hyn në rendin e tij logjik. Por liria kolektive, ku nuk bën pjesë ndërgjegjja individuale, është shumë e ngjashme me skllavërinë, është një lloj skllavërie e pranuar lirisht. Kjo gjë bën që gjithmonë rusët, ëdhe në periudha tolerance ose në momente lejesh, të gjithë kanë pamjen e gjindjes së shtypur, që nuk di të jetë e lirë; turmat revolucionare, edhe në ditët e kryengritjes, të plaçkitjes dhe masakrës, kanë hijen e kopesë: u binden verbërisht, një pakice dhunuesish. Trazirat më të dhunshme zhvillohen gjithmonë me këtë farë rregulli, me këtë farë disipline që përjashton nismat individuale, sulmet e befasishme, dredhimet dhe të paparashikuarat.

Rruga e po atij revolucioni të Tetorit të 1917, madje edhe në larminë e tmerrshme të ng- jarjeve të tij, shfaqet thuajse monoton, kaq i rregullt është, sikur të ishte një shpërthim instinktesh të sunduar nga llogaritja, dhe nxjerr në pah qenien e një kryetari, të një plani, të një grupi njerëzish të vendosur, zbatues të përpiktë dhe të kujdesshëm: një çrregullim, shkurt, i paravendosur, dhe i mbikëqyrur gjer në rrjedhojat e tij të fundit dhe prejardhjet. Brumi i kryengritësve, i kasnecëve të lirise, i brigantëve apo gjindjes së ndershme, i kozakëve apo i intelektualëve, që nga Stenka Razini* te Pope Gabon-* nga Pugaçori te Dekabristët, nga i ashtuquajturi kusar i Tushinit te Kerenski, të gjithë janë prej brumi fanatikësh, ëndërruesish, mashtruesish apo utopistësh të padjallëzuar.

Shikojeni Stenka Razinin, plaçkitësin e Astrahanit, piratin e Vollgës dhe Kaspit, kasnecin e lirisë kozake: turma e endacakëve e muzhikëve, e shërbëtorëve kiyengritës, e aventurierëve e kozakëve, e kusarëve, që e ndjekin në rrëmujë, duke plaçkitur, duke vrarë e djegur, nuk ngre krye dhe lufton për të fituar lirinë, por për të plaçkitur brigjet e Vollgës. Stenka Razini lëviz mbi Moskë, me britmën «vdekje bojarëve, rroftë liria kozake», por i mundur në fushë të betejës, ikën në stepat e Donit; i kapur me tradhti prej të tijve, u dërgua në Moskë dhe u ekzekutua me 6 qershor 1671, mbi sheshinën e rrumbullakët të Lobnoje Miesto,* para mureve të Kremlinit dhe kupolave të Vasili Blajenit.

Ky brigant kozak tashmë është bërë prekursor i bolshevizmit; kalendari i shenjtorëve të lirisë së kuqe fillon me emrin e tij; emri i Tolstoit është ndër të fundit I gjithë korridori i muzeut të revolucionit, në Moskë është kushtuar ndërmarrjeve të tij; kuadri i Pcelinit, që paraqet zbatimin e dënimit me vdekje të Stenka Razinit, është atje, para syve të punëtorëve e fshatarëve që e mbushin çdo ditë muzeun, të ngadaltë e të heshtur.

Por jo të gjithë prekursorët e bolshevizmit, edhe pse janë trajtuar si të tillë në muzeun e Revolucionit apo janë radhitur në numrin e heronjve e të martirëve, jo të gjithë e kanë zemrën e Stenka Razinit ose të Pugaçovit;* atij Pugaçovi qesharak e tragjik që një piktor i panjohur i shekullit të tetëmbëdhjetë, në një portret të gjetur pranë Smolenskut, në çifiigun e Paninit, na e tregon me qëndrim në këmbë, të veshur allapolaka, me një xhup të shkurtër dhe çizme ngjyrë të purpurt: pamje prej të marri dhe mashtruesi, pamje, do të thosha, e njërit prej dashnorëve të shumtë të Katerinës.

Po t'i vesh pranë këtyre të dyve, Dekabristët* kanë të njëjtën dukje romantike, të çiltër dhe fisnike, me patriotët dhe liberalët gjermanë, francezë e italianë të gjysmës së parë të teteqindës veçanërisht me italianët, në krahasim, për shembull, me Orsinin ose me Passatore-n. Filozofët, poetët, shkrimtarët e shekullit fundit, të cilët lirisë së popullit rus i kanë kushtuar aftësinë mendore, ëndërrimet dhe dashurinë për t'afërmin, Pushkini, Gogoli, Bielinski, Herceni, Ogariov, Bakunin, Dosttojevski, Nekrasov, për të mos zënë në gojë , të tjerë, poshtë-poshtë, mbarë e prapë, gjer te Tolstoi, gjer te Tolstoi vegjetarian dhe muzhik, duken jashtë vendit në këtë dramë të lirisë dhe në këtë muze të Revolucionit: shpirtra të munduar dhe të pakënaqur, por të çiltër, e më në fund shumë larg shpirtit popullor. Profetë pa traditë, e prandaj, siç thotë Paskali për Muhametin, sans autoritarë, të habitur e të dhembshëm që gjithë ai art, gjithë ajo filozofi, gjithë ajo hipokrizi ka prodhuar fakte kaq të tmerrshme e një fat kaq mizor: duken sikur nuk u besojnë syve të tyre, sikur' pyesin veten se ç'janë duke bërë aty, në atë muzë, pranë Stenka Razinit dhe Pugaçovit,. pranë qitësit Karakozov, pranë nihilistëve të zbehtë e të thatë me sy ëndërrues.

Por këta janë prekursorët e vërtetë, të vetmit apostuj të lirisë të popullit rus: nuk është shtatorja e Tolstoit, as ajo e Plehanovit, që shfaqen pa vend në muzeun e Revolucionit, në Panteonin e lirisë ruse; e as shtatorja e Stenka Razinit. Të gjithë, brigantë kozakë, traparë të Vollgës e të Donit, poetë, nihilistë e filozofë, aty gjenden si në shtëpi të tyre, aty marrin frymë në ajrin e familjes: ja apostujt e vërtetë të lirisë, të vetmit që kanë luftuar e vuajtur për t'i dhënë liri popullit rus. Ajo që duket pa vend në atë Panteon është shtatorja e Leninit.

Gjatë gjithë jetës së tij, Lenini nuk ka luftuar kurrë për lirinë e popullit rus, por për diçka krejt tjetër. Iluzionet humanitare dhe ideologjitë demokratike të patriotëve rusë të tetëqindës, aspiratat liberale roman- tike të Dekabristëve, shpirti i sakrificës i ni- hilistëve, nuk hynin në logjikën e tij. Ai nuk lufton për liri, por për revolucionin, vetëm për revolucionin. Fjala «liri», gjatë kohës së mërgimit, që nga Iskra e parë gjer në vigjiljen e kthimit të tij në Rusi, i tingëllon keq në gojë; është një prej atyre shumë fjalëve që ai i shqipton duke buzëqeshur e picërruar sytë.

Shumicës së ushtarëve, që, duke u arratisur nga transhetë, u derdhën mbi Petrograd, mbushën sheshet 6 rrugët, që ose shesin fara luledielli gjatë trotuareve të Nevski Prospekt, o sillen rrotull duke kërkuar lëmoshë apo ndalen para hyrjes së kafeneve, të teatrove e të fabrikave duke u ofruar për pak kopekë armët e tyre kalimtarëve dhe punëtorëve, këtyre Lenini nuk u premton lirinë, por hak- marrjen dhe paqen. E fshatafëve që brakti sin arat, që djegin vilat, që dalin nga kolibet e mbajnë vesh se mos ora e revolucionit u sjell fshatrave fjalën e pritur prej shekujsh, Lenini nuk u premton lirinë, por shpagimin dhe tokën. Ndërsa punëtorëve që gumëzhijnë nëpër oborret e ofiçinave, që grumbullohen rreth oratorëve të kuq, që përgatisin armët në heshtje, duke vështruar rrotull, e që tashmë u fusin pushkëve fishekët e parë, Lenini nuk u premton liri por shpagimin dhe pushtetin. Në urdhrin e ditës lëshuar në vigjiljen e grushtit të shtetit nuk ka asnjë shenjë retorike apo hipokrizie: «gjithë pushteti sovjetëve». Pra, ai nuk lufton për liri, por për diktaturën e proletariatit. Për liri lufton Kerenski i zbehtë e miop, Kerenski elokuent, mbrojtësi i fundit i lirisë së popullit rus, heroi më qesharak i gjithë revolucionit.

Opinioni i përgjithshëm, sot e kësaj dite i gjallë në Amerikë dhe Europë, që bolshevizmi të jetë mohimi i qytetërimit perëndimor, nuk është i saktë. Bolshevizmi është mohim i qytetërimit perëndimor, në format më të veçanta politike, por jo në format më të veçanta ekonomike. Me fjalë të tjera, bolshevizmi është mohimi i lirisë së perëndimit, e jo tashmë i formave të qytetrimit industrial të Europës e të Amerikës. Qytetrimi industrial modern është mohimi i lirisë, sipas konceptit demokratik e liberal. Zhvillimi i tij kryhet në dëm të formave politike të qytetrimit perëndimor, sipas të njëjtave parime e përmes të njëjtave forma, sa në regjimin e diktaturës proletare.

“Ku ka liri nuk ka shtet”, pohin Lenini. Zhvillimi i ardhshëm i qytetrimit industrial është i kushtëzuar në çdo vend me qenien e një shteti të fortë, që të përcaktojë klimën e nevojshme politike për kontorllin dhe disiplinën e prodhimit në të gjithë elementët e saj. Është me vend të sqarohet që Hegeli këtu nuk hyn. Koncepti i shtetit, si te Lenini ashtu edhe te Fordi, nuk është ai i dashur për idealizmin europian, për shtetin etik. Shteti, në konceptin e Fordit, është diktatura e borgjezisë; ndërsa në atë të Leninit është klasa proletare e organizuar si klasë sunduese, është diktatura e proletariatit.
«Problemi themelor i revolucionit është problemi i pushtetit», thotë Lenini. Ai ka përçmimin më të thellë për marksistët e kulluar, Plehanovët, Martovët, Kautskët; marksizmi i tyre, i ashtuquajtur legal, të çon në demokracinë borgjeze, në ideologjitë liberale e demokratike, në gabimin e Struvësë* e të Brentano-s/ të cilët e konceptojnë fitimin e pushtetit si fund të luftës së klasave.

Shteti është i nevojshëm për revolucionin proletar jo për te themeluar një mbretëri lirie, por për të shpartalluar kundërshtarët e proletariatit. Shteti nuk lejon as të flitet për liri; sapo të flasësh për lirinë, shteti dobësohet.
Kur Kautski i kundërvë demokracinë e pastër diktaturës së proletariatit, Lenini përgjigjet që «demokracia e pastër nuk është veçse një hipokrizi liberale e caktuar për të gënjyer proletariatin», nuk është veçse një parapritë e diktaturës borgjeze. Edhe borgjezia ka arritur të shtjerë në dorë fuqinë, të zërë vendin e shoqërisë feudale, vetëm përmes kryengritjeve, luftërave civile, shtypjeve. Në emër të të cilave të drejta menshevikët dhe socialistët revolucionarë kërkojnë me zë të lartë lirinë? Në emër të ideologjive liberale e demokratike? Por «në Anglinë e 1699 apo në Francën e 1793, përgjigjet Lenini, borgjezia revolucionare, nuk u ka dhënë kurrë liri kundërshtarëve për mbledhje, për fjalë e për shtyp». E pra është e ligjshme që revolucioni i Tetorit 1917 ta shtypte lirinë. Marksistët e pastër, që shpesh përmendin Marksin dhe Engelsin, t'i kujtojnë fjalët e Engelsit: «revolucioni është veprimi më autoritar i mundshëm: është veprimi me të cilin një pjesë e popullsisë ia dikton autoritetin e vet pjesës tjetër, e kjo bëhet me anë të pushkëve, bajonetave dhe topave, domethënë me mjete autoritare. Pjesa fitimtare ndjen nevojën për të mbajtur mbisundimin me terrorin që armët e saj ushtrojnë mbi reaksionarët». «Liria jemi ne», thotë Plehanovi në emër të mazhorancës menshevike. «Revolucioni jam unë», - përgjigjet Lenini.

Tashmë më 1902, në vigjiljen e ndarjes mes menshevikëve e bolshevikëve, Aleksejevi pohonte që për revolucionin proletar Lenini ish më i nevojshëm se Plehanovi.